UoT 336. 226. 11 FİZİKİ ŞƏxslərİn gəLİr VerGİSİNDƏ bƏrAbƏrLİk və ƏdalətLİLİK prİNSİpLƏrİNİN



Yüklə 138,61 Kb.

tarix27.10.2017
ölçüsü138,61 Kb.
növüXülasə


UoT 336.226.11

FİZİKİ ŞƏXSLƏrİN 

GƏLİr VerGİSİNDƏ bƏrAbƏrLİK

VƏ ƏDALƏtLİLİK prİNSİpLƏrİNİN

tƏtbİQİ mƏSƏLƏLƏrİ

Seyfullayev İlqar

Zülfüqar oğlu

i.e.f.d., dos. 

Vergilər nazirliyinin 

Tədris Mərkəzi

Az 5600. Şamaxı rayonu, 

nağaraxana kəndi

e-mail: s-ilgar@mail.ru



Xülasə

Tədqiqatın məqsədi - fiziki şəxslərin gəlir ver-

gisinin  müəyyən  edilməsində  bərabərlik  və

ədalətlilik  prinsiplərinin  tətbiqi  məsələlərinin

araşdırılması.



Tədqiqatın metodologiyası - müqayisəli təhlil və

ümumiləşdirmə.



Tədqiqatın nəticələri - muzdlu işdən gəlir vergisi

üzrə praktikanın ədalətlilik və bərabərlik prinsipləri

baxımından yaxşılaşdırılması istiqamətində təkliflər

verilmişdir.



Tədqiqatın məhdudiyyətləri - ədalət və bərabərlik

anlayışlarının  nisbiliyi  və  informasiya  bazasının

məhdudluğu.

Tədqiqatın praktiki əhəmiyyəti - vergitutmanın

bərabərlik və ədalətlilik prinsiplərinin təmin olun-

ması istiqamətində tədbirlərin hazırlanmasında elmi

mənbə kimi istifadəsinin mümkünlüyü.



Tədqiqatın orijinallığı və elmi yeniliyi - gəlirlərin

və  xərclərin  birbaşa  vergiyə  cəlb  olunması  üzrə

nəzəri müddəalar müqayisəli təhlil əsasında ümu-

miləşdirilmişdir.



açar sözlər: gəlir vergisi, xərc vergisi, vergitut-

manın prinsipləri

səh. 73-90



VerGİ tƏNZİmLƏNmƏSİ



5/2013

73

PDF processed with CutePDF evaluation edition

www.CutePDF.com



İ.Seyfullayev 

FİzİKİ ŞƏxSlƏRİn gƏlİR VERgİSİnDƏ BƏRABƏRlİK VƏ ƏDAlƏTlİlİK ...



1. Giriş

Hazırda dünyanın 50 rəqabətqabiliyyətli ölkəsinin sırasına daxil olan Azərbay-

canda əhalinin gəlirlərinin artım templəri, təhsil, səhiyyə və digər sosial sahələrdə

əldə olunan uğurlar ictimai rifahın əsaslı şəkildə yüksəlməsinə şərait yaratmışdır.

Avropa Yenidənqurma və İnkişaf Bankının (AYİB) prezidenti Suma Cakrabarti

2013-cü  ilin  iyul  ayında  ölkəmizə  səfəri  zamanı  Azərbaycanda  yoxsulluğun

səviyyəsinin 2001-ci ildəki 50%-dən 2013-cü ilin birinci yarısında 5,6%-dək azal-

masını “bəşəriyyət tarixində nadir nümunələrdən biri” kimi qiymətləndirmişdir [1].

Azərbaycanda yoxsulluq səviyyəsinin azaldılması sahəsində əldə olunmuş uğurlar

Dünya Bankının da hesabatlarında öz əksini tapır. Dünya Bankının hesabatından

məlum olur ki, milli gəlirin ədalətli bölgüsünə görə Azərbaycan 110 inkişaf edən

ölkəni  geridə  qoyur  və  bu  da  iqtisadi  inkişafın  səmərəliliyini  göstərir.  Bankın

hesabatına görə, respublikamız dünyanın 153 ölkəsi arasında ən aşağı yoxsulluğa

malik 20 ölkədən biridir [2].

Birləşmiş Millətlər Təşkilatının İnkişaf Proqramı (UNDP) xətti ilə 2013-ci il üçün

hazırlanmış “İnsan inkişafı haqqında Hesabat”da Azərbaycan insan inkişafı indeksi

üzrə 186 ölkə arasında 82-ci yerdə qərarlaşmaqla “yüksək insan inkişafı” ölkələri

sırasına aid edilmişdir. Ölkəmiz insan inkişafı indeksinin gəlirlər üzrə bərabəsizliyin

nəzərə alınması ilə müəyyən edilən qiymətinə görə isə 45-ci yeri tutmuşdur [3].

Göstərilən uğurları ölkəmizdə aparılmaqda olan siyasətin səmərəliliyinin göstəri-

cisi kimi qəbul etmək olar. Dövlətin düşünülmüş strateji xətti və apardığı siyasət

əhalinin bütün təbəqələrinin həyat səviyyəsinin yaxşılaşdırılması ilə bərabər, bu is-

tiqamətdə əlavə tədbirlərin də uğurla reallaşdırılmasına yeni imkanlar açır.

İctimai və fərdi rifah bir-birilə qarşılıqlı əlaqə şəraitində inkişaf edir. Ümumi ri-

fahın artımı fərdi rifah meyarlarının yüksəlməsinə gətirməklə, bu meyarlara uyğun

həyat tərzinin təmin edilməsi üçün müvafiq yüksək gəlirlərin əldə edilməsi zərurətini

yaradır.  Nümunə  üçün,  Dünya  Bankının  müəyyənləşdirdiyi  meyara  görə,  Şərqi

Avropa və MDB ölkələrində gündəlik gəliri 4 dollardan, inkişaf etmiş ölkələrdə isə

14,4 dollardan az olanlar yoxsul hesab edilirlər [2].

Göstərilən hesabatlardan məlum olur ki, yüksək iqtisadi göstəricilərə malik olan

inkişaf etmiş ölkələrdə də yoxsulluq səviyyəsində yaşayan milyonlarla insan vardır,

yəni ölkənin yaxşı statistika göstəriciləri insanların rifahının yaxşı olması ilə eyni

məna daşımır. 

Gəlirlərin bölgüsü probleminə həsr olunmuş tədqiqatların əksəriyyətində vergi

siyasəti  əsas  tənzimləmə  vasitələrindən  biri  kimi  təqdim  olunmaqla  yanaşı,  ən

uzunömürlü tədqiqat obyektlərindən hesab olunur. Gəlirlərin ədalətli bölgüsü prob-

leminin iqtisadi, sosial və psixoloji cəhətlərinin mürəkkəbliyi və dinamikliyi bu prob-

lemə yanaşmaların və baxışların müxtəlifliyinin əsasında dayanır.

Hələ XVIII əsrdə vergitutmanın Adam Smit (1723-1790) tərəfindən müəyyən

5/2013

74



İ.Seyfullayev 

FİzİKİ ŞƏxSlƏRİn gƏlİR VERgİSİnDƏ BƏRABƏRlİK VƏ ƏDAlƏTlİlİK ...

olun muş ədalətlilik və bərabərlik prinsipləri bu gün də vergi sisteminin qurulmasında

və fəaliyyətində əsas prinsiplər kimi qəbul olunur. Azərbaycan Respublikasının Vergi

Məcəlləsinin 3.1-ci maddəsində qeyd olunur ki, vergilər haqqında qanunvericilik

vergitutmanın ümumi, bərabər və ədalətli olmasına əsaslanmalıdır. 

Ölkəmizin hazırki inkişaf səviyyəsi və gələcək perspektivləri, vergi sisteminin

qarşısında  dayanan  vəzifələr  iqtisadiyyatın  tənzimlənməsində  daha  aktiv  vergi

siyasətindən istifadə edilməsi zərurətini yaradır. Müasir dövrdə vergi siyasətinin pri-

oritet istiqamətlərindən biri də gəlirlərin bölgüsünün tənzimlənməsində ədalətliliyə

və bərabərliyə nail olmaqdır. Bu baxımdan, vergitutmada bərabərlik və ədalətlilik

prinsiplərinə  riayət  olunması  məsələlərinin  tədqiqi  xüsusi  aktuallığı  ilə  seçilir.

Fikrimizcə, fiziki şəxslərdən vergitutmada, xüsusilə fiziki şəxslərin gəlir vergisinin

(bundan sonra gəlir vergisi) müəyyən edilməsində və tətbiqində həmin prinsiplərə

riayət olunması məsələləri ilə bağlı əldə edilən nəticələr müvafiq qərarların qəbulu

prosesində faydalı ola bilər.



2.Gəlir vergisinə ədalətlilik və bərabərlik prinsipləri prizmasından baxış

Müasir dövrdə birbaşa vergilərin optimal formasının axtarışı və dolayı vergitut-

manın (istehlakın vergiyə cəlb olunması) təkmilləşdirilməsi vergi mütəxəssislərini

və iqtisadçı alimləri düşündürən əsas mövzulardır. Vergitutma nəzəriyyəsində tam

və əhatəli cavabı axtarılan suallardan biri də iqtisadiyyatın “gəlirlər-xərclər” məsələ -

si ilə bağlıdır. Hər bir iqtisadi sistemdə məcmu xərclər məcmu gəlirə bərabər olur.

Bir fərdin çəkdiyi xərc digəri üçün gəlirin mənbəyi olduğuna görə, xərclər ol-

madan gəlirlərin mövcudluğu mümkün deyil. Bu tənliyin vergitutma məqsədləri

üçün təhlili zamanı bir neçə mühüm məqama diqqət yetirmək lazım gəlir: tənliyin

hansı dəyişəni vergitutma obyekti üçün daha səmərəlidir? Hansı vergitutma daha

sadədir və az xərc tələb edir: gəlirdən vergitutma yoxsa xərclərdən vergitutma? Hər

iki dəyişənin vergiyə cəlb edilməsi lazımdırmı və lazımdırsa, bu hansı nisbətdə re-

allaşdırılmalıdır?

Bir çox mütəxəssislər gəlir vergisinin ən rasional vergi növü olmasını onunla izah

edirlər ki, bu vergi ödəyicinin ödəmə imkanı ilə bilavasitə bağlıdır. Xalis gəlir şəxsin

dövlətin  fəaliyyətinin maliyyələşdirilməsində iştirak imkanının göstəricisi  hesab

olunur.

Gəlir vergisinin geniş yayılmasının əsas səbəblərindən biri də odur ki, onun



ödənilməsi  öhdəliyi  başqalarının  üzərinə  qoyula  bilmir.  Birbaşa  gəlir  vergisi

ödəyicinin ailə vəziyyətini və digər fərdi keyfiyyətlərini nəzərə almağa imkan verir.

Xərclərdən verginin tətbiqində isə buna nail olmaq çox çətindir. Vəsaitlərin şəxsi is-

tehlakdan kənarlaşdırılması və ictimai istifadə üçün dövlət büdcəsi vasitəsilə in-



5/2013

75


İ.Seyfullayev 

FİzİKİ ŞƏxSlƏRİn gƏlİR VERgİSİnDƏ BƏRABƏRlİK VƏ ƏDAlƏTlİlİK ...

vestisiyalara  yönəldilməsi  birbaşa  vergilərin  (gəlir  və  mənfəət  vergisinin)  əsas

məqsədi hesab olunur.

Vergitutmanın bərabərlik və ədalətlilik prinsiplərinə riayət olunması imkanlarına

görə gəlir vergisinin daha yaxşı olması mülahizəsini aydınlaşdırmaq üçün bu vergi

növünün yaranma tarixinə diqqət yetirək. İlk tətbiqi qərb ölkələrində XIX əsrin sonu

və XX əsrin əvvəllərinə təsadüf edən bu vergi növü digər vergilərə nisbətən daha

“cavan” hesab olunur. Gəlir vergisinin tətbiqinin əsas səbəblərinə o dövrdə artan

dövlət xərclərinin ödənilməsi zərurəti və sosial ideyalar aid edilir. Birinci dünya

müharibəsi ərəfəsində və müharibə dövründə dövlətlərin hərbi və digər xərclərinin

artması iri həcmli dövlət borclarının yaranmasına gətirmişdi. Gəlir vergisi belə xərc -

lərin təmin edilməsi üçün mühüm vasitə kimi qəbul edilirdi. Gəlir vergisi ilə bağlı

sosial ideyalar isə can vergisinin (adambaşına vergilər) və dolayı vergilərin əhalinin

müxtəlif təbəqələrinin gəlirlərini nəzərə almamasından doğan ədalətsizliyin aradan

qaldırılması ilə bağlı idi. Avropa ölkələrində vergi ödəyicisinin gəlirinin birbaşa

müəyyən  edilməsi  və  vergi  bazası  kimi  vergitutmaya  cəlb  olunması  məhz  əda -

lətliliyin və bərabərliyin təmin edilməsi ilə əsaslandırılırdı. 

Gəlir vergisinin göstərilən üstünlüklərinə baxmayaraq onun məhz ədalətliliyi və

bərabərliyi təmin etməsi ilə bağlı kifayət qədər tutarlı suallar da mövcuddur. Gəlir

vergisinin tətbiqində ədalətliliyə nail olunma ilə bağlı çətinliklər xərclərin vergiyə

cəlb olunması ideyasının meydana gəlməsinə şərait yaratmışdır. Şəxsin məsrəfləri

daha aşkar xarakter daşıdığı üçün onların vergidən yayındırılması daha çətindir.

Amma mütəxəssislər arasında geniş yayılmış fikirə görə, insanların xərc maddələri

gəlirin mənbələri ilə müqayisədə dəfələrlə çox olduğu üçün məsrəflər üzrə vergidən

yayınma imkanları daha çoxdur. Xərclərin aşkarlığı əlamətləri heç də gəlirlərin mü-

vafiq əlamətlərindən dəqiq deyil. Vergi ödəyicisinin dürüstlüyünün ən yaxşı təminatı

onun düzgünlüyüdür və heç bir təminat yoxdur ki, ödəyicinin xərclər üzrə bəyan-

naməsi gəlir vergisi üzrə bəyannamədən daha dürüst olacaq.

Nəzəriyyədə birbaşa vergi növü olaraq həm gəlir vergisinin, həm də ona alternativ

olan xərc vergisinin müsbət və mənfi tərəfləri qeyd olunur. Bu məsələnin ilk tədqi -

qat çılarından və liberalizmin əsas ideoloqlarından biri, britaniyalı iqtisadçı və filosof

Con Stuart Mill (1806-1873) olmuşdur. O, gəlir vergisinin vergitutmanın prinsip -

lərinə uyğunluğunu tədqiq edərək qeyd etmişdir ki, gəlir vergisi vergitutma prinsip -

lərinə tam riayət olunmaqla hesablandığı təqdirdə, ədalətlilik baxımından ən az qınaq

obyekti ola bilər. C.S.Mill göstərirdi ki, ictimai şüurun aşağı səviyyəsi gəlirlərin

vergidən yayındırılmasına zəmin yaradır və beləliklə, vergitutma məqsədləri üçün

fərdlərin gəlirlərinin dəqiq müəyyən edilməsi çətinləşir. Buna görə də, gəlir vergisi

vicdanlı vergi ödəyiciləri üçün ağır yükə çevrilərək ədalətsiz xarakter daşıyır. İctimai

şüuru zəif inkişaf etmiş fərdlər isə gəlir vergisindən yayınaraq vergilərin böyük

hissəsini ödəmədikləri üçün cəmiyyətdə maddi baxımdan üstün mövqe əldə edə bilir-

lər [4].


5/2013

76


İ.Seyfullayev 

FİzİKİ ŞƏxSlƏRİn gƏlİR VERgİSİnDƏ BƏRABƏRlİK VƏ ƏDAlƏTlİlİK ...

C.S.Mill razılaşırdı ki, vergi ödəyicilərinin düzgünlüyünün maksimum səviyyədə

olduğu və vergi inzibatçılığının yayınma hallarının üzə çıxarılması üzrə kifayət qədər

imkanlarının olduğu təqdirdə gəlir vergisinin ən yaxşı hesablanma üsulu gəlirin is-

tehlaka yönəldilən hissəsinin vergiyə cəlb olunması və yığıma yönəldilən hissəsinin

vergidən azad edilməsidir. Yığım və investisiya olunmuş vəsaitlər mənfəət  və  ya

faizlər şəklində daxil olan gəlir müqabilində vergiyə cəlb olunacaqlar, baxmayaraq

ki,  həmin vəsaitlər  vergi tutulan  əvvəlki gəlirin  hissəsi kimi  vergitutmaya cəlb

olunurlar. C.Mill qeyd edirdi ki, əgər yığımlar vergidən azad edilmirlərsə, onda fiziki

şəxslərin yığımlardan əldə etdikləri gəlirdən iki dəfə vergi tutulur, birbaşa məsrəflər

isə bir dəfə vergiyə cəlb olunur [4]. 

Xərclərə birbaşa verginin bazası kimi fərdin istehlakının dəyərlə ifadəsi qəbul

olu nur. Burada istehlak dedikdə vergi ödəyicisinin özünün və ailəsinin yaşayışının

təmin edilməsi üçün çəkilən xərclər nəzərdə tutulur. Xərc və məsrəf anlayışları is-

tehlaka sərf olunan bütün pulun miqdarını nəzərdə tutsa da, vergitutmada müəyyən

xərclər vergi bazasına aid edilmir.  

Fiziki şəxslərin xərclərinin birbaşa vergiyə cəlb olunması ideyasını Alfred Marşall

(1842-1924), Artur  Sessil  Piqu  (1877-1959),  İrvinq  Fişer  (1867-1947)  Nikolas

Kaldor (1908-1986) və digər tanınmış iqtisadçılar da müdafiə etmişlər. 

ABŞ-ın Yel Universitetinin professoru İrvinq Fişer “Gəlirlərdən konstruktiv ver-

gitutma” adlı əsərində birbaşa vergilərin (gəlir və mənfəət vergisi) məqsədəuyğun-

luğunu şübhə altına salan bir sıra dəlillər gətirmişdir [5]:

bu vergilər həm ödəyicilərə, həm də dövlətə münasibətdə ədalətsizdir. Belə



ki, gəlir vergisinin bazasında gəlirin həm yığımlara yönəldilən hissəsi, həm də

mənfəət nəzərə alındığı üçün ikiqat vergi ağırlığı yaranır. Gəlirin və mənfəətin

yaradılmasında birbaşa iştirakı olmayan, yalnız istehlakı ilə fəqrlənən cəmiyyət

üzvləri isə bu vergi yükündən tam azad olunurlar. Beləliklə, milli sərvətin

yaradılmasında birbaşa iştirak edən şəxslər cəmiyyətin vergi yükünü də çək-

məli olurlar;

kapitalın artımı vergitutmaya cəlb olunur. Bu isə süd verən inəyin yeminin



azaldılması effektinə gətirir;

bu vergilər üzrə inzibatçılıq kifayət qədər mürəkkəb və bahalı prosesdir. Bir-



başa  vergilərin  hesablanması  qaydaları  ödəyicilər  üçün  çox  mürəkkəb

olduğundan əlavə mütəxəssisin cəlb edilməsinə zərurət yaratmaqla xərcləri

artırır və ödəyicilərin haqlı narazılığına səbəb olur;

vergilərin düzgün hesablanması və ödənilməsi prosesində yanlışlıqlar vergi



orqanı ilə vergi ödəyicisi arasında əlavə yazışmalara, bəzi hallarda isə maliyyə

sanksiyalarının tətbiqinə gətirir ki, bütün bunlar lazımsız enerji, resurs, zaman

və maliyyə itkilərinə səbəb olur.

Məhz qeyd olunan çatışmazlıqları nəzərə alaraq İ.Fişer gəlirin istehlak olunan

hissəsinin vergiyə cəlb olunmasını, yığıma yönəldilən hissəsinin (bölüşdürülməmiş

5/2013

77



İ.Seyfullayev 

FİzİKİ ŞƏxSlƏRİn gƏlİR VERgİSİnDƏ BƏRABƏRlİK VƏ ƏDAlƏTlİlİK ...



mənfəət,  istehsal  məqsədləri  üçün  investisiyaya  yönəldilmiş  vəsaitlər  və  s.)  isə

vergidən azad olunmasını təklif edirdi [5]. 

İ.Fişer “Dağıdıcı vergitutma: etiraz” (1943) adlı məqaləsində mənfəət və gəlir

ver gilərinin əvəzinə xərclərə verginin tətbiq olunmasını dəstəkləyir və bu prosesin

xərc vergisinin getdikcə artan tədqiqatçıları üçün mühüm əhəmiyyət daşıyacağını

gös tərir, xərc vergisinin tədricən tətbiqi imkanlarını onun əsas üstünlüklərinə aid

edərək, bu vergi növünün tam şəkildə və dərhal tətbiq olunmasını dəstəkləyirdi [6].

Macar  mənşəli  ingilis  iqtisadçısı  Nikolas  Kaldor  “Xərc  vergisi”  (1955)  adlı

əsərinin girişində bir çox iqtisadçı alimlərin fikirlərinə istinad edərək, xərc mad-

dəsinin tətbiqi ideyası ilə o dövrdə aparıcı mövqedə olan ənənəvi iqtisadi ideyalar

arasında ehmallı və nəzakətli uyğunluğu nadir hadisə adlandırmışdı [7]. 

İngilis filosofu Tomas Hobbs (1588-1679) təxminən 350 il bundan əvvəl yazdığı

dövlət haqqında əsərində - “Leviafan” (ingiliscə adı “Leviathan”) - istehlak xərc -

lərinin vergiyə cəlb olunmasının bir sıra üstünlüklərini göstərmişdir. O bildirirdi ki,

vergitutmanın bərabərliyi sərvətin bərabərliyi ilə deyil, hər bir vətəndaşın təhlükə-

sizliyinin təmin olunmasına görə dövlət qarşısında borcunun bərabərliyi ilə müəyyən

edilir. İnsanın öz mövcudluğunu təmin etməsi üçün zəhmət çəkməsi kifayət deyil.

O, lazım gəldikdə öz əməyinin nəticələrini qorumaq üçün vuruşmağı da bacarmalıdır.

İnsanlar zəhmətin nəticələrinin müdafiəsini ya özləri təşkil etməli, ya da başqalarını

bu işə cəlb etməlidirlər. Onun fikrincə, vergi müxtəlif sənət və peşələrlə məşğul olan

insanların müdafiə olunması üçün dövlət qılıncını əlində tutanlara verilən əmək -

haqqıdır. Dövlətin yaratdığı şəraitdə hasil olunan, həm kasıblar, həm də varlılar üçün

eyni dərəcədə dəyərli olan nemətlərdən istifadə məmnunluq gətirdiyi üçün həyatın

qorunmasına görə kasıblarla varlıların dövlətə borcu eyni dərəcədə böyükdür. Əgər

varlılar kasıbların xidmətlərindən istifadə edirlərsə, onda onlar yalnız özlərinə görə

deyil, xidmətlərində olanlara görə də dövlət qarşısında borcludurlar. Deyilənlərdən

belə nəticə çıxır ki, vergitutmanın bərabərliyi istehlakın bərabərliyi ilə daha yaxşı

müəyyən edilir, nəinki eyni istehlaklı insanların sərvətinin miqdarı ilə. T.Hobsun

fikrincə, istehlak həyatdan zövq almağa imkan verdiyi üçün vergitutma da istehlakın

üzərində qurulmalıdır [8].

Dövlət hamı üçün eyni müdafiə şəraiti yaradır. Bəs bu eyni şəraitdə öz əməyinin

nəticələrindən qənaətlə istifadə edən və çox işləyən insan nəyə görə az işləyən və

əldə etdiyini tamamilə istehlaka yönəldən insanla eyni dərəcədə vergiyə cəlb olun-

malıdır? Əgər şəxsin istehlakı vergiyə cəlb olunursa, onda o öz istehlakı müqabilində

vergi ödəyir və dövlət fərdlərin bədxərcliyindən itki vermir, yəni dövlət bədxərc

fərdlər üçün əlavə nisbi müdafiə xərclərini çəkməli olmur.

Xərc vergisinin göstərilən üstünlüklərinə baxmayaraq, bir çox iqtisadçılar bu

ideyanı qəbul etmədilər. İdeal vəziyyət üçün qəbul oluna bilən bu ideyanın reallıqda

həyata keçirilməsi çoxlu suallar doğurduğu üçün bir çox iqtisadçılar xərclərə birbaşa

vergilərin perspektivinə nikbin baxmamışlar.



5/2013

78


Nikolas Kaldor fiziki şəxslərin xərclərinə birbaşa verginin tətbiqi ideyasını daim

dəstəkləmiş və Hindistan hökumətinin məsləhətçisi (1956) olarkən vergi siyasəti

üzrə dövlət qərarlarının qəbulu prosesində həmin ideyalardan geniş istifadə etmişdir.

O, birbaşa vergilərin bazasını varidata, kapitalın artımına, hədiyyələrə tətbiq olunan

vergilərlə və fiziki şəxslərin xərclərinə proqressiv verginin tətbiqi ilə artırılmasını

təklif edirdi. 

O  dövrdə  Hindistanda  yığımın  səviyyəsi  10%-dən  aşağı  idi  və  formalaşmış

ənənələrə görə yüksək təminatlı ailələr özlərinin statuslarını nümayiş etdirmək üçün

bahalı  zinət  əşyalarına,  avtomobillərə,  qəsrlərə  və  digər  belə  nemətlərə  hədsiz

dərəcədə çox pul xərcləyirdilər. Proqressiv xərc vergisi yığımın stimullaşdırılması

və israfçılığın qarşısını almaq üçün yaxşı vasitə hesab olunurdu. 

N.Kaldor  hesab  edirdi  ki,  aşağı  vergi  dərəcəli  və  etibarlı  vergi  sistemi  daha

yaxşıdır, nəinki xarici görünüşünə görə vergi bazasını genişləndirən, amma “ədalətli

inzibati müdaxiləni” tələb edən sistem. 

O dövrdə istehlak xərclərinin müəyyən edilməsi məsələləri də əsas müzakirə

obyekti idi. N.Kaldor sübut etməyə çalışırdı ki, müvafiq muhasibat uçotunun köməyi

ilə xərcləri çətinlik çəkmədən müəyyən etmək olar. Bu zaman fiziki şəxslərin in-

vestisiya və yığıma yönəltdiyi xərclər vergi bazasına daxil edilmir.

Kaldor planı Hindistan Parlamentinin 13 iyun 1957-ci il tarixdə qəbul etdiyi xərc

vergisi haqqında Aktın əsasında dayanırdı. Həmin Akt 1 aprel 1958-ci ildən qüvvədə

idi. 

Bu Akta görə, illik istehlak xərcləri 24 min rupidən yüksək olan fiziki şəxslər



xərc vergisinin ödəyicisi hesab olunurdu və bu məbləğə yığım və investisiya xərcləri

daxil edilmirdi. Vergi dərəcəsi proqressiv şkala əsasında müəyyən edilirdi. Əlavə 10

min rupi xərc 10%-lə, istehlak xərcləri 35 mindən artıq olan şəxslərin xərcləri isə

maksimal dərəcə ilə vergiyə cəlb olunurdu. Xərc vergisi illik gəliri 60 min rupidən

çox olan ailələrə də şamil olunurdu. Bu vergi növü hüquqi şəxslərə aid edilmirdi [9].

Lakin xərc vergisinin ilk tətbiqi uğurlu alınmamışdı. Fiziki şəxslərin istehlak xərc -

lərinin dürüst müəyyən edilməsindəki çətinliklər və vergi tutulan minimal xərci

səviyyəsinin yüksəkliyi bu vergidən büdcə mədaxilinin azalmasını şərtləndirirdi.

Buna görə də, Kaldor vergisi adlanan bu vergi Hindistanda 1966-cı ildə ləğv edildi.

N.Kaldorun təklif etdiyi xərc vergisi Seylonda (indiki Şri-Lanka) da 1960-cı ildən

tətbiq olunmuş, lakin əhalinin alıcılıq qabiliyyətinin aşağı olması və bu ölkədə na -

tural təsərrüfatın daha geniş yayılması səbəbindən qısa müddət sonra ləğv edilmişdir

[9].

Fiziki şəxslərin xərc vergisinin tətbiqində istehlak xərclərinin məhdudlaşdırılması



və yığımın stimullaşdırılması ilə bağlı olan tənzimləyici funksiyanın və xərc ver-

gisindən daxilolmalar üzrə fiskal funksiyanın reallaşdırılmasındakı praktiki çətin-

liklər onun iqtisadi qənaətcillik amili kimi qeyri-səmərəliliyini və fiskal alət kimi

qeyri-cəlbediciliyini üzə çıxardı.



İ.Seyfullayev 

FİzİKİ ŞƏxSlƏRİn gƏlİR VERgİSİnDƏ BƏRABƏRlİK VƏ ƏDAlƏTlİlİK ...



5/2013

79


İ.Seyfullayev 

FİzİKİ ŞƏxSlƏRİn gƏlİR VERgİSİnDƏ BƏRABƏRlİK VƏ ƏDAlƏTlİlİK ...

İlk tətbiqinin uğursuzluğu xərclərə birbaşa verginin gələcəyi ilə bağlı ümidsizliyi

artırırdı. İqtisad elmində belə bir fikir formalaşmışdır ki, xərc vergisinin tətbiqində

real xərclərin uçotu və bu xərclərə nəzarətlə bağlı inzibatçılıq üzrə həll olunması çox

çətin olan metodoloji problemlər var. Aradan qaldırılması mümkün olmayan inzi-

batçılıq problemlərinin mövcudluğu isə xərc vergisi ilə bağlı müzakirələri mənasız

edir.


Ötən  əsrin  70-ci  illərində  xərc  vergisinə  maraq  artmağa  başlamışdı.  Fiskal

siyasətin praktiki məsələlərinə həsr olunmuş tədqiqatlarda xərc vergisinin sosial

ədalət, səmərəlilik və inzibatçılıq baxımından gəlir vergisindən  yaxşı olması barədə

əsaslı fikirlər irəli sürülürdü. Lakin, xərc vergisinin inzibatçılıq baxımından tətbiq

olunma məsələləri və yeni vergitutmanın xüsusiyyətləri diqqətdən kənarda qalmışdır. 

Xərc vergisi acı reallığın prizmasında səmərəli görünməsə də, onun ədalətlilik və

bərabərlik baxımından aşkar üstünlükləri bu ideyanın yaşamasını təmin etməkdədir. 

Xərc vergisinin ötən əsrdə praktikada tətbiqinin çətinliyi onun  perspektivsiz-

liyinin  əsas  arqumenti  kimi  qəbul  olunurdu.  Lakin,  müasir  dövrdə  informasiya-

texnologiyalarının  yüksək  inkişaf  səviyyəsi,  vergi  sistemlərində  bu

  texno- 

logiyalardan  geniş  istifadə  xərclərin  dəqiq  uçotunun  aparılmasını  və  vergi  inzi

-

batçılığının  imkanlarını  əsaslı  şəkildə  artıraraq  keyfiyyətcə  yeni  sosial-iqtisadi



 

mühitin  formalaşmasına  şərait  yaratmışdır.  Müasir  texniki  imkanlar  bu  vergi

 

növünün inzibatçılığı ilə bağlı problemlərin həllolunmazlığını aradan qaldırır. Bir



 

çox  iqtisadçılar  inzibatçılıq  çətinliklərinin  birbaşa  xərc  vergisinin  tətbiqi  üçün 

ciddi

 maneə olmadığını göstərirlər.  



Fiziki şəxslərin istehlak xərclərinə birbaşa vergi konsepsiyasının növbəti nəzəri

inkişafı Kembric Universitetinin professoru, 1977-ci ildə Nobel mükafatı laureatı

Ceyms Eduard Mid (1907-1995) tərəfindən davam etdirilmişdir. O, xərc vergisinə

müxtəlif yanaşmaları tədqiq edərək müəyyən etmişdir ki, xərc vergisi aşağıdakı

üstünlüklərə malikdir [10]:

ədalətlilik və səmərəlilik baxımından daha yaxşı vergitutmanı təmin edir; 



müəyyən edilməsində daha az ziddiyyətlərlə qarşılaşır;

muzdlu əməkdən və investisiyalardan gəlirlərin fərqləndirilməsi ilə ortaya



çıxan problemlərdən yan keçməyə imkan verir;

müəyyən hədlərdə daha yüksək vergi dərəcələrini təyin etməyə imkan verir.



Bu fikirləri ümumiləşdirsək və utilitarizmin banisi İeremiy Bentamın (1748-1832)

təbirincə desək belə bir fikri ifadə edə bilərik: xərclərin vergiyə cəlb olunmaması

ona gətirir ki, şəxsin iqtisadi sistemdən aldığı məmnunluq həddi onun bu sistemin

yaşaması və inkişafı üçün çəkdiyi iztirab həddindən çox olur, yəni cəmiyyətin bəzi

üzvləri iqtisadi sistemin inkişafında roluna görə deyil, başqa qabiliyyətlərinə görə

bu sistemdən daha çox faydalanmaq imkanı qazanırlar. 

Belə halda isə iqtisadi sistemin verdiyi nemətlərdən istifadədə ədalətsizlik və

səmərəsizlik yaranır.



5/2013

80


İ.Seyfullayev 

FİzİKİ ŞƏxSlƏRİn gƏlİR VERgİSİnDƏ BƏRABƏRlİK VƏ ƏDAlƏTlİlİK ...



3.Xərclərə birbaşa verginin tətbiqi - alternativ yanaşma kimi

Gətirilən arqumentlər birbaşa xərc vergisinin tətbiqi üzrə təcrübənin azlığının və

inzibatçılıq problemlərinin bu ideyanı inkar etmədiyini göstərir. Xərc vergisinin

bazasını həm fiziki, həm də hüquqi şəxslər üçün müəyyən etmək olar.

Əgər istehsal amillərindən istifadə və büdcə öhdəlikləri prizmasından yanaşsaq,

onda xərc vergisinin tətbiq olunduğu sistemdə sahibkarlar üçün bərabər vergi mühiti

yaradıldığını deyə bilərik. İstehsal amillərinin məhdudluğu onlardan qənaətli və

səmərəli istifadəni tələb edir. Bu amillərdən istifadəyə əsasən verginin tətbiqi, belə

istehlaka görə dövlətə məcburi ödənişləri nəzərdə tutur.

Xərc vergisinin tətbiqi müəssisələri və sahibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğul olan fiziki

şəxsləri xərclərinə daha çox qənaət etməyə yönəldəcək. Bu isə həm xərclərin, həm

də qiymətlərin yüksəlməsinə məhdudlaşdırıcı təsir göstərə bilər. Xərclərin vergiyə

cəlb edilməsi rentabelliyi aşağı səviyyədə olan müəssisələri ya istehsalı dayandır-

mağa, ya da modernizasiya etməyə vadar edə bilər. Nəticədə mənfəətin istehsalın

inkişafı və vergilərin ödənilməsi mənbəyi olaraq rolu kəskin şəkildə artır. Əgər mən-

fəət vergiyə cəlb olunmursa, onda müəssisələrdə mənfəətin süni sürətdə azaldılması

motivasiyası aradan qalxar, real istehsal həcmlərinin gizlədilməsinə ehtiyac qalmaz.

Xərc vergisinin üstünlüklərindən biri də onun sahibkarların investisiya və inno-

vasiya motivasiyasını gücləndirməsidir. İnvestisiya xərcləri, o cümlədən amortiza-

siya  ayırmaları  bu  halda  vergi  tutulan  xərclərə  daxil  edilmədiyi  üçün  vergi

məbləğlərinin  investisiya  qərarlarının  qəbulunda  məhdudlaşdırıcı  rolu  aradan

qalxmış olur. Xərclərin azaldılmasına imkan verən yeni istehsal vasitələrinin və

texnologiyaların tətbiqi vergi ödənişlərinin azaldılması və mənfəətin artırılması va-

sitəsinə çevrilir. Bu isə öz növbəsində müvafiq sahələrin, elmi-tədqiqatların və belə-

liklə, bilik iqtisadiyyatının inkişafına təkan verə bilər.

Xərc vergisi dolayı vergilərlə birlikdə istehlakı məhdudlaşdırmaqla, yığımı isə

stimullaşdırmaqla əhalinin gəlirlərinin təkrar bölgüsünün strukturunu investisiyaların

xeyrinə dəyişə bilər (Qrafik 1).

Əhalinin  gəlirlərinin  bölgüsünün  strukturunun  və  onun  dinamikasının  təhlili

göstərir ki, bu gəlirlərin çox böyük hissəsi istehlaka yönəlir. Belə ki, istehlak xərc -

lərinin ümumi gəlirdə xüsusi çəkisi 2000-ci ildə 81%, 2008-ci ildə 77%, 2011-ci ildə

isə 73% səviyyəsində olmuşdur. Gəlirlərin yığımlara yönəldilən hissəsinin xüsusi

çə kisinin 19-27% arasında olması faktı ölkəmizdə əhalinin istehlaka meyillilik həd-

dinin yüksək olmasını göstərir. Azərbaycan iqtisadiyyatına yatırılan investisiyalarda

dövlət investisiyalarının payının yüksəkliyi iqtisadi sistemin yığımla bağlı boşluğunu

aradan qaldırır. Lakin belə halın uzunmüddətli perspektivdə davam etməsi milli

gəlirin artımı üçün investisiya qoyuluşlarının təmin edilməsində əhalinin rolunun

zəifləməsinə, əhalinin iqtisadi fəallığının azalmasına və iqtisadi artıma müəyyən

maneələrin yaranmasına şərait yarada bilər. Yığımın ümumi gəlirin istifadəsində xü-

5/2013

81



Qrafik 1. Əhalinin gəlirlərinin istifadə istiqamətləri (milyard manatla)

Mənbə: azstat.gov.az

şəkil 1. Əhalinin gəlirlərinin istifadəsinin strukturu (%-lə)

Mənbə: azstat.gov.az

İ.Seyfullayev 

FİzİKİ ŞƏxSlƏRİn gƏlİR VERgİSİnDƏ BƏRABƏRlİK VƏ ƏDAlƏTlİlİK ...

susi çəkisinin 2006-cı ildən başlayaraq aşağı templərlə də olsa artımı faktını isə

ölkədə sahibkarlıq mühitinin yaxşılaşdırılması istiqamətində görülən işlərin ilkin

uğurları kimi qiymətləndirmək olar.

Fiziki şəxslərin xərclərinin birbaşa vergilərə cəlb olunması və bu zaman həmin

xərclərin yığımlara yönəldilən hissəsinin vergidən azad edilməsi mövcud vəziyyətin

dəyişdirilməsinə kömək edə bilər. Sahibkarların investisiya motivasiyasının xərc

vergisindən azad olunması vasitəsilə stimullaşdırılması vəsaitlərin mərkəzləşmiş

dövlət büdcəsi vasitəsilə təkrar bölgüsü və yaxud dolayı vergilər vasitəsilə güc -

ləndirilməsi mexanizminin səmərəliliyini xeyli yüksəldə bilər. Dövlət büdcəsinin in-

vestisiya layihələri əsasən iqtisadiyyatın istehsal amillərindən biri olan infrastuktur

layihələrinin  inkişaf  etdirilməsinə  yönəlir  və  daha  çox  ictimai  xarakter  daşıyır.

5/2013

82



İ.Seyfullayev 

FİzİKİ ŞƏxSlƏRİn gƏlİR VERgİSİnDƏ BƏRABƏRlİK VƏ ƏDAlƏTlİlİK ...

Dolayı vergilər isə asanlıqla sonrakı alıcıların üzərinə qoyulur və onun bütün ağırlığı

son istehlakçının üzərinə düşür. Nümunə üçün, avtomobil yanacağına aksizlərin yük-

səldilməsi son nəticədə ictimai nəqliyyatda gediş haqlarının yüksəlməsinə və bu

nəqliyyat  növündən  istifadə  edən  az  təminatlı  təbəqənin  xərclərinin  artması  ilə

nəticələnir, yəni bu aksizi istehsalçı deyil, son istehlakçı ödəmiş olur.

Nağdsız  hesablaşmalar  sisteminin  inkişafı  və  nağd  dövriyyənin  minimuma

endirilməsi hər bir şəxsin xərcləri və gəlirlərinin uçotuna nəzarəti təmin etməyə

imkan verir. Deməli, birbaşa xərc vergisinin tətbiqinin inzibatçılıq çətinlikləri aradan

qalxmış olur. 

4.Ədalət və bərabərlik prinsiplərinin gəlir vergisində tətbiqi praktikası

Vergitutmanın  ümumi,  bərabər  və  ədalətlilik  prinsiplərinə  görə  vergi  ödəyi-

cilərinin dövlətin fəaliyyətinin maliyyə təminatında iştirakı onların dövlətin himayəsi

və dəstəyi ilə əldə etdiyi gəlirə mütənasib olmalıdır. Yəni, dövlətin yaratdığı şəraitdən

istifadə edərək daha çox sərvət əldə edən ödəyicilər müvafiq olaraq daha çox vergi

ödəməlidirlər. İlk baxışdan tam aydın olan bu yanaşma müəyyən sualların yaran-

masına  gətirir.  Nümunə  üçün,  verginin  məbləği  necə  müəyyən  edilməlidir:

ödəyicinin rifahına, yoxsa onun gəlirlərinin və əmlakının artmasına mütənasib qay-

dada? 

Qeyd olunanlar vergitutmanın bərabərliyi və ədalətliliyi ilə bağlı tədqiqatlarda



ümumi qəbul olunmuş fikrin olmadığını göstərir. 

Vergi Məcəlləsinin 101.1-ci maddəsinə görə fiziki şəxslərin muzdlu əməkdən

aylıq gəlirlərinin 2500 manatadək olan hissəsi 14%, 2500 manatdan yüksək olan

hissəsi isə 25%-lik vergi dərəcəsi ilə vergitutmaya cəlb olunur. Burada həm propor-

sional, həm də proqressiv vergitutmanın əlamətlərini görmək olar. Fiziki şəxslərin

gəlirin miqdarına görə 2 qrupa ayrılması və verginin yüksək gəlirlərdən daha böyük

vergi dərəcələri ilə tutulması proqressiv yanaşmadan xəbər verir. Amma təyin edilmiş

qruplar daxilində vergitutma proporsional xarakter daşıyır.

Bir çox tədqiqatçıların fikrincə, proporsional vergi sistemində (verginin məbləği

gəlirin məbləğinə mütənasib qaydada müəyyən edilir) tətbiq olunan sabit vergi

dərəcələri gəlirin artımı ilə vergi məbləğinin də artmasını təmin edir və beləliklə,

ədalətlilik prinsipinə riayət olunur. Proqressiv vergi sisteminə (gəlir artdıqca vergi

dərəcəsi artır) üstünlük verən tədqiqatçılar isə əks arqumentlər gətirərək propor-

sional vergi sistemində ədalətlilik prinsipinin pozulduğunu qeyd edirlər [11, 12].

Azərbaycanda fiziki şəxslərin muzdlu işdən gəlir vergisinin ümumi olaraq hansı

sistemə aid olduğunu müəyyən etmək üçün milli iqtisadiyyatın sahələri üzrə orta

aylıq əmək haqqı göstəricisinin və onun dinamikasını təhlil edək (Qrafik 2).

Qrafik 2-dən göründüyü kimi, 2000-2011-ci illərdə ən yüksək əmək haqqı mütə-

madi olaraq neft-qaz hasilatı sənayesində və maliyyə-sığorta sahəsində müşahidə

5/2013

83



olunur. Təəssüflə qeyd etmək lazımdır ki, bu sahələr üçün kadr hazırlayan təhsil

sahəsində çalışan şəxslərin əmək haqları isə həmin sahələr üzrə orta əmək haqqı

səviyyəsindən 4-5 dəfə aşağıdır. İqtisadiyyat üzrə orta aylıq nominal əmək haqqının

2011-ci ildə 364,2 manat olması faktı və bu göstəricinin 2500 manatdan 8,6 dəfə az

olması muzdlu əməkdən gəlir vergisinin ödəyicilərinin ikinci qrupuna düşən şəxs-

lərin xüsusi çəkisinin muzdla işləyənlərin ümumi sayında kifayət qədər az olması

barədə mülahizə yürütməyə imkan verir. Bu mülahizəni neft və maliyyə sektor-

larında məşğul olanların sayının ümumi məşğul əhalinin sayında xüsusi çəkisinin

1-2% intervalında olması faktı isə bir qədər də gücləndirir (Qrafik 3). 

Deməli, Vergi Məcəlləsində təsbit olunmuş muzdlu işdən gəlir vergisini ədalətlilik

və bərabərlik prinsiplərinə riayət olunma məsələsinin tədqiqində ümumi olaraq proq -

ressiv vergi sistemi kimi qəbul edə bilərik. 



Qrafik 2. İqtisadiyyatın sahələri üzrə orta aylıq əmək haqqı (manatla) 

Mənbə: azstat.gov.az

Qrafik  3.  İqtisadiyyatın  sahələri  üzrə  məşğul  əhalinin  ümumi  məşğul  əhalinin

sayında xüsusi çəkisi (%-lə)

Mənbə: azstat.gov.az

İ.Seyfullayev 

FİzİKİ ŞƏxSlƏRİn gƏlİR VERgİSİnDƏ BƏRABƏRlİK VƏ ƏDAlƏTlİlİK ...



5/2013

84


İ.Seyfullayev 

FİzİKİ ŞƏxSlƏRİn gƏlİR VERgİSİnDƏ BƏRABƏRlİK VƏ ƏDAlƏTlİlİK ...

İndi isə belə proqressiv vergitutmanın - gəlirlərin vahid dərəcə ilə vergiyə cəlb

olunmasının ədalət prinsipinə uyğunluğunu araşdıraq. Muzdlu əməkdən gəlir əldə

edən fiziki şəxsin vergilərin ödənilməsindən sonra sərəncamında qalan gəliri həm

özü, həm də ailə üzvləri üçün minimal həyat səviyyəsini təmin etmək, yəni normal

qidalanma, yaşayış şəraiti, təhsil, səhiyyə, mədəniyyətlə bağlı xərcləri ödəmək üçün

yetərli olmalıdır. Əgər dövlətin və cəmiyyətin yaratdığı şəraitin hamı üçün eyni

olduğunu qəbul etsək, onda vergi ödəyicilərinin minimal həyat şəraitinin təmin

edilməsi üçün çəkməli olduqları xərclərin də müəyyən dərəcədə eyni səviyyədə ol-

ması mülahizəsini səsləndirə bilərik. Deməli, hər bir şəxs həyat fəaliyyətini davam

etdirmək üçün əldə etdiyi gəlirdən vergi ilə bərabər, həm də yaşayış minimumu qədər

vəsait xərcləməlidir (hər iki xərc növü məcburi hesab oluna bilər). Bu halda müxtəlif

gəlirli ödəyicilərin ödədiyi vəsaitin sərəncamda qalan vəsaitdə xüsusi çəkisi fərqli

olacaqdır. Bu fikrin riyazi ifadəsi üçün aşağıdakı düsturdan istifadə edək:

,

Burada:



- ödənilmiş verginin vergi ödəyicisinin sərəncamında qalan potensial vəsaitdə

xüsusi çəkisi (pensiya fonduna ödənişlər şərti olaraq bu düsturda nəzərə alınmayıb);



- gəlirdən ödənilmiş verginin məbləği;

- bir nəfərin yaşayış minimumunu təmin etmək üçün tələb olunan aylıq xərc

(yaşayış minimumu haqqında Qanunla hər il üçün təyin olunur);



- muzdlu işdən gəlir vergisi ödənildikdən sonra şəxsin sərəncamında qalan

aylıq gəlir.

Ödənilmiş verginin vergi ödəyicisinin sərəncamında qalan potensial vəsaitdə xü-

susi  çəkisi  göstəricisi  aşağı  əməkhaqqı  alan  insanlar  üçün  daha  böyük  olur.

Göstərilən fikri əyani bir misalda aydınlaşdıraq. Tutaq ki, aylıq əməkhaqqı 500 və

1000 manat olan və güzəşt hüquqları olmayan iki fiziki şəxs var. Birincinin gəlir

vergisi 70 manat, digərinin isə 140 manat olacaq. Azərbaycanda yaşayış minimu-

munun həddi 2013-cü ildə əmək qabiliyyətli şəxslər üçün 125 manat səviyyəsində

qəbul edilmişdir. Deməli, gəlir vergisinin ödənilməsindən və yaşayış minimumunun

təmin  edilməsindən  sonra  birincinin  sərəncamında  305  manat,  digərinin  sərən-

camında isə 735 manat qalacaq. Yaşayış minimumunun təmin edilməsi xərclərini

insanlar üçün şərti-məcburi xərc kimi qəbul etmək olar. Əks halda, yaşayış minimu-

munu təmin edə bilməyən şəxslər həyat fəaliyyətini uzun müddət təmin etmək iqti-

darında olmurlar.

Verilənləri yuxarıdakı düsturda yerinə yazsaq, görərik ki, şərti-məcburi ödənişlər

500 manat əməkhaqqı alan üçün 22,9%, 1000 manat əməkhaqqı alan şəxs üçün isə

19,04% təşkil edəcəkdir. Aparılan sadə hesablama gəlir vergisi üzrə vahid dərəcənin

5/2013

85



İ.Seyfullayev 

FİzİKİ ŞƏxSlƏRİn gƏlİR VERgİSİnDƏ BƏRABƏRlİK VƏ ƏDAlƏTlİlİK ...

reallıqda reqressiv (reqressiv vergi - gəlir artdıqca vergi dərəcəsi azalır və əksinə

gəlir azaldıqca vergi dərəcəsi artır) nəticələrə gətirdiyini göstərir. Belə yanaşma

fiziki şəxslərin muzdlu əməkdən gəlir vergisi üzrə mövcud praktikada ədalət və

bərabərlik prinsiplərinə riayət olunması məsələsi barədə düşünməyə vadar edir. 

Əhalinin  gəlirlərinin  mənbələrinin  strukturuna  baxdıqda  bu  gəlirlərin  əsas

hissəsinin sahibkarlıq fəaliyyətindən və muzdlu işə görə əməkhaqqından daxil olan

gəlirlərdən ibarət olduğunu görə bilərik (şəkil 2).



şəkil 2. Əhalinin gəlirlərinin mənbələri (milyard manatla)

Mənbə: azstat.gov.az

Əhalinin ümumi gəlirləri 2011-ci ildə 30,6 milyard manat səviyyəsində olmuşdur

ki, bu da 2000-ci illə müqayisədə 7,58 dəfə, 2005 və 2010-cu illərin həmin göstəri-

cisindən isə müvafiq olaraq 3,8 və 1,12 dəfə çox olmuşdur. Əhalinin əmək haqqından

gəlirləri 2011-ci ildə 2000, 2005 və 2010-cu illərlə müqayisədə müvafiq olaraq 7,02,

2,4 və 1,02 dəfə artmışdır. Əhalinin sahibkarlıq fəaliyyətindən gəlirləri isə 2011-ci

ildə 2000, 2005 və 2010-cu ilə nisbətən müvafiq olaraq 9,4, 5,6 və 1,3 dəfə çox ol-

muşdur. Göründüyü kimi, əhalinin gəlirlərində sahibkarlıq fəaliyyətindən gəlirlər

daha böyük sürətlə artmaqdadır.

Əhalinin  gəlirlərinin  mənbələr  üzrə  strukturuna  baxdıqda  sahibkarlıq

fəaliyyətindən gəlirlərin əsas mənbə olduğunu və bu fəaliyyətdən gəlirlərin daha

böyük sürətlə artdığını görə bilərik (şəkil 3). Əməkhaqlarının ildən ilə artmasına

baxmayaraq, sahibkarlıq fəaliyyətindən gəlirlərin ümumi gəlirlərdə xüsusi çəkisinin

artmasını ölkədə sahibkarlıq mühitinin yaxşılaşdırılması istiqamətində görülməkdə

olan  sistemli  tədbirlərin,  xüsusilə  vergi  sistemində  aparılan  islahatların  uğurlu

nəticələri kimi qəbul etmək olar.  



5/2013

86


İ.Seyfullayev 

FİzİKİ ŞƏxSlƏRİn gƏlİR VERgİSİnDƏ BƏRABƏRlİK VƏ ƏDAlƏTlİlİK ...



5.nəticə

Muzdlu işdən gəlir vergisi üzrə mövcud vergitutma qanunvericilikdə proqressiv

sistemə uyğun gəlsə də, ümumi olaraq proporsional xarakter daşıyır. Muzdlu işdən

aylıq gəliri 2500 manatdan yüksək olan şəxslərin sayının kifayət qədər az olması

belə gəlirlərdən verginin praktiki olaraq bir dərəcə ilə hesablanmasına gətirir. Əgər

insanların yaşayış minimumunu təmin etmək üçün çəkməli olduqları xərcləri də

nəzərə  alsaq,  onda  belə  vergitutmanın  praktikada  reqressiv  nəticələrə  gətirməsi

barədə fikri irəli sürmək olar. Belə hal gəlirlərin vergiyə cəlb edilməsində ədalət və

bərabərlik prinsiplərinə riayət olunma dərəcəsi barədə müəyyən suallar doğurur.

Buna görə də, muzdlu işdən gəlirlərin bir neçə vergi dərəcəsi ilə vergiyə cəlb olun-

ması məsələsi aktuallaşır.

İqtisad elmində ədalət və bərabərlik prinsiplərini təmin etməsinə görə xərclərə

birbaşa vergilərin gəlir vergisindən daha üstün mövqedə olması fikri mövcuddur.

Belə vergitutmanın inzibatçılığının mürəkkəbliyi onun tətbiqi üçün əsas maneə hesab

olunur.  İnformasiya-texnologiyalarının  yüksək  inkişafı  və  vergi  sistemində  bu

texnologiyaların geniş tətbiqi xərc vergisinin tətbiqi üçün praktiki çətinlikləri aradan

qaldırır. Lakin xərc vergisinə keçidin inzibatçılığında mürəkkəb problemlər qarşıya

çıxa  bilər.  İqtisadi  münasibətlərin  qloballaşması  isə  xərc  vergisinin  bir  ölkədə

əlahiddə tətbiqini daha da mürəkkəbləşdirir. 

Mövcud vergitutma praktikasında ədalət və bərabərlik prinsiplərinə riayət olun-

manın təmin edilməsi üçün Vergi Məcəlləsinin 102-ci maddəsində gəlir vergisindən

çoxsaylı azadolmalar və güzəştlər nəzərdə tutulub. Bu güzəştlərin göstərilən prinsip -

lərin təmin olunması üçün ünvanlılığının və səmərəliliyinin qiymətləndirilməsi xü-

susi tədqiqatın aparılmasına zərurət yaradır.



5/2013

87

şəkil 3. Əhalinin gəlirlərinin mənbələr üzrə strukturunun dinamikası (%-lə)

Mənbə: azstat.gov.az


İ.Seyfullayev 

FİzİKİ ŞƏxSlƏRİn gƏlİR VERgİSİnDƏ BƏRABƏRlİK VƏ ƏDAlƏTlİlİK ...



Ədəbiyyat siyahısı

1. http://az.trend.az/capital/business/2171078.html - “Trend” İnformasiya Agentliyi -

nin saytı.

2. http://www.worldbank.org/en/topic/poverty/ - Dünya Bankının saytı.

3. http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_summary_RU.pdf - Birləşmiş Millətlər

Təşkilatının İnkişaf Proqramının saytından.

4. Милль Дж. (1981). Основы политической экономики. В 3 т. Т. 3. Москва:

“Прогресс”, 448 с. (Mill C. (1981). Siyasi iqtisadın əsasları. 3 cilddə. 3-cü cild.



Moskva: “Proqress”, 448 s).

5. Fіsher I. (1942). Constructive income taxation. A proposal for reform by Irving

Fisher. N.Y. - London, Harper & Brothers Publishers. (Fişer İ. (1942). Konstrutiv

gəlir vergisi. İrvinq Fişerin reforma üçün təklifləri. N.Y.-London, Harper & Bro -

thers nəşriyyatı)

6. Fisher I. (1943). Destructive taxation: a rejoinder. “Columbia Low Review”, bl.

43, №2, p. 170. (Fişer İ. (1943) Destruktiv vergitutma: etiraz. “Kolumbiya Hüquq

Məcmuəsi”, bl. 43, №2,  s. 170).

7. Кaldоr N. (2003). An Expenditure Tax. London, Routledge Library Ed., “Econo-

mics”,  p.11.  (Kaldor  N.  (2003).  Xərc  vergisi.  London,  Routlec  Kitabxanası

 

nəşriyyatı, “Ekonomiks”, s. 11).

8. Гоббс Т. (1991). Левиафан, или материя, форма и власть государства церков-

ного и гражданского. Соч. в 2 т. Т. 2. Москва: “Мысль”, с. 269. (Hobs T.

(1991)  Leviafan,  və  ya  kilsə  və  vətəndaş  dövlətinin  materiyası,  forması  və

hakimiyyəti. 2-ci cild. Moskva, “Mısl”,  269 s.).

9. Кaldоr N. (1956) Indian tax reform: report of a survey Ministry of Finance. Go -

vernment of India publication. New Delhi. (Kaldor N. (1956) Hindistanın vergi

islahatı: Maliyyə Nazirliyinin tədqiqatı üzrə hesabat. Hindistan hökumətinin

nəşri. Nyu Dehli).

10. The structure and reform of direct taxation. Report of a Committee chaired by

Professor J.E. Mead. (1978) London, p. 44 (Birbaşa vergilərin strukturu və isla-

hatı. Professor C.E.Midin rəhbərlik etdiyi Komitənin hesabatı. (1978). London,

s. 44)

11. Пансков В.Г. (2008).  “О принципах  налогообложения  физических лиц”,

ж-л Финансы, №1, с. 28-33. (Panskov V.Q. (2008). Fiziki şəxslərin gəlir ver-

gisinin prinsipləri barədə, “Maliyyə” j-lı, №1,  s. 28-33).

12. Пансков В.Г. (2013). “Каким быть налогу на роскошь в Российской налого-

вой системе”, ж-л “Финансы”, №6, с. 9-14 (Panskov V.Q. (2013). Rusiyanın

vergi sistemində zinət vergisi necə olmalıdır? “Maliyyə” j-lı, №6, s. 9-14)

5/2013

88



İ.Seyfullayev 

FİzİKİ ŞƏxSlƏRİn gƏlİR VERgİSİnDƏ BƏRABƏRlİK VƏ ƏDAlƏTlİlİK ...



Сейфуллаев Ильгар Зульфигар оглы

д.ф.э., доц., 

Учебный Центр Министерства Налогов Азербайджанской Республики

Вопросы применения принципов равенства и справедливости 

при налогообложении доходов физических лиц 

Аннотация

Цель исследования – исследование вопросов применения принципов равен-

ства и справедливости при определении налога на доходы физических лиц. 



Методология исследования – сравнительный анализ и обобщение.

Выводы исследования – в аспекте принципов равенства и справедливости

даны предложения в направлении улучшения практики по определению налога

на доходы с работ по найму. 

Ограничения исследования – относительность понятий равенства и справед-

ливости, ограниченность информационной базы.



Практическая значимость исследования – возможность использования в

качестве научного источника при подготовке мер в направлении обеспечения

принципов равенства и справедливости в налогообложении.  

Оригинальность и научная новизна исследования – на основе сравнитель-

ного анализа обобщены теоретические положения по прямому привлечению

к налогообложению доходов и расходов. 

Ключевые слова: налог на доходы, налог на расходы, принципы налого-

обложения.

5/2013

89



Seyfullayev ılgar zulfigar oglu

ass.prof, 

Training Center for Ministry of Taxes of Azerbaijan Republic

The application of the principles of equality and fairness 

in the taxation of personal income

abstract

Purpose – research issues of the application of the principles of equality and fair-

ness in determining the tax on personal income



Design/methodology – comparative analysis and synthesis. 

Findings – suggest measures for improving the security principles equality and

fairness in the determination of income tax.



Research limitations – the relativity of the concepts of equality and justice, and

the limited information base. 



Practical implications – сan be used as a research source in the preparation of

measures to promote the principles of equality and fairness in tax policy.



Originality/value – based on a comparative analysis are summarized theoretical

principles of direct taxation of income and expenses of individuals. 



Keywords: an income tax, an expenditure tax, taxation principles.

JeL classification codes: I31, I38, E62, H21, O23

Məqalə redaksiyaya daxil olmuşdur: 23.08.13.

 

Təkrar işlə



nməyə göndərilmişdir: 27.08.13. 

Çapa qəbul olunmuşdur: 04.10.13.



İ.Seyfullayev 

FİzİKİ ŞƏxSlƏRİn gƏlİR VERgİSİnDƏ BƏRABƏRlİK VƏ ƏDAlƏTlİlİK ...



5/2013

90



Dostları ilə paylaş:


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə