Tutilib gapirish



Yüklə 27,22 Kb.
tarix20.09.2017
ölçüsü27,22 Kb.

Aim.uz

Tutilib gapirish

Reja


  1. Tutilib gapirishning dastlabki belgilari

  2. Tutilib gapirish nuqsonini kelib chiqish sabablari

  3. Klonik va tonik turidagi tutilib gapirish.

  4. Tutilib gapirishning beqarorligi, o‘zgaruvchangligi.

  5. Tutilib gapirishni oldini olish,f etish yo‘llari

Tutilib gapirish ham nutq nuqsoni bo‘lib, nutq sur’ati, maromi va ravonligi buzilishi bilan ta’riflanadi. Bunda, nutqning kommunikativ funksiyasi izdan chiqadi, ya’ni bekamu- ko‘st, rosmana aloqa vositasi bo‘lmay qoladi, bunday nutqni tinglab, tushunish ba’zan qiyin bo‘ladi ham.

Tutilib gapirishga asosan nutq apparati muskullarining ravon ishlay olmasligi, paylari, tolalarining tortishib qolishi sabab bo‘ladi.

Chet el va o‘zbek olimlarini ta’kidlashicha, dunyo bolalarining 2% ida tutilib gapirish nuqsoni kuzatiladi.

Buyuk rus psixiatori I.A.Sikorskiy tutilib gapirish «bolalar kasalligi» deb atagan edi, chunki bu kamchilik asosan ikki yosh bilan besh yosh orasidagi bolalarda nisbatan ko‘proq uchraydi. Bu davrda bola tilning grammatik tuzilishini kattalarga taqlid etish yo‘li bilan asta-sekin o‘zlashtirib boradi, so‘zlari ma’lum tartibda joylashgan gaplarni o‘rganadi, o‘z fikrlarini atrofdagilarga ma’noli nutq orqali ifodalay boshlaydi. Bolaning o‘zlashtirish qobiliyati bu davrda nihoyatda kuchli bo‘ladi, mas’uliyat, o‘z-o‘ziga talabchanlik ortib boradi. Biroq, ba’zi bolalarning gapirish sur’ati, maromi, ravonligi buziladi. Ular tutilib, so‘zlarni ohirigacha talaffuz etmay, shoshib-pishib, tovush, bo‘g‘in, so‘zlarni qayta-qayta takrorlab yoki aksincha to‘xtab qolib, so‘ngra zo‘r kuch bilan, qiynalib, talaffuz etadilar – tutilib gapirish, duduqlanish deb shuni aytiladi. Shu bilan birga, bola xulqi atvorida, umumiy holatida ham ma’lum o‘zgarishlar kuzatiladi. Arzimagan narsadan xafa bo‘lish, hayojonlanish, injiqlik, gapirishdan qo‘rqish alomatlari paydo bo‘ladi. Bunday ruhiy hodisalar tutilib gapirishni kuchaytiradi, ba’zi bolalarning kam gap bo‘lib qolishiga sabab bo‘ladiki, buni nevrozga o‘xshatishadi. Shu munosabat bilan shifokorlar tutilib gapirish, duduqlanishni – logonevroz, ya’ni nutq nevrozi degan termin bilan yuritadilar.

Tutilib gapirishning dastlabki belgilari turlicha vujudga kelishi, turlicha namoyon bo‘lishi mumkin. Ba’zan bu nuqson sezilmasdan asta-sekin boshlanadi. Ota-onalar bola erkalanib gapiryapdi deb o‘ylab, uning bilinar-bilinmas tutilib gapirishidan hatto zavqlanadilar ham, bola shoshib yoki hayojonlanib gapirganida nutqida tutilishi yanada ko‘payadi, bola gapirmoqchi bo‘la turib, birdan to‘xtab qoladi. Tutilib gapirish mutizm holida ham boshlanishi mumkin. Mutizm – vaqtincha soqovlik, vaqtincha nutq yo‘qolishi degan ma’noni bildiradi. Bunday holat ruhiy travma, ruhan qattiq xayojonlanish natijasida vujudga kelishi va bir necha kungacha davom etishi mumkin. Mutizm holatidan so‘ng bola aksari tutilib gapira boshlaydi.

Tutilib gapirish kamchiligi taxilaliyadan so‘ng boshlanishi ham mumkin.

Tutilib gapirish vaqtida nutq a’zolarining ma’lum bo‘limlaridagi paylar tortishib turadi. Pay tortilishining xiliga qarab, tutilib gapirishning ikki turi: klonik va tonik turidagi tutilib gapirish tafovut qilinadi. Klonik turidagi tutilib gapirishda tovush, bo‘g‘in yoki so‘z bir necha marta takrorlanadi, tonik tipida esa bola gapdan birdan to‘xtab qoladi va tovush, bo‘g‘in yoki so‘zni ma’lum bir pauzadan so‘ng zo‘r kuch bilan, qiynalib talaffuz etadi. Pauza bir sekunddan 1 minutga qadar cho‘zilishi mumkin. Pauza qanchalik uzoq bo‘lsa, tutilib gapirish kamchiligi shunchalik ro‘y-rost ifodalangan bo‘ladi. Amalda tutilib gapirishning sof klonik yoki sof tonik xili kamdan-kam uchraydi. Ko‘pincha tono – klonik yoki klono – tonik tipdagi tutilib gapirish kuzatiladi.

Pay tortishishi vaqtida nutq a’zolarining barcha bo‘limlarida o‘zgarishlar kuzatiladi, shunga ko‘ra bir tovush, bo‘g‘in yoki so‘z tutilib talaffuz etilganidan keyin boshqalari paydar-pay ulanib ketadi.

Tutilib gapirish nuqsoni – nutqning asosan funksional harakterdagi murakkab kamchiligidir. Uning organik harakterdagi turi murakkab organik kamchiliklar paytida kuzatilishi mumkin.

Tutilib gapirishda bola doimo yangidan-yangi odat chiqarib turadi. Bola o‘z nuqsonini atrofdagilarga bildirmaslik maqsadida turli xil hiyla – nayranglarni ishlatadi, masalan, boshini silkitib, ko‘zlarini olaytiradi yoki tebranib turib, qo‘li, oyog‘i bilan ortiqcha harakatlar qilib turib gapiradi. Tutilib gapiruvchilarga, nazarida hamma ularni mazax, mas’hara qilayotgandek bo‘lib tuyuladi. Shunga ko‘ra ular hiyla-nayranglarni yanada ham ko‘proq ishlatishga harakat qiladilar. Biroq bundan xatti-harakatlar bilan atrofdagilar diqqatini o‘zlariga yanada ko‘proq jalb etadilar, natijada tutilib gapirish yanada zo‘rayadi. Bola yoshi ulg‘aygan sari, hiyla-nayranglari bilan bilan bir qatorda nutqqa aloqador hiyla – nayranglarni ishlatish odat bo‘la boshlaydi. Ayrim tovush, so‘z, gaplar bolaga murakkab bo‘lib tuyuladi. U nazarida, aynan shu tovush yoki so‘z kelganda, tutilib qolishim mumkin deb, gap vaqtida ularni boshqa tovush yoki gaplar bilan almashtirishga harakat qiladi. Ba’zan bunday urinishlar muvaffaqiyatli chiqadi va bola nutqning ravon, bir tekis bo‘lishiga erishadi, biroq ifodalanayotgan fikr chalkashib, mazmuni o‘zgaradi, so‘zlar poyma-poy bo‘lib qoladi.

Tutilib gapirish bolaning umumiy holati, his-tuyg‘ulariga bog‘liq nutq kamchiligi bo‘lganidan bola uyda, o‘ziga yaqin kishilari bilan suhbatda bo‘lganda, hayajonlanmasdan gapirganida bu kamchilik ko‘pincha kuzatilmaydi. Biroq ko‘pchilik orasida, guruhda, sinfda, begona vaziyatda hayajonlanib, shoshib gapirish vaqtida duduqlanishi ro‘y-rost sezilishi mumkin. Turmush sharoitidagi, ob-havodagi o‘zgarishlar, yil fasli ham bola nutqiga ta’sir ko‘rsatishi mumkin.

Tutilib gapirishning sababi nima, bu kamchilik nima uchun beqaror va o‘zgaruvchan, qaytalanib turadigan bo‘lishi mumkin, degan masalalarni aniqlash maqsadida olimlar tomonidan ko‘pgina izlanishlar olib borilgan. Tutilib gapirish kamchiligi insonlarda qadimdan kuzatiladi. Ayrim olimlar tutilib gapirish – bu organizmning umumiy kasalligi deb, uni dori-darmonlar bilan davo qilishni tavsiya etganlar. Boshqalari esa, tutilib gapirish artikulyatsion apparat tuzilishidagi o‘zgarishlardan kelib chiqqan nuqson deb, uni artikulatsiya a’zolarini operatsiya yo‘li bilan bartaraf etishni tavsiya etganlar. Lekin bu usul ham yaxshi natija bergani yo‘q.

XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlab ko‘pchilik olimlar tutilib gapirishning asosiy sababi nevroz deb hisoblab keldilar. Ammo nevrozning xilini, mexanizmlarini aniqlashda bir fikrga kelishmay, turli farazlar bayon etildi, chunonchi, olimlar tutilib gapirish nevroz kasalligining bir turi, degan xulosaga keldilar. Bu xulosaga ulug‘ rus fiziologi I.P.Pavlovning oliy nerv faoliyati haqidagi ta’limoti asos bo‘ldi. I.P.Pavlovning ta’limotiga ko‘ra, nevroz oliy nerv faoliyatining funksional zaiflik belgisi, ya’ni qo‘zg‘alish va tormozlash jarayonlari munosabatining buzilishidir. Ana shunday o‘zgarish natijasida bosh miya po‘stlog‘ining ma’lum qismlarining funksiyalari boshqacha tusga kirib, bosh miya nervlarining ishlash jarayoni susayadi, bosh miya po‘stlog‘i va po‘stloq osti nervlari o‘rtasidagi aloqalar buziladi va buning oqibatida bolaning turli a’zolarida ma’lum potologik o‘zgarishlar kuzatiladi, masalan yurak nevrozi, buyrak nevrozi, nutq nevrozi paydo bo‘ladi va hokazo. Nutq nevrozi, ya’ni logonevroz nutq a’zolarida pay tortishishlariga olib keladiki, buning natijasida bola tutilib gapiradigan, duduqlanadigan bo‘lib qoladi.

I.P.Pavlovning oliy nerv faoliyati tiplari haqidagi ta’limotidan ko‘rinadiki, tutilib gapirish nuqsoni- bu oliy nerv faoliyatidagi funksional o‘zgarishlarining belgilaridan biridir. Bu nuqson qo‘zg‘alish va tormozlanish jarayonlarining muvozanati buzilishidan kelib chiqadi.

¥ozirgi zamon logopediyasida tutilib gapirish sabablari ikki guruhga ajratiladi: 1. tutilib gapirishga moyillik tug‘diradigan muhit sharoitlari; 2. bu kamchilikni bevosita keltirib chiqaradigan sabablar. Birinchi guruhga oliy nerv sistemasining umumiy zaifligiga, nutq mexanizmlarini boshqarishda ishtirok etadigan oliy nerv jarayonlarining buzilishiga sabab bo‘luvchi turli xil ichki va tashqi omillar kiradi. Bularning hammasi bolalarda tutilib gapirishga moyillik paydo qiladi-yu, lekin o‘zi bu kamchilikka hali bevosita sabab bo‘lmaydi. Bolaning duduqlanadigan holga tushib qolishi uchun unda ana shunday moyillik ustiga boshqa sabablar ham bo‘lishi kerak, chunonchi: 1) nerv sistemasining kasallanishi; 2) nerv sistemasiga salbiy ta’sir etuvchi og‘ir kechgan yuqumli kasalliklar; 3) ruhiy travmalar, ya’ni nerv sistemasini kuchli ta’sirlantiradigan ruhiy kechinmalar qattiq qo‘rqish, oiladagi tortishuvlar va boshqalar; 4) og‘ir nutqiy kamchiliklar; 5) noto‘g‘ri tarbiya; 6) nutqi endi rivojlanib kelayotgan davrda bolaga haddan tashqari ko‘p, yoshiga mos kelmaydigan, murakkab bilimlar berish, masalan she’r, ashula, dostonlar yodlatish shular jumlasidandir.

Ko‘pchilik ota-onalar tutilib gapirishning asosiy sababi bolaning qo‘rqishi yoki naslida shunday kamchilik borligi deb hisoblaydilar. To‘g‘ri, qo‘rqqanidan, qattiq cho‘chiganidan so‘ng ayrim bolalar tutilib gapiradigan, duduqlanadigan bo‘lib qoladi. Biroq bolalar hayotda favqulotdagi voqealardan tez-tez cho‘chib turadi, ammo bundan faqat ba’zi birlari tutilib gapiradi. Chunki bunday bolalarda tutilib gapirishga oldindan moyillik borligi, ya’ni ular nerv sistemasining sustligi, asabiylashganligi shunga zamin yaratadi. Ota-onalarning aroqxo‘rligi, bolani tez-tez jazolab turishi, bolaning og‘ir yuqumli kasalliklar (ayniqsa ko‘kyo‘tal) bilan og‘rishi, rejimga rioya qilmasligi va boshqalar nerv sitemasi faoliyatining buzilishiga olib keladi. Nutqning kechikib rivojlanishi undagi qo‘pol nuqsonlar, bolaga xaddan tashqari ko‘p bilim berish, yoshiga mos kelmaydigan asarlarni yod oldirish, barvaqt o‘qishga yuborish ham nerv sistemasini susaytiradi va tutilib gapirish nuqsoni uchun moyillik yaratadi. Bolaning tabiatan taqlidchan bo‘lishi hammaga ma’lum. Tutilib gapirish taqlidchanlik natijasida ham vujudga kelishi mumkin. Bola tutilib gapiruvchi onasi yoki opasiga taqlid etib, o‘zi ham tutilib gapira boshlaydi. Atrofdagilar esa, shunga qarab boladagi tutilib gapirish nasldan deb o‘ylashi mumkin. Ba’zi olimlar ham tutilib gapirish nasldan-naslga o‘tadigan nuqson deb hisoblaydilar (E.Freshels, D.G.Netkachev va boshqalar). O‘zbek olimlarining ta’kidlashicha, nutq va til ijtimoiy hodisa bo‘lib, ular taqlid etish yo‘li bilan shakllanadi. Bola nutqi faqat odamlar orasida, muloqot yo‘li bilangina rivojlanishi mumkin. Agar bola bilan hech kim gaplashmasa, u tilga kirmaydi, gapirmaydi. Demak nutq va til nasldan-naslga o‘tmaydi. Shundan kelib chiqadiki, tutilib gapirish nuqsoni nasldan o‘tmaydi. ¥ozirgi vaqtda olimlarimiz tutilib gapirish nuqsoni nasldan o‘tmasligini anqlashgan bo‘lsa ham bu haqida hali ancha tortishuvlar mavjud. Tutilib gapirish nasldan-naslga o‘tmaydi, lekin unga moyillik o‘tishi mumkin, deb ta’kidlaydi ayrim olimlar. Nerv sistemasining sustligi irsiy bo‘lishi bolaga otasi yoki onasidan o‘tishi mumkin. Agar bola to‘g‘ri tarbiyalanib, yaxshi sharoitda yashasa, unda moyillik bo‘lishiga qaramay, u tutilib gapirish nuqsoniga duchor bo‘lmaydi. Va aksincha, moyillik bo‘lsa-yu, buning ustiga shu kamchilikni bevosita keltirib chiqaradigan sabablardan birontasi ta’sir o‘tkazadigan bo‘lsa, bola tutilib gapiradigan bo‘lib qolishi mumkin.



Tutilib gapirish nuqsonining oldini olish, uni bartaraf etish yo‘llari, usullari xilma-xildir. Ularni tanlashda bolaning yoshi, o‘ziga xos xususiyatlari, harakteri, xulq atvori, o‘z nuqsoniga bo‘lgan munosabati, turmush sharoiti, tutilib gapirish даражаси va ko‘pgina boshqa omillar hisobga olinadi.

Tutilib gapirish nuqsonining belgilari, kelib чиқиш sabablari, turlari, ketishi ya’ni itiologiya, simptomatikasini tahlil qilish bu murakkab nuqsonni bartaraf etish uchun kompleks usul ya’ni usullar yig‘indisini qo‘llashni lozimligini ko‘rsatadi. Bunda logopedning shaxsini nutqini qayta yangidan tarbiyalash zarur. Komplekt usul logoped va shifokorlarning hamkorlikda ishlashini taqozo etadi. Kompleks tadbirlarining asosiy vazifasi logopedning nerv sistemasini davolash, pay tortishishlarini kamaytirish yoki bartaraf etish. Gapirish vaqtida nafas olishni tarbiyalash, ovozini yo‘lga qo‘yish ustida ishlash. Umumiy va nutq motorikasidagi kamchiliklarni yo‘qotish, ikkilamchi ruhiy asoratlarini (injiqlik, gapirishdan qo‘rqish, tortinchoqlik, o‘zini kamsitish, o‘z kuchiga ishonmaslik va boshqalarni) bartaraf etish, to‘g‘ri, tekis, ravon nutqni tarbiyalab maromiga yetkazish (talaffuz, lug‘at, grammatik tuzumlarini). Kompleks tadbirlar ichida to‘g‘ri nutqni tarbiyalash ishlari birinchi o‘rinda turadi. Logoped shu maqsadga erishishi yo‘lida unga shifokorlar dori-darmon bilan fizioterapiya autodrening gipnoz usullari bilan yordam beradilar, demak kompleks tadbirlarining tarkibiy qismini logopedik mashg‘ulotlar sistemasi tashkil etadi. ¥ozirgi kunda tutilib gapirish nuqsoni turli xil logopedik mashqlar sistemasi asosida bartaraf etilmoqda. Tutilib gapirish nuqsoni maktabgacha yoshdagi bolalarda S.A.Mironova, G.A.Volkova, V.I.Selversto, N.A.Cheveleva va boshqalar; maktab yoshidagi bolalarda A.V.Yastrebova, R.YE.Levina, N.A.Cheveleva, S.M.Lyubinskaya, V.I.Selverstoa va boshqalar o‘smirlar va katta yoshdagi kishilarda I.YU.Abilova, L.E.Andronova, A.YA.Yevgenova, M.V.Smirnova va boshqalarning sistemasi asosida bartaraf etilmoqda. Barcha sistemalarda logopedik ishni bir-biriga payvasta bo‘lgan 3 ta yo‘nalishda olib borish tavsiya etiladiki, bular: ortiqcha ruhiy asoratlarini bar taraf etish noto‘g‘ri. Reflekslarni yo‘qotib, yangi ko‘nikma va malakalarni shakillantirishdan iboratdir. Didaktik prinsplarga rioya qilgan holda rnutqning barcha tarkibiy qisimlari ustida ishlash. Bemorni har qanday sharoitda atrofdagilar bilan bemalol ravon, ifodali nutq orqali aloqada bo‘lishga o‘rgatish ham juda muhim. Tutilib gapiruvchilar bilan olib boriladigan ishlar logoped va shifokorning rejasiga muvofiq oldi. Indamaslik rejimidan boshlanadi, bunda logopedning mumkin qadar kamroq gapirish uchun unga qo‘lay sharoit yaratib berish kerak. Tarbiyachi o‘qituvchi va atrofdagilar bundan habardor bo‘lib, har xil savollar bilan murojaat qilmaslika she’r va ertaklar ayttirmaslik, doska oldiga chaqirmaslikka harakat qilishlari lozim bolani jamoat ishlarida vaqtincha ozod etib qo‘yish maqul. «Indamaslik» rejimi tutilib gapiruvchining qo‘rqmay, shoshmay ravon gapirishi uchun unga imkon yaratib beriladi. Uni ruhiy asoratlardan ozod etadi. Ushbu rejim bog‘cha yoshidagi bolalar xullas, barcha yoshdagi tutilib gapiruvchi kishilar bilan o‘tkazilishi zarur chunki, u nutqni yangidan ko‘rishga sharoit yaratib imkon ochib beradi. Ota-onalar logopedik mashg‘ulotlarga qatnab uyga berilgan vazifalarni bajarishga bolaga yaqindan yordam beradilar. Logopedik tarbiyachi va o‘qituvchilar bilan birgalikda ishlashi tutilib gapiruvchi bolaga o‘z komplektivida tegishli o‘rinni egallashga, atrofdagilarning bolaga to‘g‘ri munosabatda bo‘lishni ta’minlashda katta ahamiyatga ega. Logopedik ishning so‘nggi bosqichlarida logopedik mashg‘ulotlar asosida bolalar bolalar tegishli vazifa, topshiriqlarni tayyorlab, uni tengdoshlari singari ravon, aniq nutqdan foydalangan holda bajarishlari lozim.

Tutilib gapirish nuqsonini bartaraf etishda o‘spirinlik davri eng qiyin davr bo‘lib hisoblanadi, chunki bu davrda bolaning rivojlanishida fiziologik, psixologik o‘zgarishlar ro‘y beradi. Maktabgacha yoshdagi davrda bartaraf etilgan nuqson bu davrda ba’zan qaytalanishi mumkin, retsediv deb shunga aytiladi. Retsediv bo‘lganida logopod bolada logopedik mashg‘ulotlar ta’siriga ishonch susayadi. U bilan endi stansionalarda maxsus maktab-internatlarda, bolalar poliknikalarida, psixonervologik dispanserlar va sanatoriyalarda barataraf etilmoqda.

Ota-onalar, tarbiyachilar, o‘qituvchilar, bolalarning yoshlik chog‘idan boshlab tutilmasdan, to‘g‘ri, ravon gapira olishga e’tibor berishlari, nutqdagi nuqsonlarni oldini olishlariga o‘z vaqtida kirishishlari zarur.

ADABIYOT


1. Logopediya (L.S.Volkova, R.I.Lalayeva, YE.M.Mastyukova va boshqalar) L.S.Volkova taxriri ositda M..,Prosvesheniye, 1989.

3. Zaikaniye (Pod red. N.A.Vlasovoy, K.P.Bekkera.) M., 1983.

4. Osnovi teorii i praktiki logopedii (Pod red. R.YE.Levinoy) M., 1988

5. Seliverstov V.I.Zaikaniye u detey. M., 1979.

6. Cheveleva N.A. Ispravleniye zaikaniya u shkolnikov v protsesse obucheniya. M., 1978.

7. Cheveleva N.A. Ispravleniye zaikaniya u shkolnikov v protsesse obucheniya. M., 1978.

8. Yastrebova A.V. Korreksiya zaikaniya u uchashixsya obsheobrazovatelnoy shkoli. M., 1980.

9. Spirova L.F., Yastrebova A.V. Uchitelyu o detyax s narusheniyami rechi.M., Prosvesheniye – 1985.



10 Pravdina O.V. Logopediya. M., Prosvesheniye – 1969. V xrestomatii po logopedii

SAVOL VA TOPSHIRI£LAR


  1. Tutilib gapirish nuqsoni boshqa nuqsonlardan nima bilan farq qiladi?

  2. Tutilib gapirish nuqsoni nimalardan kelib chiqadi?

  3. Kompleks chora-tadbirlar deganda nimani tushunasiz?

  4. Tutilib gapiruvchi kishilarga qayerda va qanday yordam tashkil etilmoqda?



Aim.uz




Dostları ilə paylaş:


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə