Wojciech gutowski



Yüklə 303,35 Kb.

səhifə1/11
tarix20.09.2017
ölçüsü303,35 Kb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11


Wojciech Gutowski

Hedonizm młodopolskiej erotyki

Pamiętnik Literacki : czasopismo kwartalne poświęcone historii i krytyce

literatury polskiej 81/4, 93-118

1990



P a m ię tn ik   L ite r a c k i  L X X X I ,  1990,  z.  4 

P L   I S S N   0031-0514

WOJCIECH  GUTOWSKI

HEDONIZM   M ŁODOPOLSKIEJ  EROTYKI *



Mit  intensywności

„Proszę  ciągle  szukać  now ych  w rażeń.  Nie  bać  się  niczego...  N ow y 

hedonizm   —  oto  czego  w iek  nasz  p o trz e b u je ” 1  —  pouczał  D oriana 

G ray a  lord  H en ryk   W otton.  Zalecenia  te,  z  nadw yżką  zrealizow ane 

prze.z  b o h atera  powieści  O scara  W ilde’a,  n ad er  tra fn ie   c h a ra k te ry z u ją  

now ą  wrażliw ość,  k tó ra  dom inow ała  w   lite ra tu rz e   i  sztuce  na  przeło­

m ie  X IX  i  XX  w ieku.  Czy  zresztą  zupełnie  now ą?  Program ow y  hedo­

nizm   jako  sposób  życia  i  styl  twórczości  zapow iadał  już  Théophile  G au ­

tie r  w  przedm ow ie  do  Pa n n y  de  Maupin:  „rozkosz  w y d aje  m i  się  ce­

lem   życia  i  jed y n ą   n a  św iecie  rzeczą  u ży teczną”  2.

Hedonizm   przełom u  w ieków   nie  był  postaw ą  jednolitą,  opalizował 

k o ntrastow y m i  odcieniam i:  od  upodobania  w   niesam ow itych,  dekad en ­

ckich  sztucznościach  (J.  K.  H uysm ans,  Na  wspak)  do  atm osfery  „po­

godnej  lubieżności”  (P.  Louys,  P rzygody  króla  Pauzola),  od  w y rafin o ­

w anej,  groteskow o-surrealistycznej  sym boliki  erotycznej  (A.  B aerdsley, 

Pod  wzgórkiem )  po  cyniczny  am oralizm   (M.  A rcybaszew ,  Sanin),  od 

rozkoszy  niszczących  (O.  W ilde,  Salome,  Portret  Doriana  Graya)  do  roz­

koszy  w yzw alających  (A.  Gide,  P o k a rm y   ziemskie).  W  gronie  w ielbi­

cieli  zm ysłow ych  rozkoszy  spotykam y  dekadentów   (Des  E sseintes  — 



Na  wspak  H uysm ansa;  H u b e rt  d ’E n trag u es  —   S y k s t y n a   R.  de  G our- 

m onta),  nih ilistów   (Sanin)  i  proroków   nieskrępow anego  w italizm u  (Po­



k a r m y   ziemskie),  ale  też  b ib lijn ą  Salom e  (d ram at  W ilde’a),  T a n n h äu sera 

(Pod  wzgórkiem )  i  p rzeb ran y ch   w   hellenistyczne  k ostium y  bohaterów  

prozy  Louysa  (A f r o d y tę ,  Pieśni  Bilitis).

*  Artykuł  jest  fragm entem   przygotowywanej  książki  Nagie  dusze  i  maski. 

O  młodopolskich  mitach  miłości.

1  O.  W i l d e ,   Portret  Doriana  Graya.  Przełożyła  M.  F e l d m a n ó w  a.  War­

szaw a  1976,  s.  29.

2  Th.  G a u t i e r ,   Panna  de  Maupin.  Przełożył  T.  Ż e l e ń s k i   ( Boy) .   War­

szaw a  1958,  s.  53.



Idąc  śladem   rekonesansu  K azim ierza  W yki,  p rzy w y k liśm y   uważać, 

że  m łodopolski  hedonizm   jest  dość  odległy  od  p e rw e rsy jn ej  i  w y zyw a­

jącej  zm ysłow ości  lite ra tu ry   europejskiego  fin   de  siècle’u.  Że  jest  znacz­

nie  prostszy,  m niej  w yrafinow any,  za  to  jednoznacznie  rozpaczliw y,  że 

p rzede  w szy stk im   „g ra  rolę  n a rk o ty k u   budzącego  k ró tk o trw a łe   zapo­

m n ie n ie ”  3.  Istotnie,  w y starczy  porów nać  p rag n ien ia  bo h ateró w   A rcy- 

baszew a  lub  G ide’a  z  m arzeniam i  h ed o nisty   T etm ajera,  by  dostrzec  za­

sadnicze  różnice.



Rozkosz  jest  celem   życia.  Raj  jest  synonim em   rozkoszy  absolutnej,  a  w szyscy

tak  albo  inaczej  marzą  o  raju  na  z ie m i4.

Ach,  obraz  życia,  Natanaelu,  jest  dla  m nie:  pełnym   soku  owocem   na  w ar­

gach  pełnych  p ożąd ania5.

Jedno  mam  tylko  pragnienie:  rozkoszy, 

bo  rozkosz  tylko  w iedzę  ćm i  i  zgłuszą, 

energię  m yśli  gnie,  zadumę  płoszy, 

a  nieszczęśliw a  jest  ważąca  dusza.

(K.  Przerwa-Tetm ajer,  Preludia,  XV)  ·

Słyszym y  w y raźn ie  n iespójny  dw ugłos:  z  jedn ej  stro n y   ra d o s n y .p o ­

s tu la t  rozkoszy-praw dy,  rozkoszy-w artości,  z  drugiej  zaś  propozycja  h e- 

donizm u  jak o  lek arstw a,  stępiającego  świadom ość  pow szechnego  cier­

pienia.  Z resztą  w artość  tego  lek arstw a  b y ła  dość  w ątpliw a.  T e tm a je r 

w iedział,  że



w   duszy  jest  zawsze  coś  na  dnie,

co  wśród  użycia  pragnie,  w śród  rozkoszy  żąda

(Koniec  w ieku   XI X,   P  156)

W obec  tak ie j  sam ow iedzy  hedonistyczna  te ra p ia   n ab ierała  w ym ow y 

zgoła  trag iczn ej.

W yka  p o d k reślając  ew azyjną  i  n ark o ty czną  fu n k cję  ero ty k i  hedo­

n isty czn ej  akcentow ał  jed en   z  aspektów   postaw y,  k tó ra   nigdy  nie  zy­

skała  a p ro b a ty   m oralistów   i  filozofów  k u ltu ry .  Przeciw nie,  łatw o   sp rzy ­

m ierzała  przeciw   sobie  rep re z en ta n tó w   p rzeciw staw nych  św iatopoglą­

dów.  Ż ad en   z  obrońców   w artości  etycznych  —  pojm ow anych  społecz­

nie  czy  m etafizycznie  —  nie  lubił  leniw ych  eskapistów ,  k tó rz y   n ad   p ra ­

cę  i  obow iązki  p rzek ład ają  przyjem ność  i  piękno.  S tąd  słowa  potępien ia



*  K.  W y k a ,   Modernizm   polski.  Kraków  1959,  s.  47.  Na  początku  stulecia 

o  erotyce-narkotyku  pisał  P.  C h m i e l o w s k i   w  artykule  N ajn owsze  p rą d y  

w   p o ezji  naszej  („Przewodnik  Naukowy  i  Literacki”  1901).

4  M.  A r c y b a s z e w ,   Sanin.  Przełożył  S t .  L.  W arszawa  1920,  s.  26.

5  A. 

G i d e ,  

P okarm y  ziemskie.  Przełożyła  M. 

L e ś n i e w s k a .  

Kraków 

1981,  s.  136.

®K.  P r z e r w a - T e t m a j e r ,   Poezje.  Warszawa  1980,  s.  295.  W szystkie  cy­

taty  poezji  Tetm ajera  z  tego  wydania,  oznaczonego  dalej  skrótem  P.  Liczby  po 

skrócie  w skazują  stronice.



Dostları ilə paylaş:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə