Varlığımızın qarantı – Millət-Vətən-Dövlət birliyi Soylu Atalı



Yüklə 140,01 Kb.

tarix28.08.2018
ölçüsü140,01 Kb.


Varlığımızın qarantı – Millət-Vətən-Dövlət birliyi 

 

Soylu Atalı: Ürəyinizdə Günəş olsun, istəkli soydaşlarımız!  

Biz,  Türkel  Araşdırma  Qurumu  adı  ilə  uzun  müddətdir  maarifçi  söhbətlər  aparırıq.  Bu 

söhbətlər  demək  olar  ki,  çox  geniş  xarakterdə  qurulur,  çox  qonuları  qapsayır.  Ölkənin 

durumundan  başlayıb,  onun  bütün  mənəvi,  siyasi  hətta  sosial  sorunlarını  belə  özündə  əks 

etdirir. O cümlədən ümumi türkçülüklə bağlı, Azərbaycanın taleyilə, onun bölünmüşlüyüylə 

bağlı, eləcə də bu günkü həyatı ilə bağlı, gələcəyə yönüylə bağlı zaman- zaman geniş biçimli 

söhbətlər aparılıb və ictimailəşdirilib, – elektron mətbuata, hətta yazılı mətbuata da çıxarılıb. 

Bu söhbətlərdə əsas məsələ milli açıdan yeni bir ölçüylə xalqın ideoloji yönünü aydınlatmaq, 

işıqlandırmaq xarakterlidir. Burda olan və olmayan dostlarımız daim bu söhbətlərə qatılıblar. 

Bu  söhbətlərdə  davamlı  söz  deyən,  mövqe  sərgiləyən  dostlarımız  –  Abil  Ulusoy,  Vüqar 

Bəyturan,  Xaliq  Bahadır  bu  gün  də,  necə  deyərlər,  sözün  yanında,  iş  başındadırlar.  İndiyə 

qədər olan söhbətlərin  hər birini  biz  səsdən sözə çevirmişik.  O cümlədən görüntüləri uyğun 

biçimdə  hazırlayıb  yayımlamışıq.  Mətbuatda  çap  olunmuş  söhbətləri  nəşriyyatın  özündən 

(geri qayıdan qəzetləri) almışıq, onları bölgələrə səfərlər elədikcə paylamışıq. 

 Bu  gün  həmin  söhbətləri  sonuc  olaraq,  kitab  biçimində  sizlərə  təqdim  etmək  istəyirəm. 

Dediyim kimi, bu iş xeyli müddətdir başlayıb. Üç nəfərdən  başlayaraq bu günə gəlib çıxıb. 

Bu üç nəfərdən biri Abil Ulusoy, biri Ağşın Ağkəmərli, biri də mən olmuşam. Birinci kitab 

“üçlüyün”  söhbətini  əhatə  eləyir.  Əmin  edirəm  ki,  kitab  doğurdan  da  iş  görməyə  qadirdir. 

Burda  ürəyimizin  gücü,  sevgisi  öz  əksini  tapıb.  Kitabın  adını  şərti  olaraq  özüm  belə 

qoymuşam:  “Özgürlüyümüz-Bütövlüyümüz-Bağımsızlığımız”.    Türkçülük  yeni  meyarla. 

Yəni  bizim  bütün  söhbətlərimiz  türkçülük  altında  gedir.  Çünki  bizim  başlıca  çökdüyümüz 

nöqtə türkçülükdür. Yəni öz milli kimliyimizdən uzaqlaşmağımız, ayrılmağımız səbəbindən 

başlayır bütün sorunlarımız. Ona görə də onun altında gedir söhbətlər.  

 İkinci 


kitab 

birincinin 

məntiqi 

davamıdır 

–“Özgürlüyümüz-Bütövlüyümüz-

Bağımsızlığımız” – ikinci hissə. 

 Bu  söhbətlərə  başqa  soydaşlarımız  da  qatılıb  müəyyən  sözləriylə,  fikirləriylə,  yaxud 

dinləmələriylə.  O  cümlədən  sizin  yaxşı  tanıdığınız  Xaliq  Bahadırla  apardığımız  söhbətlər, 

müsahibələr burda öz əksini tapıb. 

İndi bu kitabları sizlərə təqdim edirəm. Sonra yeni qonularla fikir bölüşmələrinə keçirik. 

Söhbətimiz yenə də yazılsın, yenə də ictimailəşsin. Bu gündən sonra yazılacaq söhbətlərimiz 

yenidən  kitablaşsın.  Bu  kitablar,  mən  qətiyyətlə  vurğu  eləyirəm  ki,  Azərbaycanı,  –  onun 

gələcəyini,  ləyaqətini,  mənəviyyatını  düşünən,  xalqın  özünəməxsus  olaraq  qurulmasını 

düşünən  istənilən  bir  aydın  üçün,  ümumiyyətlə,  hər  bir  soydaşımız  üçün  önəmli  ideoloji 

ədəbiyyatdır. (İştirakçılara kitablar hədiyyə edilir). 

İndi  söhbətimizə  keçirik.  Mən  qonuları  suallar  şəklində  yazmışam.  Sizə  suallar  şəklində 

ünvanlayacam.  Bir  fərdə  verdiyim  suala  başqa  bir  fərd  də  müdaxilə  eləyə,  fikir  sərgiləyə 

bilər. İlk qonunu çözək.  Dünyanın çağdaş siyasi  axarında türklüyün durumu? Bununla bağlı 

bir neçə kəlmə... 

 

Abil bəy: 21-ci yüzilin başlanğıcında öncə dedilər 21-ci yüzil türk yüzili olacaq. Bağımsız 

türk  dövlətləri  yarandı  və  bu  dövlətlər  siyasi  qurum  şəklində  dünyaya  təqdim  olundu.  Bu 

dövlətlərin  nə  qədər  bağımsız  olduqları  bu  günün  özündə  də  müəyyən  suallar  yaradır. 




Aparıcılığı baxımından türk dövlətlərinin içərisində Türkiyə Cümhuriyyəti əsas rol oynayır. 

Bağımsızlıq  ənənələri  nisbətən  oturuşub.    Ümumiyyətlə,  türk  millətinin  dövlətçilik 

ənənələrinin,  bildiyimiz  kimi,  “tarixi  arasıkəsilməzliyi  olub”  (Asif  Ata).  Çoxsaylı  türk 

dövlətləri yaranıbdır və bu türk dövlətləri bəzən bir-birinə qarşı qabaqcıl mövqelərdə olublar. 

Amma ümumi türkçülük deyilən bir ideologiya yaranmayıb dövlətlər tərəfindən və özləri də 

ümumi  türkçülük  ruhuyla  idarə  olunmayıblar.  Çox  təəssüf.  Əgər  bu  olsaydı,  minilliklərə 

söykənən bir türkçülük ənənəmiz olardı.  

Bugünkü siyasi proseslərin gedişinə baxanda, mən Rusiyanı, Ukraynanı, ərəb dövlətlərini 

nəzərdə  tuturam,  görsənir  ki,  əslində  proseslər  türk  coğrafiyasında  gedir.  Baxmayaraq  ki, 

Rusiya-Ukrayna  münasibətləri  gərginləşib,  ərəb  dövlətlərinin,  Türkiyə  sınırına  yaxın  olan 

bölgələrin,  münasibəti  gərginləşib,  bunlar  Türkiyəni  və  türk  dünyasını  hədələyir  əslində. 

Bunun qarşısında Türk Dünyası özünün “Birliyini” yaratmalıydı. Bu vaxta qədər təəssüf ki, 

yoxdur  bu  “Birlik”  və  səpələnmiş  durumda  türk  dünyası  hadisələrin  təsirindən  qırağa 

çıxmağa çalışır.  

Azərbaycan-Türkiyə  xeyli  yaxınlaşıblar.  Arzuolunan  səviyyədə  olmasa  belə,  bu 

yaxınlaşmalar var.  Qalan türk dövlətləri,  xüsusən  Orta  Asiya türk dövlətləri özünü qoruma 

funksiyasını  yerinə  yetirərək Rusiyayla  yaxınlaşmağa, onunla hərbi, siyasi, iqtisadi bloklara 

qoşulmağa  çalışırlar.  Türkmənistan  heç  bir  bloka  qoşulmasa  da,  bir  növ  özünü  qoruma 

instinktiylə  fəaliyyət  göstərir.  Bütün  bu  gedişlər  də  ümumtürk  birliyindən  bizi  uzaqlaşdırır. 

Türkiyə - Azərbaycan istəkləri Özbəkistanın istəyi ilə üst-üstə düşmür, Türkmənistanın istəyi 

ilə üst-üstə düşmür, Qırğızıstanın, Qazaxıstanın istəyi ilə müəyyən mənada üst-üstə düşmür. 

Çünki  ayrı-ayrı  dövlətlərin  ayrı-ayrı  maraqları  vardır.  Rusiyanın  maraqları  ilə  Türkiyənin 

Azərbaycandakı  maraqları təbii ki,  eyni  deyil. Rusiya Asiya məkanında  hakim rol oynamaq 

istəyir.  Həmin  hakim  rol  oynamaq  istədiyi  məkanda  təbii  ki,  aparıcı,  lider  bir  dövlət  olmaq 

istəyir.  Özünü  də  lider  dövlət  kimi  təqdim  eləyir.  Baxmayaraq  ki,  Rusiyanın    tərkibində 

türklər bəs qədər təmsil olunurlar. Rusiya deyir “mənim böyük bir ərazim var – on altı mln 

kv.  km.”.  Ancaq  gəlin  baxaq,  on  altının  on  biri  bu  günün  özündə  türklərin  yaşadıqları  bir 

ərazidir.  Yəni  sırf  türklərə  aid  olan  ərazidir.  Sibiri,  Tümeni,    Altayı  və  yaxud  Rusiyanın 

quzeyini götürsək, türklər bu gün də ordadır. Amma Rusiya aparıcı bir dünya dövləti kimi elə 

bir  sxem  yaradıb  ki,  orada  türklərin  varlığı  hiss  olunmur.  Türkiyənin  özünün  də  üzünü  türk 

dünyasına  tutmayıb,  daha  çox  ərəb  dünyasına  meyilli  olması,  onların  müdafiəçisi  qismində 

çıxış eləmək istəməsi, bir az da sünni-şiyə məsələsini qabartması, onu türk dünyasından bəlli 

görsənişdə uzaqlaşdırır. Baxmayaraq ki, Türkiyə dövlət idarəçiliyində “dış türklər bakanlığı” 

adlı qurum da yaradıb. Türkiyənin, son hadisələr də göstərdi ki, durumu yetərincə gərgindir. 

Türkiyə özünü qorumağa çalışsa da, siyasi qurbanlar versə də, atılan addımlar Türkiyə üçün 

gözlənilməz, arzuolunmaz hallara gətirib çıxarır. Türkiyə öz sınırında,  İraqda olan türklərin 

fəlakətinin qarşısının alınmasına qarışa bilmir. Kərkükü, Mosulu nəzərdə tuturam...   

 

Soylu Atalı: Mən istiyərdim belə bir qonuya toxunaq Xaliq bəy. Bir var dövlət marağı, nə 

qədər  təzadlı  görünsə  də,  bir  də  var  millət  marağı.  Çox  qəribədir  ki,  millətin  marağı  ilə 

dövlətin  marağı  sanki  ayrı-ayrı  şeylərdir.  Özəllikcə  bu,  türklərdə  özünü  qabarıq  şəkildə 

göstərir. Ancaq məsələ burasındadır ki, mahiyyətdə dövlət marağı ilə millət marağı ayrı-ayrı 

şeylər deyil. Bəs niyə bu belədir? Nə etmək olar ki, bu maraqlar vahidləşsin, bütövləşsin? 

 



Xaliq  Bahadır:  Deməli,  problemə,  xarakterik  olduğuna  görə,  bir  Azərbaycan  bucağıyla 

yanaşa  bilərik,  bir  Türkiyə  bucağıyla.  Azərbaycan  bucağıyla  belədir,  –  bizi  dövlətçilik 

düşüncəsindən, dövlətçilik duyğusundan uzaqlaşdırırlar. Bilirsiz, o çağadək türklərdə dövlət-

ordu,  belə  bir  şey  var  idi.  Yəni  dövlətlə  ordunun  bir  olması  elə  dövlətlə  millətin  bir  olması 

idi.  Rusiya  Azərbaycanı  tutandan  sonra  azərbaycanlıları  orduya  da  aparmadı.  Bu  elə-belə 

deyil.  Bu  düşünülmüş  bir  şeydir,  Azərbaycanda  dövlətçilik  duyğusunu  öldürsün.  Belə-belə 

bizi  bu  yerə  gətirib  çıxartdılar.  Sonra  Azərbaycanda  sovet  hakimiyyəti  quruldu.  Sovet 

hakimiyyəti  bizi  daha  çox  dövlətçilikdən  uzaqlaşdırdı...  İndi  keçirəm  Türkiyəyə.  Türkiyədə 

uzun  illər  dövlətlə  millət  bir  olubdur.  Osmanlı  son  illərdə  çox  korlamışdı  bu  işləri.  Türklər 

düzünə qalsa, orda da dövlətdən uzaq düşmüşdülər. Bu son illərdə,  Atatürk gələndən sonra 

dedi  dövlətin  yiyəsi  millətdir.  Atatürk  ortaya  belə  bir  prinsip  qoydu,  sonadək  də  o  prinsipi 

gerçəkləşdirməyə  çalışdı.  Bu  son  illərdə,  Ərdoğan  gələndən  sonra  Türkiyədə  tərsinə  proses 

getməyə başladı. Türkiyədə türklük açıq aydın dövlətdən uzaqlaşdırılır. Abil bəy deyən kimi, 

bu  gerçəklikdir.  Bu  gün  Türkiyə  türk  dünyasına  yox,  ərəb  dünyasına  yön  götürür.  O  ərəb 

dünyası  hansı  ərəb  dünyasıdır,  bir  də  deyək,  300  milyonluq  dünyadır.  Nefti,  qazı,  hər  şeyi 

var.  Ancaq  bizdə  heç  nə  yoxdur,  darmadağındır.  Ərdoğanın  idarəçiliyi  ilə  Türkiyə  üzünü 

onlara  tutub.  Orda  da  biz  çox  ağır  durumdayıq.  Abil  bəy  dedi,  bu  gün  Kərkük  türklərində 

soyqırım gedir. Türkiyə orda heç nə eləmədi, belə görünür eləməyəcək də. Gələcəkdə nə olar, 

deyə bilmərik. Biz Orta Asiyada dövlətdən uzaqlaşmış topluma, etnosa çevrilmişik. Ona görə 

də faciələrin içindəyik.  Mən düşünürəm  burdan  çıxış  yolu  axtarmalıyıq.  O çıxış  yollarından 

biri türk dövlətləri, toplumları yaxınlaşmalıdır, birləşməlidir. O birləşmə nə ilə ola bilər? Biri 

təsərrüfatla  ola  bilər.  Keçinəcəklə,  dolanışıqla  ola  bilər.  Natural  formada  deyək.  Türkiyənin 

nəyi  var,  Azərbaycanın  nəyi  var,  Orta  Asiyanın  nəyi  var?!  Qardaş  deyilik?!  Biz  qardaş 

evlərik.  Türkiyə  bir  evdir,  Azərbaycan  bir  evdir,  Qazaxıstan,  Türkmənistan,  Özbəkistan 

hərəsi bir evdir. Hələ o yana, –Rusiyadakılara getmirəm. Biz düzünə qalsa, evlər olaraq, bir-

birimizə  yaxınlaşmalıyıq.  Deyək  ki,  Avropa  ölkələri  “Avropa  Birliyi”  yaradıblar.  Bunu 

hamımız  bilirik  ki,  o  “Birlik”  daha  çox  siyasi  xarakter  daşıyır.  Ancaq  biz  evlər  olaraq 

yaxınlaşmalıyıq.  Mən  düşünürəm  ən  düzgünü  də  budur,  yəni  natural  formada.  O  bizi  daha 

çox birləşdirə bilər. Bir daha deyirəm, Türkiyənin nəyi var, Azərbaycanın nəyi var?! Başqa 

bir  birlik,  indiyədək  olmalıydı.  Nə  olmalıydı?  O,  dil  ilə  bağlı  olmalıydı.  Ortaq  türk  dili 

olmalıydı.  Onun  başında  Türkiyə  olmalıydı.  Heç  nə  yoxdur  orda.  Mən  burda  ortaq  türkcə 

yaratmışam  təkbaşıma.  Çətin  bir  şey  deyil.  Orda  dövlət  onu  yarada  bilməyib.  Niyə  görə 

yarada bilməyib? Dövlətin  başında  duran adamda o  istək olsaydı, o çox  asan bir şeydir.  Nə 

olmalıdır? Mən filoloqam, bunu mən bilirəm, bunun yollarını bizə öyrədiblər. Dialektologiya 

deyilən bir fənn var. O nədir? Dialektologiya Azərbaycanda ləhcələri öyrənir. Ordan sözləri 

yığır,  bu  sözlər  gəlib  Elmlər  Akademiyasında  hardasa  toplanır,  araşdırılır.  Onların  gərəkli 

olanları  dilin  aktiv  fonduna  gətirilir.  Bizdə  bu,  sovet  illərində  olub.  Düzdür,  onda  da  çox 

yaxşı  olmayıb.  İndi  bütünlüklə  yoxdur  demək  olar.  Bizim  dilimiz  yaman  gündədir.  Ancaq 

Türkiyə  dilindən,  Türkiyə  ləhcəsindən  çox  yaxşıdır  bizim  dilimiz.  Mən  bunu  filoloq  kimi 

deyirəm, jurnalist kimi deyirəm, Azərbaycanlı kimi demirəm. O Azərbaycanda yığılmalıydı, 

orda  da  Türkiyənin  rolu  ola  bilərdi,  Türkiyə  dövləti  aparıcı  dövlət  kimi.  Özbəkistanda,  o 

birilərdə yığılar, sonra çeşidləmə yolu ilə bunların hamısından ortaq türk dili yaradılmalıydı. 

Mən  bu  yaxınlarda  bir  sözü  çox  işlətməyə  başlamışam.  Nədir  bu?  “Mahna”  sözü.  Çox 

işlətdiyim “bəhanə” ərəbcədir. Məndə dörd cildlik sözlük var. Orda baxdım. Düzü axtarırdım 




bunu.  Baxdım  yazılıb:  mahna  –  dialekt  söz.  Nə  dialekt,  bizim  sözümüzdür  bu.  Belə 

sözlərimiz var. 

  Borçalının  öz  dili  var,  ermənistanlıların  öz  dili  var,  Naxçıvanın  özünün,  Güney 

Azərbaycanın,  Quzey  Azərbaycanın,  Dərbəndəcən  (yəni  ləhcələri).  İndiyəcən  bunlar 

yığılmalıydı  geniş  baza  olmalıydı.  Sonra,  dediyim  kimi,  geniş  türk  dünyasında  türk  dili 

yaradılmalıydı.  Türkiyə  türkcəsi  başdan  ayağa  ərəb,  Avropa  sözləri.  İngiltərə  dünyanın  ən 

demokratik ölkəsi sayılır. Qərar verilib ingilis dilinin təmizliyi ilə bağlı. Almaniyada da o var. 

Dilin təmizliyi ilə bağlı dövlət iş görür. Ayrıca proqramlar var, Türkiyədə də olubdur. Ancaq 

olan  da  yalandır,  heç  bir  iş  görülmür.  Olsaydı  indiyədək  gözəl  bir  Türkiyə  türkcəsi 

çıxardardılar.  Bizim  jurnalistlər  də  ordan  çoxlu  söz  götürürlər.  Özü  də  ən  yaxşı 

jurnalistlərimiz. Məsələn, “Zatən”, “rəğmən”... Lap biabırçı sözlərdir bunlar. Bizə gərək deyil 

bunlar. Hamısı ərəb sözləridir.  

Bir  sözlə,  hamımız  bunları  işləməliyik,  yəni  dövlət  olaraq,  bunlar  ortaya  qoyulmalıdı. 

Onda  inanın,  biz  çox  tez  yaxınlaşarıq.  Birinci  dediyim  təsərrüfat,  natural  formada.  Düzünə 

qalsa, elə dil yaxınlaşması da natural formadır.  

 

Soylu  Atalı:  Deməli,  birinci  yaxınlaşma  təsərrüfat  yaxınlaşması,  ikinci  dilçilik.  Siz 

yaxınlaşma yollarını deyirsiniz...  

 

Xaliq Bahadır: Niyə görə təsərrüfatdan yapışıram? O keçinəcək ki, var, o adamları daha 

çox yaxınlaşdırır. Yaşamaq marağımız var da sənin də, mənim də, onun da. O keçinəcəyi ona 

görə  birinci  yerdə  qoyuram.  O  özü  dili  öyrədəcək  özbəyə  də,  türkmənə  də,  qazağa  da. 

Bunların heç birini 20 neçə ildə eləməmişik. Nə Azərbaycan eləyib, nə Türkiyə eləyib, nə də 

başqaları. Bilirsiz necədir? Dövlət böyük bir kompleksdir. Kompleksin içində çox şeylər var. 

Biz  onların  birini  də  eləmirik.  Eləmədikcə  də  bir-birimizdən  uzaq  düşürük.  Həm  təsərrüfat 

baxımından uzaq düşürük, həm dil baxımından. Bu, bütövlükdə Azərbaycanın içində də bizi 

birləşdirən  bir  şeydir,  Azərbaycanın  dışında  da.  Biz  onların  heç  birini  eləmirik.  Dövlət  bizə 

yaddır,  biz  dövlətə.  Əslində  biz  türklər  dünyada  yad  bir  cismə  çevrilmişik.  Biz  elə  bil  ki, 

dünyada  yoxuq.  Bu  boyda  tarix  yaradan  və  yadlaşan.  İndi  də  bizim  tariximizin  üstünə 

düşürlər. Bizim tariximizlə bağlı nələr oyunlar var... 

 

Soylu Atalı: Bu məsələlərlə bağlı Vüqar bəyi dinləyək. Konkret olaraq Vüqar bəy desin  

ki,  bayaq Xaliq bəyin,  Abil bəyin toxunduğu məsələlərin fonunda bu  gedişat  türklüyə  hansı 

gələcəyi vəd edir?  

 

Vüqar Bəyturan: Çox sağ olun, hamınızı bir daha alqışlayıram.  

Mən  hesab  edirəm  ki,  türk  dünyasında  olan  dövlətlərdə  türk  milləti  siyasi  hakimiyyətə 

yiyələnməlidir.  Başlıca  məqsəd  budur.  Siyasi  hakimiyyətə  yiyələnərək  dediyimiz  projeləri, 

dediyimiz  islahatları  həyata  keçirmək  üçün  özündə  güc  tapmalıdır.  İdeologiya  olmalıdır. 

Konkret türk millətinin mənəviyyatına, düşüncəsinə, inamına uyğun bir ideologiya olmalıdır 

ki, bu millətə təqdim olunsun. Üçüncüsü, siyasət konkret olaraq hədəflərə bölünməlidir. Heç 

bir millət hədəfsiz yaşaya bilməz. Dördüncüsü, millətə İnam verilməlidir. O İnam ki, millətin 

özünün  kimliyinə  dayanır.  Yalançı,  təriqətçi,  özündən  olmayan,  öz  qanında,  öz  canında 

yoğrulmayan  inamla  millət  qarşısına  qoyduğu  hədəflərə  nail  ola  bilməz.  Bəlkə  də  guya 




olacaq bir görüntü yarada bilər. Amma o biz deyən olmayacaq. Necə ki, 92-93-cü illərdə də 

biz  onu  yaşadıq.  Görüntü  yaşandı,  konkret  hədəflərə  nail  olmaq  mümkün  olmadı.  Çünki 

bazası  yox  idi,  şüar  səviyyəsində  idi.  Beşincisi,  mən  bayaq  Xaliq  bəyin  dediyi  məsələni 

təkrarlamaq  istəyirəm.  Biz  elə  fikirləşirik  ki,  düşündüyümüzü  danışırıq,  eyni  zamanda 

danışdığımızı  düşünürük.  Aydındır  ki,  şəxs  hansı  dildə  danışırsa,  o  cür  düşünür.  Bu  gün 

bizim dilimizin adı rəsmi olaraq türk dili deyil. Mahiyyətcə də demək olar ki, türk dili deyil. 

Burda çox dillərin qarışığı var. Sağlam, arınmış, təmizlənmiş bir dilə möhtacıq. Həmin dildə 

düşünən cocuq, həmin dildə düşünən aydın heç bir vaxt,  fikirləşirəm ki, öz həyat fəlsəfəsini 

yanlış yöndə qurmaz. Çünki gerçək türk dilində, mənə görə bir yüksəklik var.  

Türk dünyasının səviyyəsi ilə bağlı bir neçə kəlmə əlavə eləmək istiyərdim. Çox dağınıq 

durumdadır türklüyümüz, Türkiyə başda olmaqla, Azərbaycan başda olmaqla. Hər  yerdə bir 

problem var, – ərazi itkisi problemi. Hətta son dövrlər soyqırım problemi, təhqiqat problemi. 

Gənclikdə  tez-  tez  qarşılaşardıq,  milli  söhbətlər  gedəndə  bilərəkdən  elə  bir  ictimai  fon 

yaradılıb  ki,  gənclərimiz  ancaq  dinin  təhqiqat  formalarını  düşünür.  Təhlükəli  bir  şeydir. 

Gələcəkdə dövlətin varlığına son qoyacaq bir məsələdir...  

Ancaq  nikbinliyimizi  qoruyub  saxlamalıyıq.  Yəqin  ki,  bu  millət  güc  tapıb  öz  sözünü 

deməyi  bacaracaq.  Başqa  cür  mümkün  deyil.  Bizim  insanlarımız  var,  bizim  indiyə  qədər 

əsasını verəcəyimiz düşüncə bazamız var.  

Amma  yenə  də  bir  məsələ  üzərində  dayanmaq  istiyərdim  ki,  bu  ölkədə  marağı  olan 

dövlətlər  heç  biri  türk  millətinin  hədəfinə  çatmasını  arzulamır.  Rusiya  bizim  dostumuz  ola 

bilməz,  Amerika  dostumuz  ola  bilməz.  Çox  zaman  ermənilərlə  mübarizədə  öz 

torpaqlarımızın  geri  qaytarılması  yönündə,  yalançı  ümid  bağladığımız  İsrail  dostumuz  ola 

bilməz. Doğurdan da, nə qədər ibtidai səslənsə də, türkün türkdən başqa dostu yoxdur. Bayaq 

qeyd olundu  sənayemizdə, iqtisadiyyatımızda,  gündəlik  yaşamımızda,  hər bir məsələdə  türk 

millətinin  ayrı-ayı  hissələri  mütləq  “Birliyə”  doğru  yol  getməlidirlər.  Bəlkə  də  dövlət 

səviyyəsində  nələrsə  eləyirlər.  Məsələn,  ya  ortaq  televiziya  yaradılır,  o  televiziya  hədəfdən 

qıraq  hər  şeyi  təbliğ  eləyir.  Ancaq  guya  ki,  mədəniyyət  təbliğ  eləyir.  Ancaq  konkret  türk 

dünyasının birliyi yönündə heç nə görmürəm.  

 

Abil bəy: Parlament Assambleyası... 

 

Vüqar Bəyturan: Bəli, Parlament Assambleyası yaradılıb. Bu da kimlərinsə guya hansısa 

uğurlu  addımlarını  əsaslandırmaq  üçün  bir  ideyadır.  Düzdür,  bunların  adı  bizə  xoş  gəlir. 

İçimiz bir az sakitləşir ki, nəsə bir şey var. Amma mahiyyəti tamamilə başqa bir şey olduğu 

üçün gələcəyə söz demir. Görüntü yaradırlar. Türk millətinin ən böyük problemi görüntü ilə 

başının qatılmasıdır. Çox sağ olun.  



Soylu  Atalı:  Mən  bununla  bağlı  bir  neçə  kəlmə  söz  deyəcəm.  Doğurdan  da,  baxın, 

sovetlər dağılandan sonra proseslər elə  gəldi ki, türklüyün  gözlənilən  inkişafı (bu zəruri bir 

şey  idi)  olacaqdı.  Çünki  burda  bağın  biri  qırılıbsa,  bağımsızlıq  əldə  eləyən  türk  dövlətləri 

təbii  şəkildə  bir  araya  gələcəkdi.  Ancaq  bizə  qarşı  on  illərin  planını  özündə  daşıyan 

məqsədlər var. O məqsədlər konkret olaraq türklüyün inkişafının qarşısını almaq və böyük bir 

coğrafiyada  türk  dünyasının  gücə  çevrilməsini  əngəlləmək  yönündə  planlı  şəkildə  işləyir. 

Çox  şey  çoxdan  planlaşdırılıb,  sadəcə  işə  düşməsi  mərhələ-mərhələ  olur.  Fikir  verin, 

Azərbaycanda özlərinin  on illərlə hazırladığı kadrı – H.Əliyevi hakimiyyətə gətirdilər. O da 




hakimiyyətə  gələndən  sonra  türklüyün  inkişafının  qarşısını  alan  addımları  gözümüzün 

qabağında atmağa başladı. Sizin vurğu elədiyiniz kimi, sözdə, şüarda, türklük, bir millət iki 

dövlət və s. deyilişlər, əməldə isə türk dilinin yasaq olunması, yəni anayasadan çıxarılması. 

Eləcə  də  bu  prosesin  altında  türk  şüuruna  zaman-zaman  əngəl  olan  başqa  əməllər.  Bunların 

hamısını biz görürük. Yürüdülən siyasət, demək olar ki, ilk növbədə milli şüuru çökdürmək 

üçündür.  

Sonra,  Türkiyədə  Ərdoğanın  hakimiyyətə  gətirilməsi.  Yenə  də  antitürk  xislətli  birisinin 

hakimiyyətə gətirilməsi həmin prosesin tərkib hissəsi idi. Baxın, Azərbaycan və Türkiyə elə 

bir  coğrafiyadır  ki,  bunların  birliyindən  həm  türk  dünyasına  dirçəliş  dalğaları  gedə  bilərdi, 

həm də bütövlükdə dünyanın özünə. Bəlkə də türkün dünyada həlledici sözə malik olmasının 

əsası qoyula bilərdi və milli problemlər müəyyən çalarlarla gəlib öz həllini tapa bilərdi. Ona 

görə Türkiyədə və Azərbaycanda türk şüurunun inkişafının qarşısı alındı. Birində Ərdoğanın 

əliylə,  birində  Əliyevin  əliylə.  Eyni  proseslər  getdi  sanki.  Burda  türklüyün  başına  hansı 

oyunlar  açıldısa,  Türkiyədə  də  eləcə.  Sadəcə  burda  sürətli  həyata  keçirildi,  orda  mərhələ-

mərhələ. Çünki Azərbaycanla müqayisədə Türkiyə oturuşmuş dövlətdir. Həm də Türkiyə öz 

içində  ayıq,  açıq  yönlü  adamlarla  daha  zəngindir.  Bu  gün  də  həmin  proseslər  gedir.  Biz 

türklüyün, yəni türk şüurunun basqı altına alınmasını Türkiyədə daha acınacaqlı bir şey hesab 

eləyirik. Çünki Türkiyənin dünya gedişatına təsiri daha aktiv imkana malikdir. Bunun qarşısı 

alınır...  

 

Xaliq  Bahadır:  Atatürklə  bağlı  sıradan  çıxarma  əməlləri  Ərdoğanın  siyasəti  idi.  O,  siz 

deyən mərhələlərdir.   

 

Soylu Atalı: Deməli, elə bir hal yaratdılar, az qala nəinki türk sözü, türk millətinin özü bir 

təhlükəyə çevrildi sanki. Milli şüurun inkişafıyla özümüz olmağa yön götürmüşdük. Bizim öz 

içimizdən milli şüurumuza elə zərbə vurdular, dünyada başqa bir fikir formalaşdı ki, türklük 

inkişaf eləsəydi sanki fəlakət baş verərdi. Ona görə də onların bu addımları nəzərə çarpacaq 

dərəcədə qıraqdan dəstəklər gördü.  

Bir məqamı da burda vurğu eləmək istəyirəm. Biz istəyirik, Xaliq bəyin dediyi təsərrüfat 

birliyiylə  türk  toplumlarının  yaxınlaşmasını.  Bu  doğru  bir  məntiqdir,  ancaq  çox  çətin  bir 

məsələdir.  Niyə?  Çünki  təsərrüfat  yaxınlığını  həyata  keçirən  qüvvə  lazımdır.  Yəni  o  şüuru 

inkişaf elətdirən, arxasında duran qüvvə lazımdır. Bu qüvvə əsasən dövlət səviyyəsində ola 

bilərdi.  Dövlətdə  isə  milli  şüura  sahib  olan  insan  yoxdur.  Yəni  yuxarıda  olanları  deyirəm, 

aşağıda  olanlarda  bəlkə  kimlərdəsə  nəsə  var.  Başqa  cür  bu  prosesi  həyata  keçirmək  (yaxın 

gələcək  üçün)  o  qədər  sadə  məsələ  deyil.  Lap  elə  dilin  özünü  götürək.  Dilin  özüylə  bağlı 

bizim  arzularımız,  yalnız  mətbuat  səviyyəsində,  deyək  ki,  jurnalistika  səviyyəsində  heç  də 

gerçəkləşə bilməz. Edilən cəhdlər sadəcə olaraq bəsit bir addımdır. Ancaq əleyhinə deyiləm, 

olmalıdır.  Bütövlükdə  isə  bu  işlər  əsaslı  bir  səviyyədə  qorunub  həyata  keçirilməlidir  ki,  öz 

təsdiqini  tapsın.  Yenə  deyirəm  bunun  üçün  də  dövlət  əməli  lazımdır.  Biz  dövlətdən  az  qala 

əlimizi üzmüşük. Dövlətdən deyəndə, yəni hakimiyyətdən əlimizi üzmüşük, istər Türkiyədə, 

istər  Azərbaycanda.  Hətta  lap  Orta  Asiyada  da.  Orta  Asiyada  olan  rəhbərlər  məgər 

Azərbaycanın, Türkiyənin rəhbərlərindən öndədirlər?! 

 



Xaliq Bahadır: Soylu bəy, siz toxundunuz, düzünə qalsa dövlətdən də əlimizi üzmüşük, 

dövlət  özü  bizdən  uzaqdır.  Ona  görə.  Axı  bu  dövlət  bizim  deyil.  Dövlət  bizi  türk  olaraq 

tanımırsa, bu nə cür bizim dövlətimiz ola bilər? 

 

Soylu  Atalı:  Əslində  elədir.  Mən  mahiyyəti    baxımından  fikrimi  əsaslandırıram.  Əgər 

Dövlət işğal olunubsa, bu dövlətin suçu deyil. Bu gün bütün addımların hamısını hakimiyyət 

atır.  Dövlət  bir  strukturdu  da.  Ona  kim  sahib  çıxırsa,  onun  istəyinə  tabe  olur.  Axı  dövlət 

mahiyyətcə bu deyil. Dövlət ona görə yarandı ki, toplum bir arada yaşamalıdır. Heç kim fərdi 

yaşaya bilməz. Bir dilə, bir aqibətə, bir tarixə malik olan toplum bir arada yaşamalıdır. Dövlət 

onun  bütün  dərdlərini  həll  etməlidir.  Onun  təşkilatlanmış  bir  qüvvəsi  kimi  çıxış  etməlidir. 

Yəni  biz  ayrı-ayrılıqda  öz  həyatımızı  yaşayırıq.  Amma  bizim  təşkilatlanmış  qüvvəmiz 

Dövlətdir. Bu gün dövlət  təşkilatlanmış qüvvəmiz biçimində çıxış eləmədiyinə görə ayrı-ayrı 

siyasi  təşkilatlar  yaratdılar  (bu  baş  qatmaq  üçündür  əslində),  alternativ  qüvvələr 

təşkilatlandırsın  toplumu  və  gərəkəndə  hakimiyyətdə  olanlarla  mübarizə  aparsın.  Halbuki 

dövlət özü elə bir strukturdur ki, bu struktura kimin gəlməsindən asılı olmayaraq, mahiyyəti 

dəyişmir.  Bəlli  funksiyanı  həyata  keçirməlidir.  Başqa  funksiya  həyata  keçirməli  deyil.  İndi 

məsələ gəlir çıxır nəyə? Bu gün bizim çox böyük bir təhlükəmiz var. Gənclik tamamilə milli 

şüurdan uzaqlaşdırılıb. Çoxluq etibarilə bu belədir. Tək-tək, dağınıq halda gənclər var, onları 

demirəm.  Ümumi  mənada  milli  şüuru  sıradan  çıxarılmış  gənclik  sahibsizdir.  Onun  özünün 

ağlı, düşüncəsi, təcrübəsi bəs qədər deyil. O, hadisələri düzgün təhlil eləyə bilmir. Onun gücü 

çatmır.  Çoxluq  etibarilə.  Düzgün  addım  götürə  bilmir.  Ona  görə  gəncliyin  müəyyən  bir 

kəsimi  onun-bunun  toruna-torbasına  düşür  və  təhlükəli  işlərə  baş  qoşur,  təhlükəli 

yönəltmələrə  gedir.  Sonuc  olaraq  dövlət  sahib  çıxmaq  yerinə,  xilas  eləmək,  düzgün 

maarifləndirmək,  düzgün  yönəltmək  yerinə  gəncliyi  həbslərə  doldurur  və  bununla  da 

gəncliyin  ağlında,  düşüncəsində  vətən  anlayışını,  dövlət  anlayışını,  millət  anlayışını 

darmadağın  edir.  Üç  məsələ  var:  birinci  millət,  ikinci  vətən,  üçüncü  dövlət.  Bunlar  bir 

struktur,  bir  mahiyyət  üzərində  bərqərar  olmuş  məsələlərdir.  Bunları  bir-birindən  ayırdınsa, 

heç nə baş tutan deyil. Bu gün bunların hərəsi bir anlayışa çevrilib. Deməli, atılan addımlar, 

yürüdülən xətt, yürüdülən iç işlər siyasəti millətin tamamilə içini uçurmağa köklənibdir. Ona 

görə də mən hesab eləyirəm  ki,  biz maksimum  dərəcədə çalışmalıyıq,  maksimum  dərəcədə 

işləməliyik.  Maksimum  dərəcədə,  aydınlar  olaraq,  Azərbaycan  gənclərinə  sahib  çıxmağı 

bacarmalıyıq. Demirəm ki, bu kütləvi xarakter daşıya bilər, demirəm ki, bu asandır. Bu asan 

deyil.  Gəncliyin  də  bir  qismi  elə  durumdadır  ki,  o  sənə  durub  ağıl  öyrədir.  Çox  çətindir. 

Ancaq  bununla  belə,  aydınların  ilk  işi,  bir  halda ki,  dövlət  milli  şüurun inkişafı  ilə  bağlı  öz 

işini  yerinə  yetirmir,  biz  gəncliyə  sahib  çıxmalıyıq.  Bunun  yolları  da  bu  cür  söhbətlərlə, 

görüşlər keçirməklə, bir araya gətirməklə və s. Gəncliyin həyatında milli şüuru bərpa eləmək 

lazımdır.  Onu  düzgün  yönəltmək  lazımdır.  Bax  mən  istiyərdim  növbəti  mövzularımızın 

birində milli şüuru qapsıyan və ona təkan verən prinsipləri işləyək və onu əsaslandıraq. 

 İndi  isə  başqa  qonuya  üz  tutaq.  Xaliq  bəy  başlasın  söhbətə  və  hər  kəs  də  qonuya  öz 

mövqeyini  ifadə  eləsin.  Hansı  zərurət  (bu  bizim  üçün  də  təhlükə  qaynağıdır)  İŞİD  adlanan 

olayı ortaya çıxardı?  

 

Xaliq  Bahadır:  Onu  dəqiq  deyə  bilən  yoxdur,  heç  yerdə  yazılmayıb.  Mən  öz 

analizlərimdən deyə bilərəm.  Mənə elə  gəlir o,  Amerikanın  birbaşa  “Orta  Doğu  Projesi” ilə 




bağlıdır. Deməli, Liviyada çevriliş elədilər, Misirdə elədilər. İstədikləri kimi getmədi proses. 

Qabaqca  İraqa  girdilər,  Əfqanıstana  girdilər.  Yəni  “Böyük  Doğu  Projesi”nə  qabaqca  az 

dövlət  salınmışdı.  İranı  saldılar,  İraqı  saldılar,  Əfqanıstanı  saldılar.  Yəni  “Böyük  Doğu 

Projesi”ni  Əfqanıstanadək  uzatdılar.  Böyük  Doğu  deyilən  çevrədə  Əfqanıstan  yox  idi. 

Qabaqca  başqa  cür  apardılar  prosesi,  o  cür  alınmadı.  Əfqanıstana  girdilər.  Sonra  başladılar 

çevriliş eləməyə. O da alınmadı, yarıda qırıldı. İç güclər rol oynadı, dış güclər rol oynadı. Bir 

yandan Rusiya, bir yandan İraq. Suriyada ilişdilər qaldılar, gedə bilmədilər. Mən düşünürəm 

İŞİD də o prosesin  içində olan bir  faktordur.  Deməli, orda Taliban var,  orda Əl-Qaidə var. 

Talibanı Amerika yaratmışdı SSRİ-yə qarşı, sonra özünə qarşı çevrildi. Əl-Qaidəni Amerika 

yaratmışdı. Sonra Amerikaya qarşı çevrildi. Mən düşünürəm İŞİD-in gücü terror təşkilatının 

gücü deyil. O güc dövlət gücüdür. Hələ Türkiyənin adını da Bayden qatdı ora, sonradan üzr 

istədi.  Onun  üzr  istəməyindən  də  quşqulanıram.  Görünür  onun  özünə  də  Amerika  nəsə  ilgi 

göstərdi.  Yəni  orda  gizlin  şeylər  çoxdur.  Biz  onlardan  çox  danışa  bilmirik.  Çox  danışmaq 

üçün  faktlar  olmalıdır.  O  faktlar  da  bizdə  yoxdur.  Hər  şey  gizlidir.  Yəni  biz  onu  bilirik 

haralarısa tuturlar, kimlərinsə başını kəsirlər. Bizim bildiyimiz budur. Ancaq analizlərlə gəlib 

o yerə çıxmışam. Düşünürəm onun arxasında çox böyük güc durur. Böyük dünya gücü durur. 

Tutalım  kimsə  deyə  bilər  Rusiya.  Mən  ona  da  inanmıram.  Rusiyanın  o  gücü  yoxdur.  Çox 

böyük  güc  durur  bunların  arxasında.  Yaradıblar,  yetişdiriblər,  o  boyda  yerə  də  yayıblar. 

Sadəcə düşünürəm Taliban kimi, Əl-Qaidə kimi onlar da o çəkilmiş cızdan çıxdıqlarına görə, 

deyir iştah diş  altındadır, onlar düşündülər  gücümüz var, elə xəlifəlik  yaradaq.  İndi  gəlib o 

yerə  çıxıb.  Başlayıblar  onu  cilovlamağa.  Mənim  vurğuladığım  Amerikanın  “Böyük  Orta 

Doğu Projesi”nin içində olan bir şeydir. 

 

Vüqar  Bəyturan:  Bu  İŞİD  məsələsi  doğurdan  da  böyük  bir  proyektin  tərkib  hissəsidir. 

Birdən-birə ortaya çıxan məsələ deyil. Bunlar 90-cı illərdən ortaya çıxır, düşünürdülər ki, nə 

vaxtsa  xilafət  olacaqlar.  Əslində  bu  ideya  çoxdan  ortaya  atılıb.  Sadəcə  bu  ideyanı 

planlaşdıranlar,  proqramlaşdıranlar  müəyyən  bir  dövr  gözləyirdi  ki,  həmin  dövrdə 

reallaşdırmağa  başlasınlar.  Söz  yox,  sona  qədər  reallaşan  bir  şey  deyil  bu.  Sadəcə  islam 

aləmində  müəyyən  hakimiyyətlərin  dəyişilməsi,  yeni  hakimiyyətlərin  qurulması,  insanlarda 

üzsüzlüyün  yaradılması,  insanların  tamamilə  psixoloji,  ideoloji  tərəfdən  sıradan  çıxarılması 

üçün  düşünülmüş  bir  proqramın  tərkib  hissəsidir.  Eyni  zamanda,  əgər  bunların  addımlarına 

baxırsınızsa,  o  addımlarda  cəmiyyətə  verilən  və  dünyaya  verilən  mesajlar  var.  Həmin 

mesajların da arxasında müəyyən maraqlar dayanır. Söhbət burda Qərbin gördüyü bölgüdən 

gedir. Yəni bu tərəf, bizim tərəf (onlar islam deyirlər) hansı xarakterə malikdir?! Əslində ərəb 

xarakterini bütün islam çatısı altında bu gün birləşdirmişlər, o cümlədən türk millətinə də aid 

eləyirlər.  Yəni  vəhşilikdir,  baş  kəsməkdir,  pozğunluqdur.  Bizə  də  pay  düşür  istəsək  də, 

istəməsək  də.  Amma  təbii  ki,  burda  ayrı-ayrı  dövlətlərin  də,  xüsusən  Türkiyədəki 

hakimiyyətin də müstəsna payı var. Bayden üzr istədi. Ancaq mən o fikirlə tamamilə razıyam 

ki,  Ərdoğanın  bu  qruplaşma  ilə  münasibətdə  olması  heç  kimdə  şübhə  yarada  bilməz. 

Xaraktercə,  baxmayaraq  ki,  bu  gün  qalstuk  taxıb,  özünü  sivil  göstərir.  Tamamilə  eyni 

xarakterdir, eyni irtica, eyni vəhşilikdir, xəttində var.  

 

Xaliq  Bahadır:  Üzr  istəyirəm,  Baydenin  üzr  istəməyinin  özü  doğru  göründü.  Yəni 

“Ərdoğan guya ona qarışmayıb”, əslində elə şey yoxdur.  




 

Vüqar  Bəyturan:  Ərdoğanı,  lazım  olanda  çox  asanlıqla,  elə  öz  ətrafı  vasitəsilə  sıradan 

çıxardacaqlar.  

O  baxımdan  mən  hesab  eləyirəm  ki,  İŞİD-in  başını  vurmaq  o  qədər  də  məsləhət  deyil. 

Yəni  doğurdan  da,  göründüyü  kimi,  böyük  problem  deyil.  Əslində  İŞİD-in  xarakterinin, 

cəmiyyətə  verdiyi  mesajların  problemi  var.  İŞİD-in  özü  tutaq  ki,  gəlib  ya  Türkiyəni,  ya 

Azərbaycanı  işğal  eləyəsi  durumda  deyil.  Sadəcə  bu,  müəyyən  qüvvələrin  bir  yerə 

cəmlənməsidir.  Həmin  qüvvələrin  dünyaya  mesaj  vermək  məsələsidir.  Mən  hesab  eləyirəm 

ki,  burda  illərlə,  bəlkə  də  on  illərlə  türk  dövlətlərində,  o  cümlədən  başqa  dövlətlərdə 

Amerikanın şüurlu surətdə apardığı siyasətin bir nəticəsi də var. Yadınızdadırsa ideologiyasız 

cəmiyyət  qurmaq,  liberal  dəyərlərə  söykənən,  ancaq  praqmatik  yolla  yaşayan  cəmiyyət 

qurmaq  ideyası.  Bunlar  nə  üçün  idi?  Cəmiyyəti  ideologiyasızlaşdırmaq  və  son  nəticədə 

radikal ideologiyaya ehtiyac yaratmaq, islama yuvarlamaq. Açığı o məqsədi güdür. Qərb bu 

tərəfdən öz qüvvələriylə təkan verdi və nəticədə istədiyini almaqdadır. Yəni İŞİD problemini 

ortaya  çıxartmaqla,  o  vəhşiliyi  göstərməklə  o  nəticəni  alıb.  Amerika  problem  yaratmağın 

ustasıdır.  O  problemi  yaradıb.  Özü  onu  həll  eləyəcək,  sonra  dünyanın  gözündə  “qurtarıcı 

güc” imicinə malik olacaq.  

  

Xaliq  Bahadır:  İŞİD  geopolitik  bir  projedir.  Bir  də  Vüqar  bəy  başlıca  mesajı  demədi.  

Başlıca  mesaj  nədir?  Dünyanın  yiyəsi  var.  Onu  demək  istəyirlər.  Yəni  bütün  dünyaya  o 

qandırılır. O da elə-belə deyil, tez-tez guya İŞİD mesaj verir, – Qafqazı tutacağıq. O da yaxın 

bölgələrdə qorxu yaratmaq üçündür.  

 

Vüqar Bəyturan: Əvvəl rus təhlükəsi var idi. İndi rus təhlükəsini heç kim ciddiyə almır. 

Hətta Azərbaycan belə ciddiyə almır. Ona görə də İŞİD-lə qorxudurlar. 

  

Xaliq Bahadır: Elə-belə proyekt deyil ha bu. Bizim canımızdan rus qorxusu çıxıb. Ancaq 

İŞİD dəhşətli bir qorxu əmələ gətirir. 

 

Abil bəy: Bayaqdan mən həm Xaliq bəyin, həm də Vüqar bəyin çıxışlarına diqqətlə qulaq 

asırdım. Fikirlərimiz tamamilə üst-üstə düşür. Bu gün İŞİD deyəndə və bundan sonra nələrsə 

deyiləcəksə,  hamısı  Amerika  mətbəxinin  yeməyidir.  Hələ  60-cı  illərdə  mədəniyyətlərarası 

dialoq  adı  altında  Amerika  təşkilatlar  yaratdı.  Çox-çox  sonradan,  yaxın  bir  neçə  il  bundan 

qabaq  İspaniyanın  baş  naziri  Zapater,  Ərdoğan  oldular  mədəniyyətlərarası  dialoqlara 

rəhbərlik eləyən insanlar. Baxmayaraq ki, bu təzə bir təhqiqat oldu. Əslində yaranmışdı 40 il 

bundan qabaq. Təqribən elə həmin dövrlərdə də  dinlərarası dialoq adlı bir qurum yaratdılar. 

Yenə də Amerikanın siyasi mətbəxində yarandı.  Üstündən 40 il keçəndən sonra lazım oldu, 

başladılar  bundan  istifadə  eləməyə.  İŞİD  və  adını  bilmədiyimiz  başqa  qruplar  da  oralarda 

çoxdan yaranmışdı. Bunun mexanizmi hazır idi. İşə salma məqamını gözləyirdilər.  

 

Xaliq  Bahadır:  Bir  məlumat  oxumuşam  bununla  bağlı.  Yazıb  ki,  onların  hamısını 

Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsi yaradıb. Konkret faktlarla göstərib ölkələrdə necə yayıblar.  

Abil  bəy:  İkinci  bir  tərəfdən,  İŞİD  nə  istəyir?  Xilafət  yaradır.  Xilafət  təkcə  22  ərəb 

dövlətini deyil, həm də onlardan əlavə dövlətləri özündə birləşdirmək istəyir. Bu nəhəng bir 




güc olacaq. Amerika buna razı ola bilər? Qətiyyən razı ola bilməz. Deməli, məhdud çərçivədə 

bunlara imkan veriblər, səninki bura qədərdir. Bir də sual oluna bilər, niyə Suriya, niyə İraq; 

niyə Qatar yox, niyə BƏƏ yox, niyə başqa ərəb dövlətləri yox?! Ərəb dövlətlərinin bunların 

özünə  münasibəti  də  var  axı.  Ərəb  dövlətləri  özləri  İŞİD-lə  bağlı  heç  bir  təhlükə  hiss 

eləmirlər.  Bunlar  zəngin  dövlətlərdir,  bunlar  da  bu  təhlükəni  gözləyə  bilərlər,  sabah  həmin 

İŞİD gələ bilər, onların bütün var-dövlətini ala bilər. Ancaq  onlar özlərini rahat hiss eləyirlər. 

Ona görə deyirəm ki, İŞİD-ə müəyyən bir rol ayrılıb. Həmin o rolu oynayanlar var, müəyyən 

məqama qədər. Necə ki, vaxtilə Talibanı yaratdılar. Sonra o biriləri. Yaradıcı bu günkü siyasi 

dünyada Amerikadır. Amerikadan başqa heç kim yaradıb nəyi isə işə sala bilmir.  

 

Soylu Atalı: Əslində İŞİD deyilən bir qüvvə, baxın, hansı baza üzərində qurulubdur? Ən 

çox  demək  olar  ki,  Vəhabilər  bazası  üzərində.  Vəhabiləri  kim  yaradıb?  İngiltərə,  19-cu 

yüzildə.  Onu  illərlə  işləyiblər,  yayıblar,  onlara  maliyyə  ayırıblar,  onlara  dəstək  veriblər  hər 

cür. Proseslər gəlib elə bir həddə çıxdı ki, həm sizin dediyiniz, “Orta Doğu Projesi”nin əsas 

hədəflərindən biri – Türkiyəni parçalamaq, onu günü-gündən zəiflətmək və regionda yeni bir 

idarə  olunan  güc  mərkəzi  əldə  eləmək.  Baxın,  Türkiyəni  İŞİD-lə  döyüşə  çağırır  Batı.  İŞİD 

PKK-nı  əzir  və  İŞİD-lə  mübarizəyə  çağırılan  Türkiyə  belə  çıxır  ki,  istəsə  də,  istəməsə  də, 

PKK ilə bir cəbhədə döyüşməli olur. Deməli, Türkiyəni içindən qatıb qarışdıran, onu məhvə 

sürükləyən  bir  terror  örgütüylə  Türkiyə  İŞİD-ə  qarşı  bir  arada  döyüşməlidir.  Deməli,  əgər 

PKK  ilə  İŞİDə  qarşı  bir  arada  döyüşəcəksə,  sabah  PKK-nın  Türkiyəylə  ortaq  bir  istəyi 

olacaq. Ortaq istəyi əldə eləmək PKK-nın böyük niyyətlərinin həyata keçməsinə təkan verir. 

İkinci bir şey, baxmayaraq ki, Rusiyanı ciddi sanksiyalarla təhdid eləyirlər, bu sanksiyalardan 

Rusiyanın  sarsılmağına  baxmayaraq,  Avropanın  özü  də  zərər  çəkir.  Məgər  təkcə  Rusiyamı 

zərər  çəkir?  Burda  qarşılıqlı  ticari  bağlantılar  var,  bu  bağlantılar  birtərəfli  qaydada  zərər 

vurmur,  ikitərəfli  zərər  vurur.  Ona  görə  də  onlar  Rusiyaya  qaşı  basqıları  davamlı  göstərə 

bilmirlər, axıra qədər getmirlər. Deməli, onlar istəsələr də, istəməsələr də, hələlik Rusiya bir 

güc  etkisi  olaraq  siyasi  düzəndə  qalır.  Deməli,  nə  qədər  ki,  Rusiya  qalır,  bu  bölgədə  Orta 

Asiyanın da Rusiyaya meyillənməsi ehtimalı qalır, Azərbaycanın da Rusiyaya meyillənməsi 

ehtimalı qalır. Deməli, Azərbaycanı təhdid eləmək lazımdır. Nə ilə təhdid eləmək lazımdır? 

İŞİD  adlanan  bir  qüvvəylə.  Deməli,  İŞİD-in  başqa  bir  funksiyası  ortaya  çıxır  burada  – 

Azərbaycanı təhdid eləmək. Azərbaycanda da artıq sayı on minlərlə ölçülən vəhabilər dəstəsi 

var.  Bu  vəhabilər  dəstəsi  potensial  İŞİD-dir.  Deməli,  istənilən  vaxt  həmin  qüvvə  İŞİD  adı 

altında,  Xilafət  istiyənlərin  bir  qolu  olaraq,  bir  təsir  gücü  olaraq  Azərbaycanda  işə  düşür. 

Deməli,  bunu  yaradıb  ortaya  çıxardanların  yenə  də  təhlükəsi  əsas  etibarilə  dolanır  türk 

dünyasının  başında.  Türkiyəni,  Azərbaycanı,  nəyin  bahasına  olur-olsun,  inkişafdan  dala 

qoymaq,  bunların  bir  araya  gəlib  güclənməsinin  qarşısını  kəsmək.  Başqa  proseslər,  sizin 

dediyiniz “Böyük Orta Doğu Projesi”nin ayrı-ayrı bəndləri var, ayrı-ayrı maddələri var, ayrı-

ayrı tələbləri var. Bu tələblər, tutalım ki, təkcə Orta Doğunu əhatə eləmir ki. Bu layihələrin 

bəndləri həm də Rusiyanı qapsayır, Çini qapsayır. Yəni Orta Doğunun içindən, ümumiyyətlə, 

uzaq Doğuya da çıxır. 

 Burada,  sizin  dediyiniz  kimi,  istər  İŞİD-lə  bağlı,  istər  başqaları  ilə  bağlı  ayrı-ayrı 

gümanlarımızı  deyə  bilirik.  O  cümlədən  gözümüzün  gördüyü  və  artıq  bizim  üçün  məntiqə 

çevrilən  məsələlərə  toxuna  bilirik,  mövqe  sərgiləyə  bilirik.  Bu  niyədir,  nədir  məsələsinə 

cavab  verməyə  çalışırıq.  Bu  təhlükələr  sabah  bizi  qapsayır,  biz  haqlayır.  Bəs  indi 



Azərbaycanı bu qarışıq gedişlərin fonunda nə gözləyir?! Əlbəttə, biz deməklə dərhal hər şey 

həll olunmur. Amma biz istəklərimizi, düşüncələrimizi ortaya qoyuruq.  



Abil  bəy:  Təbii  ki,  dövləti  idarə  eləyən  şəxslər  mənsub  olduqları  xalqı,  təmsil  elədikləri 

dövləti müdafiə eləməlidirlər. Amma necə müdafiə eləməlidirlər? Azərbaycan neyləməlidir? 

Nə qədər biz içəridən yaxşı qurula biləciksə, dediyimiz kimi, milli yöndən özümüzə nə qədər 

söykənəcəyiksə, bir o qədər müdafiə olunmağımız baş tutacaq. Soylu bəy qeyd elədi ki, on 

minlərlə vəhabi var. Bəs qədər potensial gücü olan bu insanların çoxluğu cavanlardır. Bunlar 

fiziki  cəhətdən  sağlamdırlar.  Bunlar  artıq  potensial  təhlükədir.  Biz  burda  dəfələrlə  demişik, 

Qıraq  Qüvvələr  Azərbaycanla  bağlı  öz  sorununu  Azərbaycanın  içərisində  həll  eləyirlər. 

Azərbaycanın içərisində bunların sayı getdikcə artır, gücü artır, maliyyə, iqtisadi gücləri artır. 

İqtisadi  gücü  artdıqca  Azərbaycanın  çökməyinə  təsiri  də  artır.  Bu  gün  100  mindirsə,  sabah 

200 min olacaq. Dövlət təbii ki, bir həyacan təbili çalmalıdır, bütün bu qaynaqları kəsməlidir. 

Dövlət yeri gələndə bunlara qarşı radikal addımlar atmalıdır. 5 ildən, 6 ildən sonra demirəm, 

5-6 aydan sonra nələr baş verə bilər. Say artımı gedir, istəmədiyimiz şəkildə. Bunun qabağı 

alınmalıdır. Təbii ki, biz söz deyirik aydın kimi. Bundan qabağa getmirik. Bir də var dövlət. 

Bütün mexanizmlər onun əlindədir. Dövlət çox yaxşı bilir. Onların toplanma məqamları var. 

Niyə  Müşfiqabad  qəsəbəsində  maşın  əlindən  tərpənmək  olmur?  Qaraçuxurda,  Müşfiqdə, 

onların bağlı olduqları təşkilatlarını əlindən almaq lazımdır.  

 

Soylu Atalı:  Xaliq bəy, mətbuatda belə fikirlər səslənir ki, Azərbaycan təkbaşına bu cür 

sorunların öhdəsindən gəlməyə qadir deyil. Eyni zamanda biz bilirik ki, Azərbaycanın, eləcə 

də  Türkiyənin  hakimiyyəti,  əslində  dolayısıyla  bu  cür  məsələlərə  səbəb  verən  durumdadır. 

Lap  hakimiyyət  özü  bunlara  qarşı  bir  addım  atmalı  olsa  belə,  bunun  sağında,  solunda  olan 

dövlətlər, güc mərkəzləri Azərbaycanın içində bu sorunların həll olunmasını istəmirlər.  

 

Xaliq  Bahadır:  Dışdan  güc  başqa  şeydir.  Bu  elə  də  arxayınlaşmalı  bir  məsələ  deyil. 

İçəridən  güclü  olmalıyıq.  İçəridən  güclü  olmaq  üçün  də,  bayaqdan  dediyimiz  kimi,  xalq-

dövlət birliyi olmalıdır. Dövlət Azərbaycanın bugünkü çağında radikal formalara varmalıdır. 

O  formalar  birinci  təhsil  sistemində  olmalıdır.  Bu  gün  Azərbaycanın  gəncliyinin  başı  başqa 

yerə  işləyir.  Ona  görə  başqa  yerə  işləyir  ki,  bizim  təhsilimiz  özü  bütövlükdə  başqa  yerə 

işləyir,  millətə  işləmir.  Təhsil  sistemi  millətə  işləməlidir.  Bir  yerdə  Azərbaycan  kimi 

resurslarla  dolu  bir  ölkədə  bu  gün  9  minə  yaxın  tələbə  məktəbdən  uzaqlaşdırılırsa,  pulu 

olmadığına görə, bu, millətin də faciəsidir, dövlətin də faciəsidir, yeri gəlsə, bu xətti yürüdən 

hakimiyyətin də faciəsidir. Gec-tez o hakimiyyət onun acısını çəkəcək. Necə çəkəcək? Sənin 

başını  doldurmadığın  gəncliyin  başını  vəhabi  dolduracaq,  o  biri  dolduracaq.  Bu  gün 

Azərbaycanda  o  proses  gedir.  Bu  gün  azərbaycanlılar  elə  bil  ki,  başqa  millət  kimi 

formalaşdırılır,  özünə  yad  toplum,  özünə  yad  millət  kimi  formalaşdırılır.  Sosial,  iqtisadi 

hakimiyyətin, dövlətin elə olmalıdır, millət heç kimə göz dikməsin. Bu gün Azərbaycan xalqı 

özündən başqa, öz ölkəsindən başqa hər yerə göz dikir. Ona görə də ölkədə başqa təriqətlər, 

başqa  dinlər  durmadan  genişlənir,  artır.  Vəhabiçilik  Azərbaycanda  artır,  niyə  görə?  Onlar 

ideologiyadan  çox  ciblərə  girirlər.  Pul  verirlər,  yardım  eləyirlər.  Ölkədə  ticarət  şəbəkəsi 

yaradırlar. Sən, mən, o, iş tapa bilmirik, o yerə yönələndən sonra çox asanlıqla iş tapılır. Yəni 

burda  komplek  işlər  görülür.  Bizim  dövlətimizin  görmədiyi  kompleks  işləri  burda  başqaları 

görürlər. İstənilən bir dövlət bizə yardım eləsin, istər Türkiyədən, istər farsdan gəlib yardım 




eləsinlər, o boş şeydir. Allah da deyir səndən hərəkət, məndən bərəkət. Biz içimizdən hərəkət 

gücümüzü itirmişik, hərəkət mexanizmimizi itirmişik, hərəkət düşüncəmizin özünü itirmişik. 

Bax, bu gün indiki rejim, indiki siyasi sistem bizi bu günə gətirib çıxarır.  

 

Soylu  Atalı:  Təşəkkür  eləyirəm  və  sonda  bir  məqama  toxunmaq  istəyirəm.  Mən  burada 

Soylu Atalı olaraq mövqe sərgiləyirəm. Biz Azərbaycanda imkanımız içrə ayrı-ayrı bölgələri 

gəzirik,  səfərlər  eləyirik  və  gənclərlə  görüşlər  keçiririk.  Burada  da  mən  gəncliklə  söhbət 

eləyirəm,  maksimum  dərəcədə  gəncliyin  diqqətini  millət,  vətən,  dövlət  məsələsinə 

yönəltməyə  çalışıram.  Təbii ki,  milli  şüurun  əsaslarını onlara öyrətməklə, anlatmaqla və bu 

gün  də  mən  o  əməldə,  o  fikirdəyəm.  Üzümü  tuturam  mətbuat  vasitəsiylə  Azərbaycan 

gəncliyinə  ki,  Azərbaycan  gəncliyi  öz  aydınlarını  tanısınlar  və  o  aydınlarla  əlaqələr 

yaratmağa çalışsınlar, o aydınlardan doğru olanı öyrənsinlər və doğru addım atmaq üçün necə 

deyərlər  özlərini  səfərbər  eləsinlər.  Biz  Azərbaycan  gəncliyini  həmişə  dəvət  eləyirik, 

çağırırıq, söz deyirik. Azərbaycanda yaranan bütün problemlərin əsas açarı, həlli açarı hesab 

eləyirik  ki,  türk  şüurunun  qalxmasındadır.  Bunun  da  faktik  olaraq  özülündə  Asif  Atanın 

Dünyagörüşü dayanır, Asif Atanın fəlsəfəsi dayanır. Bu Dünyagörüşə, Fəlsəfəyə yiyələnməyə 

çağırıram.  Onun  Baxışının  dinə  qarşı  olduğunu  görərək,  insanlar  başqa  əhvallar 

sərgiləməməlidir, özlərində  güc tapmalıdır. Qıraqdan  gələn  ən  yaxşı  dünyabaxış,  ideologiya 

belə,  heç  bir  vaxt  millətin  içərisində  milli  kimliyin  təsdiqinə  çalışmayıb,  bundan  sonra  da 

çalışmayacaq.  Ona  görə  də  səni  özünə  qaytaran,  özünü  sənə  tanıdan,  öyrədən  və  səni 

qorumağa  çalışan,  səni  inkişaf  elətdirməyə  çalışan,  gələcəyə  aparmağa  çalışan  bir 

dünyabaxışa,  bir  qüvvəyə  üz  tutmalısan,  bir  fəlsəfəyə  üz  tutmalısan  və  onun  əsasında  milli 

qüvvəyə  çevrilməlisən.  Milli  kadrların  yetişməlidir.  Milli  kadrların  yetişməsi  də  yenə 

deyirəm başqa ideologiyayla olmur, başqa baxışlarla oluşmur. Hər kəs başqa baxışlara meyil 

eləməklə  özünün  nəslindən  uzaqlaşır.  Mən  də  gəncliyi,  aydınları  özündən,  öz  kimliyindən 

uzaqlaşmasının  səbəbini  doğru  təhlil  eləmə  gücünə  yetmələrini  arzulayıram,  onları  bu 

tədbirlərə dəvət eləyirəm. Bu söhbətlərə qoşulmağa, gəncliyi bu söhbətlərdən doğru olanları 

öyrənməyə  dəvət  eləyirəm.  İştirakçılara  da  təşəkkürümü  bildirirəm.  Biz  yenə  bu  gün 

müəyyən bir xətdə müəyyən bir fikir ifadə elədik. Hər halda bu da bir zəhmətdir, bu da bir 

narahatlıqdır ki, biz bu ağrını yaşayırıq, bu zəhməti çəkirik. Çəkirik ki, xalqımızın ağrılarını 

bizdən sonrakı nəsillər yaşamasın.  

 

Yükümüzdən Böyük Fərəhimiz yoxdur! 



Atamız Var olsun! 

 

Xəzan Ayı, 36-cı il. 

(oktyabr, 2014.) 

 

 



: wp-content -> uploads -> 2014
2014 -> «xalqların psixologiyası»
2014 -> Yeni tanı almış hastada ilk danışmanlık, anamnez, muayene ve laboratuar testleri
2014 -> “Azərkosmos” Açıq Səhmdar Cəmiyyətinin Nizamnaməsinin və strukturunun təsdiq edilməsi haqqında
2014 -> Journey to Sacred India
2014 -> Qrup liderinin rol və funksiyaları, liderin mənimsədiyi nəzəri yanaşmadan, liderlik tərzindən və liderlik bacarıqlarından, aldığı təhsildən, etik qaydalara uyğun davranıb davranmayışından, şəxsiyyəti və fərdi xüsusiyyətlərindən təsirlənir
2014 -> Mühazirə Tarix, elm və fəlsəfə. Anlayışlar və ideyalar Keçmiş və Tarix
2014 -> Kişisel arzu, istek ve ihtiyaçları için ürünleri satın alan ya da satın alma kapasitesinde olan gerçek kişidir
2014 -> Lt scientific
2014 -> Microsoft Word Konflikt Gruppen Manus Q. doc
2014 -> Yazılı Bacarıqlar (yazma- oxuma)


Dostları ilə paylaş:


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə