XariCİ DÖVLƏt borclari və bmi-LƏRİn layiHƏLƏRİNDƏ İCTİMAİ İŞTİrakçiliq



Yüklə 193,51 Kb.

tarix24.04.2018
ölçüsü193,51 Kb.


 

   



 

 

 



 

 

 



 

 

XARİCİ DÖVLƏT BORCLARI VƏ  



BMİ-LƏRİN LAYİHƏLƏRİNDƏ İCTİMAİ İŞTİRAKÇILIQ 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

www.bankmonitoring.org

  



 

XARİCİ DÖVLƏT BORCLARI VƏ BMİ-LƏRİN LAYİHƏLƏRİNDƏ İCTİMAİ 



İŞTİRAKÇILIQ 

Bank Monitorinq Koalisiyası 

 

 



Müəlliflər:  

Zöhrab İsmayıl 

 

 

Salman Nəcəfov 

 

 

Fuad Cəfərli 

 

 



 

 

Fridrix Ebert Fondu maliyyələşdirib 

 

 

 

 

 

 

 

 


 

 



MÜNDƏRİCAT 

1. Giriş ...............................................................................................................................5 

2. Azərbaycanın xarici borcları .........................................................................................7 

3. Azərbaycanın xarici borcları ödəmə qabiliyyəti ...........................................................13 

4. Beynəlxalq maliyyə institutlarının Azərbaycan üzrə strategiyaları ..............................16 

5. Beynəlxalq kredit layihələrində ictimai iştirakçılıq ......................................................20 

Tövsiyələr ..........................................................................................................................27 

 

 



 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


 

QISALTMALAR 

AÇG   

“Azəri-Çıraq-Günəşli” 



AİB   

Asiya İnkişaf Bankı 

AYİB   

Avropa Yenidənqurma və İnkişaf  Bankı 



AİYİB  

Azad İqtisadiyyata Yardım İctimai Birliyi 

ARDNF 

Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Fondu 



BƏƏ   

Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri 

BMİ   

beynəlxalq maliyyə institutları  



DB 

 

Dünya Bankı 



İİB 

 

İslam İnkişaf Bankı 



KİV   

kütləvi informasiya vasitələri 

MBQ   

Milli Büdcə Qrupu 



MMC   

məhdud məsuliyyətli cəmiyyət 

NHMT  

Neftçilərin Hüquqlarının Müdafiəsi Təşkilatı 



YBƏA  

Yaponiya Beynəlxalq Əməkdaşlıq Agentliyi 

SDR   

xüsusi borcalma hüququ 



İVMM  

İctimai Vəsaitin Monitorinqi Mərkəzi 

QHT   

qeyri-hökumət təşkilatları 



XFO   

Xüsusi Fasilitasiya Ofisi 

 

 



 

1. GİRİŞ 

Son 10 il  ərzində Azərbaycan hökuməti beynəlxalq  maliyyə institutlarından  müxtəlif idarəetmə 

islahatları,  infrastrutkur  və  sosial  layihələrinin  həyata  keçirilməsi  məqsədilə  kreditlərin 

alınmasını  intensivləşdirib.  Neft  gəlirlərinin  artdığı  bir  dövrdə  ölkənin  kredit  reytinqinin  də 

artması ilə Azərbaycan hökumətinin aldığı borcların məbləği çoxalmaqda davam edir. 2012-ci il 

yanvar ayının əvvəlinə Azərbaycan hökumətinin imzalanmış kredit layihələrinin ümumi məbləği 

10.495 milyon ABŞ dolları təşkil edib ki, bunun da 5.818 milyonu xərclənib

1



Bir  tərəfdən  artan  maliyyə  imkanları  və  xarici  borcun  ÜDM-ə  nisbətinin  aşağı  olması  xarici 



kreditorlardan alınan borcun məbləğinin o qədər də yüksək olmadığını göstərir. Əksinə, bir sıra 

iqtisadçı  ekspertlərin  fikrincə,  xarici  borclar  makroiqtisadi  inkişaf  baxımından  çox 

əhəmiyyətlidir,  çünki  uzunmüddətli  borclar  təxirəsalınmaz  layihələrin  maliyyələşdirilməsində 

“təcili  yardım”  maşınına  bənzəyir.  Azərbaycan  hökumətinin  həlli  vacib  layihələrinin  həyata 

keçirilməsi üçün daha çox vəsait tələb olunur və görünən budur ki, hökumət bu sahədə aktivlik 

göstərərək  daha  çox  borclanmaya  gedir.  Lakin  imzalanmış  kreditlərin  96%-nin  10  ildən  artıq 

müddətli  kreditlərin  təşkil  etdiyini  və  onların  ödənilməsinin  neft  gəlirlərinin  azaldığı  dövrə 

təsadüf  edəcəyini  nəzərə  alsaq,  gələcəkdə  borcların  qaytarılmasında  çətinliklərin  yaranması 

ehtimalı  vardır.  Onu  da  qeyd  edək  ki,  xarici  borcların  2012-2013-cü  illərdə  kəskin  artacağı 

gözlənilir. Hökumətin proqnozlarına əsasən, 2012-ci ildə 1472,6 milyon manat, 2013-cü ildə isə 

1.300  milyon  manat  xarici  kredit  alınacaq.  Beləliklə  də  2014-cü  ilin  əvvəlinə  xarici  borclar  8 

milyard  dolları  keçəcək  ki,  bu  da  həmin  dövrə  xarici  borcların  2013-cü  ilin  proqnozlaşdırılan 

ÜDM-nə nisbətinin 11,7% təşkil edəcəyini göstərir. 

Azərbaycan  hökumətinə  kredit  ayıran  fond  və  bankların  da  sırası  genişlınməkdədir.  Artıq  bi 

siyahıda Cənubi Koreyanin Şinhan Bankı, İran Bankı və Qazaxstan hökuməti kimi donorlar da 

var.


 

Qeyd  edək  ki,  indiyədək  Azərbaycanın  xarici  borclarının  hərtərəfli  monitorinqi  həyata 

keçirilməyib.  Buna  səbəb  isə  dövlət  qurumlarının  xarici  kreditlər  üzrə  hesabatların,  həmçinin 

bəzi illər üzrə dövlət təminatı ilə alınmış xarici borcların sahələr, dövlət qurumları və kreditorlar 

üzrə  tərkibinin ictimaiyyətə  açıqlanmamasıdır.  2005-ci  ildə “İnformasiya  əldə  etmək haqqında” 

                                                           

1

Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2011-ci ildə fəaliyyəti haqqında Hesabat 



 


 

qanunun  qüvvəyə  minməsi  vətəndaş  cəmiyyəti  institutlarının  informasiyalara  çıxışını  təmin 



etməyə  müəyyən  şərait  yaratsa  da,  qanunun  icrasındakı  problemlər  sistemli  və  detallı 

məlumatların əldə edilməsini çətinləşdirir. 

Bu  hesabatda  bir  neçə  istiqamət  üzrə  araşdırmalar  aparılıb.  Bunlar  Azərbaycanın  xarici 

borclarının  sahələr,  donorlar  və  dövlət  qurumları  üzrə  tərkibi,  ikincisi  beynəlxalq  maliyyə 

institutlarının siyasətləri və kredit layihələrində ictimai iştirakçılıqdır. 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 

 

 

 

 

 


 

2. AZƏRBAYCANIN XARİCİ BORCLARI 

1991-ci ildə keçmiş SSRİ-nin süqutu ilə respublikaların müstəqillik qazanması ilə bir dövrdə bu 

ölkələrin  iqtisadiyyatının  transformasiyası  üçün  beynəlxalq  maliyyə  institutları  ilə  əməkdaşlıq 

prosesi  başlandı.  Azərbaycan  da  Beynəlxalq  Valyuta  Fondu  və  Dünya  Bankı  ilə  əməkdaşlığa 

1992-ci  ildən  başlayıb  və  təxminən  2  il  sonra  ilk  borcunu  alıb.  1990-cı  illərin  sonlarında 

Azərbaycan Avropa Yenidənqurma və İnkişaf Bankı və Asiya İnkişaf Bankı da daxil olmaqla bir 

sıra beynəlxalq və regional maliyyə institutları ilə əməkdaşlığını genişləndirib. Bu əməkdaşlığın 

nəticəsi  olaraq  Azərbaycan  son  15  ildə  ən  müxtəlif  təyinatlı  layihələr  üçün  xarici  borcları  cəlb 

edib.  


Beynəlxalq  borc  öhdəlikləri  həm  də  yerli  qanunvericiliyin  hazırlanması  ilə  etibarlı  kreditor 

tərəfdaşı  olmaq  üçün  Azərbaycan  hökumətinin  öhdəliklərini  artırıb  və  bir  sıra  qanunvericilik 

aktlarının qəbul olunmasında mühüm rol oynayıb. Qəbul olunmuş bir neçə qanun və normativ-

hüquqi  akt  Azərbaycanda  beynəlxalq  maliyyə  institutlarının  verdiyi  kredit  layihələrinin 

maliyyələşdirilməsi əsasında dövlət tərəfindən zəmanət verir. Verilən borcların təsdiq olunması, 

həmçinin  borc  öhdəlikləri  üzrə  zəmanətli  ödənişlərin  hüquqi  əsasları  ölkənin  bir  sıra 

qanunvericilik aktı ilə tənzimlənir:  

 



Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası; 

 



“Borclar haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunu;  

 



Azərbaycan tərəfindən imzalanmış beynəlxalq müqavilələrin imzalanma, həyata 

 keçirilmə və imtina olunması haqqında Azərbaycan Respublikasının Qanunu;  

 

Azərbaycan tərəfindən imzalanmış beynəlxalq müqavilələrin imzalanma, həyata 



keçirilmə və imtina olunması Qaydaları; 

 



Beynəlxalq  maliyyə  və  kredit  təşkilatlarında  ölkə  nümayəndələrinin  təmin 

olunması haqqında Prezident sərəncamları. 

 

Azərbaycanın  1  yanvar  2012-ci  il  tarixinə  beynəlxalq  maliyyə  institutları  və  başqa  donorlarla 



imzaladığı kredit sazişlərinin ümumi dəyəri 10,5 mlrd. ABŞ dolları təşkil edir ki, bu da əvvəlki 

illə müqayisədə 1,6 mlrd. ABŞ dolları və ya 17,7% çoxdur.   




 

 



Diaqram 1. İmzalanmış kreditlərin məbləği, milyard ABŞ dolları 

Qeyd  edək  ki,  imzalanmış  kredit  sazişlərinin  əksəriyyəti  2004-cü  ildən  sonraya  təsadüf  edir. 

2004-2011-ci illərdə Azərbaycan hökuməti beynəlxalq və xarici maliyyə-kredit təşkilatları ilə 71 

layihənin  maliyyələşdirilməsi  üçün  92  kredit  sazişi  imzalayıb  ki,  onların  da  ümumi  məbləği 

9.550 milyon manat təşkil edir (Cədvəl 1). 

Cədvəl 1. 2004-2011-ci illərdə Azərbaycan hökumətinin imzaladığı kredit layihələri və 

onların məbləğləri 

  

Kredit layihələri 



Layihələrin 

sayı 

Məbləğ, 

Mln. US$ 

Yekunda 

payı, % 

1  Avtomobil yolları 

18 

3500 


36.66 

2  Enerji 

10 

2300 


24.09 

Su təchizatı və kanalizasiya 



sistemlərinin yenilənməsi 

1066 



11.17 

İrriqasiya, meliorasiya və  



kənd təsərrüfatı 

335.9 



3.52 

5  Sosial-mədəni 

12 

354.2 


3.71 

6  Nəqliyyat 

1500 


15.71 

7  İqtisadiyyat və maliyyə 

261.9 


2.74 

8  Ekologiya 

227.9 


2.39 

  

Yekun 

71 

9545.9 

100 

  

İmzalanmış sazişlər üzrə kreditlərin 5,8 mlrd. ABŞ dolları istifadə olunub və 1 yanvar 2012-ci il 



tarixinə istifadə olunmuş kreditlər üzrə xarici dövlət borcunun məbləği 4.817 milyon ABŞ dolları 


 

təşkil  edib.    Həmin  tarixə  adambaşına  düşən  xarici  dövlət  borcunun  həcmi  521,6  ABŞ  dolları 



olub.  2011-ci  ildə  xarici  dövlət  borcunun  ÜDM-ə  nisbəti  7,6%  olub  ki,  bu  da  2010-cu  illə 

müqayisədə  1,7  faiz  bənd  aşağıdır.  Onu  da  qeyd  edək  ki,  2012-2013-cü  illərdə  Azərbaycanın 

xarici  borclarının  ÜDM-ə  nisbətinin  artacağı  gözlənilir.  Hökumət  infrastruktur  layihələrinin 

reallaşdırılmasına 2012-ci ildə 1472,6 milyon manat, 2013-cü ildə isə 1.300 milyon manat xarici

 

kredit cəlb etməyi planlaşdırır ki, bununla da ümumi xarici borcların ÜDM-ə nisbətinin 2013-cü 



ilin əvvəlinə 10,2%, 2014-cü ilin əvvəlinə isə 11,7% təşkil edəcəyi gözlənilir. 

 

 



Diaqram 2. Azərbaycanın xarici dövlət borcu və onun ÜDM-ə nisbəti 

 

Onu da qeyd etmək lazımdır ki, xarici dövlət borcu statistikasında Maliyyə  Nazirliyi ilə Dünya 



Bankının verdiyi məlumatlar arasında uyğunsuzluqlar var. Diaqram 3-dən görmək olar ki, 2008-

ci  ildə  bu  fərq  314  milyon,  2010-cu  ildə  isə  35  milyon  ABŞ  dolları  təşkil  edib.  Qeyd  edək  ki, 

statistik  məlumatlardakı  bu  fərq  2009-cu  ilədək  özünü  daha  qabarıq  göstərib.  Ortaya  çıxan  bu 

fərqlər  metodoloji  və  dövlət  zəmanəti  ilə  dövlət  şirkətlərinin  aldığı  kreditlərin  statusuna  fərqli 

yanaşmalardan irəli gəlir. 



10 

 

 



 

Diaqram 3. Maliyyə Nazirliyi və Dünya Bankının Azərbaycanın xarici dövlət borcu 

üzrə statistikaları 

İstifadə edilmiş xarici kreditlər üzrə dövlət borclarının istiqamətlərinə gəldikdə isə, burada  yol-

infrastruktur  və  sənaye-energetika  sahələri  əsas  yer  tutur  –  uyğun  olaraq  41,4%  və  36,2% 

(Diaqram 4). Kənd təsərrüfatının payı 5,9, sosial-mədəni layihələrin payı isə cəmi 4,2 faiz təşkil 

edir. 

 

Diaqram 4. İstifadə edilmiş xarici kreditlər üzrə dövlət borcunun sahələr üzrə strukturu, 1 



yanvar 2012 


11 

 

İmzalanmış kredit sazişlərinin donorlar üzrə strukturuna nəzər yetirsək, burada Dünya Bankı 29, 



Yaponiya  Beynəlxalq  Əməkdaşlıq  Agentliyi  14,  AYİB  12,  AİB  10,  İslam  İnkişaf  Bankı  7  faiz 

payla  əsas  kreditorlar  siyahısındadır.  2004-cü  ilədək  Azərbaycanın  iki  əsas  kreditorundan  biri 

olmuş  BVF  isə  5%  paya  malikdir  və  hökumətin  bu  qurumdan  kredit  alınmasını  dayandırdığını 

nəzərə  alsaq,  bu  payın  sonrakı  illərdə  daha  da  azalacağı  gözlənilir.  Diaqram  5-dən  göründüyü 

kimi,  imzalanmış  kredit  sazişlərinin  20%-i  digər  donorların  payına  düşür  ki,  burada  Çin 

hökumətindən  tutmuş  ərəb  fondlarınadək,  Şotlandiyanın  “Royal  Bank”ından  tutmuş  ABŞ-ın 

İxrac-İdxal Bankınadək 20-dən çox maliyyə-kredit qurumunun adı var. 

 

 



Diaqram 5. 1 yanvar 2012-ci il tarixə imzalanmış kredit sazişlərinin donorlar üzrə strukturu, 

mln. ABŞ dolları 

 

Xarici  dövlət  borcunun  əsas  hissəsini  ABŞ  dolları  ilə  nominasiya  olunmuş  kreditlər  təşkil  edir 



(35,9%).  Azərbaycanın  xarici  borc  zənbilində  avronun  payı  30,3%,  Yaponiya  yeninin  payı  isə 

11,9% olub. BVF-nin xüsusi borcalma hüquqlarının – SDR-in (Special Drawing Rights) payı isə 

19%  təşkil  edib.  Bundan  başqa,  xarici  borc  zənbilində  İslam  dinarı  1,3,  Səudiyyə  rialı  0,8, 

Küveyt dinarı 0,4, İsveçrə frankı və BƏƏ dirhəminin payları isə 0,2 faiz təşkil edir. 




12 

 

 



Diaqram 6. 1 yanvar 2012-ci il tarixə xarici dövlət borcunun valyuta tərkibi 

 

Xarici  dövlət  borcunun  əsas  hissəsini  bilavasitə  hökumətə  verilən  və  dövlət  büdcəsi  vəsaiti 



hesabına  qaytarılan  kreditlər  təşkil  edir  –  bu  kreditlər  üzrə  borcun  məbləği  2,6  milyard  ABŞ 

dolları və ya xarici dövlət borcunun 54,1%-ni təşkil edir. Xarici dövlət borcunun 24,3%-ni (1,2 

milyard  ABŞ  dolları)  dövlət  zəmanəti  ilə  təmin  edilən  kreditlər,  21,7%-ni  isə  (1  milyard  ABŞ 

dolları) hökumətə verilən, icraçıya ötürülən və icraçı tərəfindən qaytarılan kreditlər təşkil edir. 

 

 

Diaqram 7. Xarici dövlət borcunun strukturu 




13 

 

3. AZƏRBAYCANIN XARİCİ BORCLARI ÖDƏMƏ QABİLİYYƏTİ 

Azərbaycan  beynəlxalq  neft-qaz  şirkətlərindən  əldə  olunan  gəlirlər  hesabına  son  illər  valyuta 

ehtiyatlarının  həcmini  artırıb.  1  oktyabr  2012-ci  il  tarixə  ölkənin  strateji  valyuta  ehtiyatları 

44698,9  milyon  dollar  təşkil  edib  ki,  bunun  33192,4  milyon  dolları  ARDNF-nin  aktivləri

2

,  



11506,5 milyon dolları isə Mərkəzi Bankın valyuta ehtiyatlarıdır

3

.  



Hökumətin indiki xərcləmə siyasətini nəzərə alsaq, növbəti illərdə valyuta ehtiyatlarının artması 

gözlənilmir.  Belə  ki,  2013-cü  ilin  icmal  büdcəsi  layihəsinə  əsasən,  ARDNF-nin  xərcləri 

gəlirlərindən  1780,5  milyon  manat  artıq  planlaşdırılıb.  Bu  da  o  deməkdir  ki,  2013-cü  ildə  xam 

neftin  dünya  bazarındakı  qiyməti  barelə  görə  100  dollardan  çox  olmasa,  valyuta  ehtiyatları 

azalacaq. 

“Dövlət  borcu  haqqında”  Azərbaycan  Respublikasının  Qanununa  edilmiş  13  noyabr  2007-ci  il 

tarixli  düzəlişlə   “Dövlət  zəmanəti  ilə  alınan  borcların  Təminat  Fondu”  yaradılıb

4

.  Nazirlər 



Kabinetinin  10  aprel  2008-ci  il  tarixli  84  saylı  qərarı  ilə  fondun  idarəedilməsi  qaydaları 

təsdiqlənib.    Dövlət  büdcəsinin  nəzdində  yaradılmış  bu  fondun  məqsədi  dövlət  zəmanəti  ilə 

təmin  edilmiş  borc  öhdəliklərinin  əsas  borcalanlar  tərəfindən  yerinə  yetirilməsi  mümkün 

olmadığı təqdirdə zəmanətçinin (bu halda Azərbaycan Respublikasının) borc öhdəliklərini yerinə 

yetirməsini təmin etməkdir. 

2011-ci ildə dövlət büdcəsindən  xarici dövlət borcuna xidmətlə əlaqədar ödənişlər 88057,6 min 

manat  təşkil  edib.  Dövlət  zəmanəti  ilə  alınan  borcların  Təminat  Fonduna  242.500  min  manat 

köçürülüb.  Ümumiyyətlə,  1990-cı  illərdən  fərqli  olaraq,  2000-ci  illərin  əvvəlindən  indiyədək 

Azərbaycanın  xarici  borclarının  ödənməsində  heç  bir  problem  yaranmayıb.  Lakin  bir  tərəfdən 

xarici  borcların sürətlə  artması, o biri  tərədfən isə  neft  gəlirlərinin  getdikcə  azalması  gələcəkdə 

Azərbaycanın xarici borclarının ödənməsində çətinliklərlə üzləşməsini istisna etmir. 

Diaqram 8-dən göründüyü kimi, 1 oktyabr 2010-cu il tarixə imzalanmış sazişlər üzrə kreditlərin 

53%-i  10-20  il  aralığında  olan  müddətə,  42%-i  isə  20  ildən  çox  müddətə  imzalanıb.  Bu  da  o 

                                                           

2

 

http://www.oilfund.az/az_AZ/hesabatlar-ve-statistika/son-reqemler.asp



  

3

 



http://www.cbar.az/infoblocks/money_reserve_usd

  

4



 

http://e-qanun.az/files/framework/data/13/c_f_13680.htm

  



14 

 

deməkdir ki, hazırkı və sonrakı onilliklər ərzində Azərbaycan indiyədək imzaladığı xarici kredit 



sazişləri üzrə ödənişləri həyata keçirməlidir. 

  

 



Diaqram  8.  1  oktyabr  2010-cu  il  tarixə  imzalanmış  xarici  kreditlərin  ödənmə  müddəti  üzrə 

borcunun müddət strukturu, milyon ABŞ dolları 

 

Maraqlıdır  ki,  xarici  borcların  ödənməsinin  əsas  dövrü  məhz  Azərbaycanın  neft  gəlirlərinin 



azaldığı  dövrə  təsadüf  edəcək.  Məsələn,  ARDNF-nin  proqnozlarına  görə,  2015-ci  ildən 

başlayaraq  fondun  AÇG  üzrə  gəlirləri  azalmağa  başlayacaq

5

  (Diaqram  9).  O  biri  tərəfdən 



ARDNF-dən  dövlət  büdcəsinə  transferlərin  ilbəil  artdığını  (2010-cu  ildə  bu  göstərici  5.915 

milyon manat idisə, 2011-ci ildə 9 milyard manat olub, 2012-ci ildə 9,9 manat, 2013-cü ildə isə 

11,4 milyon manat  həcmində   nəzərdə  tutulub)  nəzərə  alsaq,  bir neçə  il sonra, xüsusən də  post-

neft dövründə Azərbaycanın xarici borclarını ödəməsində problemlər yarana bilər. 

                                                           

5

 



AİYİB-in informasiya sorğusuna cavab olaraq ARDNF-nin 6 aprel 2012-ci il tarixli dnf/1/mk-

455 saylı məktubu

 



15 

 

 



Diaqram 9. AÇG və “Şahdəniz” yataqları üzrə daxilolmaların proqnozu

6

, milyard ABŞ dolları   

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                                                           

6

 Xam neftin qiyməti barelə görə 80 ABŞ dolları nəzərdə tutulub 




16 

 

4. BEYNƏLXALQ MALİYYƏ İNSTİTUTLARININ AZƏRBAYCAN ÜZRƏ 



STRATEGİYALARI 

2000-ci 


illərdə 

Azərbaycanda 

iqtisadi 

artımın 


sürətlənməsi 

və 


infrastrukturun 

yenidənqurulmasına olan tələbat beynəlxalq maliyyə qurumları ilə əməkdaşlığın genişlənməsinə 

zəmin  yaratdı.  Böyük  neft  gəlirləri  əldə  edən  Azərbaycan  həm  beynəlxalq  maliyyə  institutları, 

həm  də müxtəlif regional  maliyyə-kredit qurumları üçün  cəlbedici  tərəfdaşa çevrildi. Həmçinin 

beynəlxalq  maliyyə  qurumları  2005-ci  ildən  sonra  Azərbaycan  üzrə  strategiya  və  prioritetlərini  

yenilədilər. 



Dünya  Bankının  2007-2010-cu  illəri  əhatə  edən  ölkə  strategiyası  artıq  başa  çatıb

7

  və  hazırda 



yeni  2010-2013-cü  illər  üzrə  strategiya  fəaliyyətdədir.  Hazırda  yeni  layihələr  bu  strategiyaya 

uyğun həyata keçirilir. DB Azərbaycan hökumətinin ən böyük kreditoru və çoxsaylı layihələrin 

müəllifidir.    2011-ci  ilin  sonunadək  DB-nin  Azərbaycanda  34  layihəsi  tamamlanıb,  21  layihəsi 

isə davam edir. Əvvəlki illərdə olduğu kimi, DB-nin Azərbaycan üzrə siyasətində əsas hədəflər 

dövlət  sektorunda  idarəçiliyin  keyfiyyətinin  və  şəffaflığının  artırılması,  özəl  biznes  mühitinin 

yaxşılaşdırılması,  qeyri-neft  sektorunun  davamlı  və  balanslı  inkişafının  dəstklənməsi,  su  və 

kanalizasiya  sistemlərinin  yenidənqurulması, enerji sektoru, maliyyə  sektoru, sosial xidmətlərin 

keyfiyyətinin artırılması və ona çıxış, səhiyyə sektoru  və sosial müdafiə sahələri daxildir. 2011-

2014-cü  illər  üzrə  strategiyada  adı  qeyd  olunan  sektorlarla  yanaşı,  dəmiryol  nəqliyyatının 

təkmilləşdirilməsi də prioritetlər arasındadır

8



1  yanvar  2012-ci  il  tarixinə  Avropa  Yenidənqurma  və  İnkişaf  Bankı  ilə  dövlət  sektorunda  9 



layihənin maliyyələşdirilməsi üçün 1,1 milyard avro məbləğində kredit müqaviləsi bağlanmışdır. 

Bankın hazırkı portfelinin 32%-i enerji sektorunun payına düşür. Ümumilikdə isə AYİB 16 təbii 

ehtiyat layihəsinə 347 milyon avro məbləğində vəsait ayırıb. Bank həmçinin “Azərenerji” SC-yə 

213 milyon avro məbləğində kredit verib. Sənaye, kommersiya və aqrobiznes sahələrinə isə cari 

                                                           

7

 



http://www.worldbank.org/en/country/azerbaijan

  

8



 

http://www-

wds.worldbank.org/external/default/WDSContentServer/WDSP/IB/2010/09/23/000334955_20100923012251/Re

ndered/PDF/562460CAS0P1191Official0use0Only161.pdf

  



17 

 

kredit  portfelinin  13%-i  həcmində  kredit  ayrılmışdır.  Bank  həm  də  “Qaradağ  Sement”  də  daxil 



olmaqla, 21 layihəyə 167 milyon avro vəsait ayırib

9



Azərbaycanla bağlı AYİB gələcək strategiyasını belə müəyyən edib: 

 



Enerji  sektorunda  bank  özünün  Azərbaycandakı  ən  böyük  müştərisi  olan 

“Azenerji”  SC-ni  dəstəkləməkdə  davam  edəcək.  Bundan  başqa,  AYİB  

Gürcüstandan  Azərbaycana  gələn  Qara  Dəniz  Fibrooptik  Xəttinin  tikinitisini 

maliyyələşdirməyə,  bunun  üçün  Avropa  Birliyi  Qonşuluq  İnvestisiya  İmkanı 

çərçivəsində  vəsait  ayırmağa  və  başqa  donorlarla  layihə  üçün  vəsait  almağa 

hazırıdr. 

 

Bank Bakı  Elektrik  Paylayıcı  Şəbəkəsinin  yeraltı  kabel  xətləri,  yarımstansiya və 



transformator  sisteminin  yenidən  qurulmasında  da  maraqlıdır.  Gələcəkdə  AYİB 

qazla  bağlı  infrastruktur  layihələrinin,  xüsusilə  də  paylama  effektliyinin 

artırılmasını təmin etmək üçün vəsaitlər axtaracaq. 

 



İnfrastruktur  sektorunda  isə  bank  şəhər  nəqliyyatı,  bərk  tullantı,  su  təchizatı  və 

kanalizasiya  layihələrində  maraqlıdır.  Bu  məqsədlə  AYİB  özəl  sektordan  dəstək 

üçün  vəsaitlərin  alınması  səylərini  genişləndirəcək.  AYİB-in  prioritet  investisiya 

maraqları  arasında  Bakıda  yeni  dəniz  portunun  tikilməsinin  maliyyələşdirilməsi 

də vardır. 

Asiya İnkişaf Bankının Azərbaycandakı layihələri ölkə strategiyası və proqramların yenilənməsi 

hesabına  həyata  keçirilib.  Ən  son  yenilənmə  isə  2006-cı  ildə  qəbul  olunub

10

.  Sonrakı  dövrdə 



Azərbaycanla bağlı hər hansı bir ölkə strategiyası hazırlanmayıb. Belə ki, AİB-in siyasətlərində

 

ölkə strategiyaları yox, biznes əməliyyat planlarının hazırlanması əsas götürülür , 2011-2013 və 



2012-2014-cü illər üzrə əməliyyat biznes planları əsas hədəfləri müəyyən edir.  AİB-in 2011-ci il 

üçün  ölkə  üzrə  əməliyyat  biznes  planı  340  milyon  ABŞ  dolları  təşkil  edib,    2012  və  2013-cü 

illərdə isə müvafiq olaraq 355 milyon və 250 milyon ABŞ dolları dəyərində müəyyənləşdirilib. 

Bank  həm  də  gələcək  strateji  əməkdaşlığın  davam  etdirilməsindən  ötrü  texniki 

qiymətləndirilməsi  üçün  də  vəsait  ayırır  –  bu  məqsədlər  üçün  ümumi  olaraq  2  milyon  dollar 

                                                           

9

 

http://www.ebrd.com/pages/country/azerbaijan.shtml



  

10

 



http://www.adb.org/documents/azerbaijan-country-strategy-and-program-update-

2006?ref=countries/azerbaijan/strategy

  



18 

 

istəniləcək.  Hökumətin  borc  planı  yerli  və  regional    infrastrukturun  yenilənməsini  və  regional 



miqyaslı layihələrin həyata keçirilməsini nəzərdə tutur. 

2006-cı ilin proqramına uyğun olaraq, AİB təhsil, maliyyə, sosial, kənd inkişafı, nəqliyyat, enerji 

və şəhər xidmətləri sektorunda işləmək niyyətində olub. Yeni biznes planına görə

11

, AİB növbəti 



üç  ildə  də  Azərbaycana  borc  verilməsini  davam  etdirəcəkdir.  Azərbaycanda  özəl  sektorun 

əməliyyatları  AİB  üçün  prioritet  sahələrdən  biri  sayılacaq.  Özəl  Sektorun  Əməliyyat 

Departamenti  nəqliyyat  və logistika, maliyyə sektorlarında müxtəlif investisiya imkanları üçün 

artıq  araşdırmalara da keçib.  AİB-in 2020-ci  il strategiyasına uyğun olaraq,  əsas ictimai  sektor 

əməliyyatlarının tam olmayan siyahısı belədir: 

 



Nəqliyyat.  Dəmiryol  Şəbəkəsinin  İnkişafı  Proqramı  bu  müddətdə  də  davam  edəcək. 

Proqram  AİB  Direktorlar  Şurasında  2007-ci  ildə  təsdiq  olunub  və  artıq  1-2-ci 

hissələri davam edir. Üçüncü hissə 2011-ci ildə təsdiqlənib, dördüncüsü isə 2013-cü 

ildə təsdiq olunacaqdır.  

 

Enerji.  Enerji  sektorunun  yenidən  qurulması  gündəlikdədir  və  2012-ci  ildə  elektrik 



enerjisinin paylanması sahəsi üzrə investisiya proqramı qəbul olunacaqdır.  

 



Su təchizatı və kanalizasiya, şəhər xidmətləri. Bu layihə 2009-cu ildə təsdiq olunub 

və 2-ci hissəsi həyata keçirilir. Layihənin 3-cü hissəsinin reallaşdırılması 2013-cü ilə 

nəzərdə tutulur.  

 



Tematik prioritetlər və özəl biznes əməliyyatları. AİB hökumətə iqlim dəyişikliyi 

ilə  bağlı  problemlərin  həlli  üçün  köməklik  göstərmək  niyyətindədir.  Bunların  içində 

iqlimə uyğunlaşma və investisiya imkanları, su resursları və tullantı menecmenti kimi 

layihələr vardır.  

 

Texniki dəstək. AİB bir neçə texniki dəstək layihəsi hazırlayır, bunların içində AİB-



lə 

hökumətin 

2014-2017-ci 

illər 


üçün 

hökumət 


partnyorluq 

siyasətinin 

formalaşdırılması da daxildir.   

“Nəhəng  üçlüy”ün  Azərbaycan  üzrə  borclanma-investisiya  prioritetlərinin  təhlili  bir  daha 

sübutdur  ki,  BMİ-lər  hələ  qeyri-müəyyən  müddətədək  ölkə  iqtisadiyyatında  mühüm 

                                                           

11

 

http://www.adb.org/documents/azerbaijan-country-operations-business-plan-2012-



2014?ref=countries/azerbaijan/strategy

  



19 

 

investorlardan  olacaqlar  və  bu  şəraitdə  onların  fəaliyyəti  ilə  uzlaşan  bir  monitorinq-nəzarət 



sxeminin yaradılması artıq reallığa çevrilməkdədir. 

Qeyd edək ki, Azərbaycanda indiyədək yalnız DB, AYİB və AİB-lə imzalanan kredit sazişləri və 

layihələrə  çıxış  vardır.  Bu  sənədlərin  əksəriyyətini  onların  internet  səhifələrindən  əldə  etmək 

mümkündür. 



 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


20 

 

5. BEYNƏLXALQ KREDİT LAYİHƏLƏRİNDƏ İCTİMAİ İŞTİRAKÇILIQ 

Layihələrin  daha  effektiv  həyata  keçirilməsi  üçün  BMİ-lər  müxtəlif  nəzarət  mexanizmlərini 

işləyiblər.  Ölkələr  üzrə  keçirilən  layihələrdə  ətraf  mühitin  qiymətləndirilməsi  və  mülkiyyətin 

qorunmasından  ötrü  yaradılmış  təftiş  qurumları  və  təlimatlar  onların  həyata  keçirilməsi  üçün 

əziyyət çəkən qrupların  hüquqlarının qorunması üçün bir vasitədir. BMİ-lər bu tipli müfəttişlik 

və  nəzarət  mexanizmlərinin  işlənməsinə  1990-cı  illərdən  başlayıblar.  Layihələr  həyata 

keçirilərkən  ətraf  mühitə  vurulan  ziyan  və  ətrafda  yaşayan  insanların  əziyyət  çəkməsi  son 

nəticədə  BMİ-lərə  şikayətlərin  sayını  artırmağa  başlamışdır.  Belə  şərait  layihələrin  effektiv 

həyata  keçirilməsindən  başqa,  onların  şəffaf  və  son  nəticədə  vaxtında  başa  çatdırılmasına  da 

ciddi  bir  maneə  olub.  Borc  alan  ölkənin  bu  vəasiti  tam  geri  qaytarmasına  zəmanət  verməsinə 

baxmayaraq, ətraf mühitə dəyən insan və mülkiyyət hüquqlarının pozulması BMİ-lərin nüfuzuna 

ciddi  zərbədir.  Bunu  nəzərə  alan  BMİ-lər  müxtəlif  səviyyəli  hesabatlıq  və  cavabdehlik  

mexanizmləri yaradırlar. 



Dünya Bankının Təftiş Paneli müstəqil kommunikasiya sxemi olub, DB-nin  maliyyələşdirdiyi 

layihələr  həyata  keçirilərkən  vurulan  ziyan  zamanı  istifadə  edilə  bilər.  Bu  müfəttişlik  şurası 

layihələrin icrası müddətində yaranan problemlər üçün DB  İcraçı Direktorlar Şurasına bilavasitə 

müraciət üçün kömək edir

12



Təftiş Panelinə üç nəfər müxtəlif millətlərdən olmaqla, 5 il müddətində seçilmiş üzvlər daxildir. 



Panelin əsas fəaliyyətində faktların araşdırılması durur: o, DB-nin kredit əməliyyatları siyasətini 

məxsusi  prosedurlarına  uyğunlaşdırmaq  üçün    müstəqil  və  obyektiv  fəaliyyət  göstərir.  Təftiş 

Panelinin  internet  saytı  və  illik  hesabatları  onların  bu  sahədə  apardığı  yoxlamalar  və  tədbirlər 

barəsində  məlumat  verir.  Müşahidə  Şurasının  səlahiyyətləri  qismən  Beynəlxalq  İnkişaf 

Assosiasiyası  və  ya  Beynəlxalq  Yenidənqurma  və  İnkişaf  Bankı  tərəfindən  maliyyələşən  bütün 

layihə və proqramlara şamil olunur. Bu şuranın ünvanına su bəndləri tikintisindən tutmuş meşə 

təsərrüfatı, elektrik enerjisi və kreditlənməyə qədər müxtəlif sahələrdəki layihə və proqramların 

icrası  zamanı  yaranmış  suallar  və  şikayətlər  daxil  olur.  Şuranın  prosedurlarına  görə,  şikayət 

ərizələri fərdi surətdə, onu təqdim edən şəxs və ya QHT tərəfindən təqdim oluna bilər. Şikayətçi 

tərəfin  hüquqlarını  beynəlxalq  QHT-nin  nümayəndələri  də  müdafiə  edə  bilər.  Müşahidə  Şurası 

                                                           

12

 



http://www.inspectionpanel.org

   



21 

 

həmçinin şikayətçi tərəfin təhlükəsizliyi üçün onun anonimliyini də təmin edə bilər. 1993-cü ilə 



kimi  BMİ-də  hər  hansı  qərar  qəbulu  prosesində  narahatlıqlarla  bağlı  prosedurlar  olmamışdır. 

Həmin  ildə  DB-dən  başlayaraq  bir  çox  BMİ-lərin  layihələri  maliyyələşdirilərkən  onların  təsir 

əhatəsinə  düşən  qruplarla  bağlı  qərarlar  verməsi  resursları  yaradılmağa  başlandı.  İki  müxtəlif 

yanaşma  qəbul  olundu.  Bunlardan  birincisi  institusional  şikayətlər  üçün  mexanizmə 

fokuslanmışdı. Bu halda bank layihəsinin təsdiqində və onun həyata keçirilməsində hər hansı bir 

qrupa  təsiri  nəzərdə  tutulurdu.  İkinci  tip  mexanizmdə  isə  böyük  məqsəd  vardır  və  təsir 

qruplarının  narahatlıqlarına  fokuslanmışdır.  Mexanizmlər  problem  həlli  və  ya  ombudsman 

rolunda götürülür, korrektə və imkanların genişləndirilməsini nəzərdə tutur. 

Bundan  başqa,  DB  2011-ci  ildə  özünün  Məlumatlar  Çıxış  Siyasətini  hazırladı  ki,  bunun  da 

əsasında ölkələr üzrə Açıq Statistikanın yaradılmasına start verildi. Eyni zamanda DB-nin Açıq 

Statistikası internetdə və müxtəlif mobil əməliyyat sistemlərində əlavələr şəklində əlçatan oldu

13



Oxşar  olaraq  belə  bir  prosedur  Avropa  Yenidənqurma  və  İnkişaf  Bankı  tərəfindən  də  qəbul 

edilib.  14  may  2002-ci  ildə  AYİB-in  Direktorlar  Şurasının  xüsusi  iclasında  bankın  həyata 

keçirdiyi  layihələrin  təsirinə  məruz  qalmış  qrupların  şikayətlərinin  layihə  əməliyyatlarında  ayrı 

olaraq  birbaşa  müraciət  etməyi  nəzərdə  tutan  mexanizmin  işlənib  hazırlanması  nəzərdə 

tutulmuşdur. Bu institutun hesabatlıq və şəffaflığının təmin olunması üçün belə bir mexanizmin 

yaradılmasının vacibliyi qeyd olunmuşdur. 

1995-ci ildə Asiya İnkişaf Bankı onun dəstəyi ilə həyata keçirilən layihələr zamanı təsirə məruz 

qalmış  qrupların  AİB-in  əməliyyat  siyasəti  və  prosedurları  ilə  bağlı  apelyasiyasının  təqdim 

olunması  üçün  müstəqil  qurum  olan  Təftiş  Funksiyasını  yaratmışdır

14

.  2003-cü  ildə  geniş 



icmaldan sonra 2010-cu ildə AİB Təftiş Funksiyasının əsasında Hesabatlıq Mexanizmi Siyasətini 

hazırlamağa başladı

15



2010-cu ilin may ayında Özbəkistanın paytaxtı Daşkənddə AİB İdarə Heyətinin iclasında bankın 



prezidenti  Hesabatlıq  Mexanizminin  İdarə  Heyəti  –  Menecment  İcmalını  bəyan  etdi.  Bu  heyət 

icmala nəzarət etmək üçün yaradıldı. Bu işçi qrupu iki beynəlxalq məsləhətçini də öz sıralarına 

                                                           

13

http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/PROJECTANDOPERATIONS/EXTINFODISCLOSURE/0,,menuPK:6486



4911~pagePK:4749265~piPK:4749256~theSitePK:5033734,00.html

  

14



 

http://www.adb.org/documents/review-inspection-function-establishment-new-adb-accountability-mechanism

  

15

 



http://www.adb.org/site/accountability-mechanism/overview

  



22 

 

daxil etdi ki, icmalların nəzərdən keçirilməsinə nəzarət etsin. Bu nəzərdən keçirmə AİB-in başqa 



oxşar  mexanizmlərindən  götürülərək  bankın  təcrübəsinə  daxil  olunmaqla  Hesabatlıq 

Mexanizminin  yaxşılaşdırılmasına  yönəlmişdi.  Bu  nəzərdən  keçirmə  həmçinin  geniş  ictimai 

müzakirə nəzərdə tuturdu. 

Qeyd  edək  ki,  bankın  Hesabatlıq  Mexanizmi  Siyasəti  2012-ci  ilin  martında  tam  olaraq 

təsdiqlənib. Bu siyasət bankın şikayətlər üzrə siyasətinin təmin olunmasında mühüm rol oynayır. 

Bununla da AİB-in əvvəl mövcud olan və şikayətlərə baxılmasını təmin edən Xüsusi Fasilitasiya 

Ofisinin  işi  xeyli  təkmilləşdirildi.    Bu  mexanizm  AİB-in  effektivlik  və  layihə  keyfiyyətinin 

yaxşılaşdırılmasına xidmət edirdi: layihələrin həyata keçirilməsindən əziyyət çəkən təsir qrupları 

və qərar qəbul edənlər, heyətlərin və əməliyyatların yüksək peşəkarlıq və texniki standartlarının 

əks  olunması,  mümkün  qədər  müstəqil  və  şəffaf  olma,  effektiv  qiymətləndirmə,  AİB-dəki 

nəzarət, audit, keyfiyyətə nəzarət və qiymətləndirməyə başqa əlavələrlə uyğunlaşmaq.  

Bu sənədin bir sıra üstün cəhətləri vardı. Mexanizm özlüyündə BMİ-lər arasında ilk dəfə olaraq 

özəl  və  dövlət  sektorları  arasındakı  problemin  həlli  funksiyasının  institutlaşmasında  pionerlik 

etdi. Hesabatlıq Mexanizmlərində şəffaflıq, iştirakçılıq, etibarlıq və effektivlik əsas meyarlardır. 

Qeyd edək ki, Azərbaycanda BMİ-lərin layihələrinin vətəndaş cəmiyyəti tərəfindən monitorinqi 

kredit layihələrinin çoxaldığı dövrə – 2000-ci illərin ikinci yarısına təsadüf edir. 

İlk  belə  fəaliyyətlərdən  biri  –  çoxtərəfli  maliyyələşmə  əsasında  Azərbaycanda  səhiyyə  islahatı 

layihəsində  ictimai  iştirakçılığın  monitorinqi  2007-ci  ildə  keçirilib.  İctimai  Vəsaitlərin 



Monitorinqi  Mərkəzinin  həyata  keçirdiyi  kredit  layihələrinin  monitorinqi  layihəsi  çərçivəsində 

Dünya  Bankı,  Azərbaycan  hökuməti  və  ABŞ-ın  Beynəlxalq  İnkişaf  Agentliyi  (USAID) 

tərəfindən maliyyələşdirilən Səhiyyə İslahatları layihəsinin ilkin dövrü – ictimaiyyətin layihə ilə 

bağlı maarifləndirilməsinin monitorinqi həyata keçirilmişdir

16

.  Bu layihənin  əsas  fokusu ölkədə 



səhiyyə  islahatları  çərçivəsində  seçilmiş  pilot  rayonlarında  (Ağdaş,  Qax,  Şəki,  İsmayıllı  və 

Abşreon)  yeni  xəstəxanaların  inşasını  nəzərdə  tuturdu.  Mühüm  məqamlardan  biri  odur  ki,  ilk 

dəfə  olaraq  layihə  donorları  bu  layihə  monitorinqini  aparan  işçilər  üçün  müvafiq  qısamüddətli 

treninqlər  keçiriblər  və  eyni  zamanda,  kredit  layihələrinin  monitorinq  olunması  üzrə  metodiki 

təcrübi  vəsait  çap  edilmişdi.    Bundan  sonra  layihə  üzrə  monitorinq  qrupu  İsmayıllı  və  Şəki 

                                                           

16

 

http://az.trend.az/capital/business/911896.html



  


23 

 

rayonlarında  olub,  yerli  icma,  vətəndaş  cəmiyyəti  institutlarının  nümayəndələri  və  yerli 



idareətmə orqanlarının rəhbərləri ilə görüşlər keçiriblər. Layihə səhiyyəyə aid olduğu üçün yerli 

səhiyyə  idarələri,  xəstəxanalar  və  poliklinikalarda  baş  həkim  və  tibbi  heyətlə  də  görüşlər 

keçirilib.  Qeyd  olunduğu  kimi,  bu  layihənin  əsas  fokusu  2006-cı  ildə  adları  çəkilən  rayonlarda 

başlamış pilot səhiyyə layihəsi ilə bağlı yerli icmaların fikrini öyrənmək idi. Monitorinq həyata 

keçirilərkən  layihənin  icrasına  tam  başlanılmamışdı  və  onun  sosial  sahəyə  təsiri  ilə  bağlı  hər 

hansı  reaksiya  və  şikayət  baş  verməmişdi.  Monitorinqin  məqsədi  layihə  ilə  bağlı  ictimaiyyətin 

məlumatlandırılması  olduğundan,  hədəf  fokus  qruplarının  bu  layihədə  iştirakının  öyrənilməsi 

olub. Nəticə olaraq vətəndaş cəmiyyətinin bu layihə ilə bağlı cüzi məlumatlandırılmasını ortaya 

çıxarıb.  Baxmayaraq  ki,  layihə  donorları  ictimai  məlumatlandırma  sisteminin  yaradılması  ilə 

bağlı  qrant  da  ayırmışlar,  layihənin  realizasiyasının  ilk  ilin  sonunda  bu  istiqamətdə  heç  bir  iş 

görülməmişdi. Aparılan sorğular və müşahidələr, həmçinin digər monitorinq formaları layihə ilə 

bağlı  aparılan  informasiya  işinin  kafi  olduğunu  üzə  çıxarmışdır  və  bununla  bağlı  ilk  növbədə 

DB-yə müraciət edilmişdir. 

Sonrakı illərdə müəyyən fasilələrlə layihələrin monitorinqi davam etdirilib. Azərbaycanda BMİ-

lərin  vəsaiti  hesabına  realizasiya  olunan  layihələrdə  yerləşmə  və  ətraf  mühitin  təsirlərinin 

qiymətləndirilməsi  ilə  bağlı  yerli  icmalarda  yaranan  narazılıq  və  ölkə  QHT-lərinin  baş  verən 

hüquqpozmalara  qarşı  tədbirlərə  başlaması  bu  fəaliyyəti  bir  qədər  intensivləşdirib.  Bu 

monitorinqlərin  sayı  çox  deyil,  buna  baxmayaraq,  onların  əldə  etiyi  nəticələr  və 

hüquqpozmalarla  bağlı  verilən  şikayətlər  BMİ-nin  yaranmış  problemlərinin  həllinin 

məsuliyyətini  artırıb,  bir  sıra  hallarda  isə  şikayətlərin  həllinə  qədər  bu  layihələrin  icrası 

dayandırılıb. BMİ layihələrinin monitorinqlərinə nəzər saldıqda görmək mümkündür ki, demək 

olar, bütün hallarda yaranmış problemlər mülkiyyət və ətraf mühitin qorunması ilə bağlıdır. Borc 

layihələri həyata keçirilərkən mülkiyyətçilərlə sifarişcilər arasında mülkiyyətə qoyulan qiymətin 

razılaşdırıla bilinməməsi əksər şikayətlərin predmetinə çevrilib. Bir neçə BMİ layihəsində oxşar 

problemlər baş vermişdir və onların həllində bəzi ölkə QHT-lərinin təcrübəsi vardır. 

Münaqişəli layihələrin həyata keçirilməsi və onun monitorinqinin kifayət qədər ətraflı aparılması 

üçün  bir  neçə  problem  qoyuluşunun  olması.  Son  illərdə  ətraf  mühitin  qiymətləndirilməsi  və 

yerləşdirmə  ilə  bağlı  yaranan  nazarazılıqlar  ölkə  QHT-lərinin  bir  neçəsinin  bu  problemlə 

maraqlanmasına şərait yaradıb.   



24 

 

Neftçilərin Hüquqlarının Müdafiəsi Təşkilatı BMİ layihələrinin monitorinqini genişləndirməyə 

başlayan  ilk  yerli  QHT-dən  biridir.    Bu  təşkilat  2010-cu  ildə  DB  ilə  Azərbaycan  hökuməti 

arasında 2008-ci ildə bağlanmış 300 milyon ABŞ dolları məbləğində olan Ələt–Astara avtomobil 

yolunun  tikintisində  monitorinq  aparıb.  Bu  yol  Azərbaycanın  cənub  regionları  və  qonşu  İranla 

nəqliyyat  dəhlizinin  yaradılmasından  başqa  şərti  Şimal-Cənub  avtomobil  yolu  adlandırılır

17



Layihəyə əsasən dördzolaqlı avtomobil yolunun inşası nəzərdə tutlulur və ərazi kənd təsərrüfatı 



üçün yararlı torpaq sahələrindən və əhalinin pay torpaqlarından keçir. Bu yolun keçdiyi ərazidə 

mülkiyyətçilərdən  əlavə  torpaq  sahələrinin  alınması  lazım  gəlmişdir.  Lakin  torpaq 

mülkiyyətçilərindən alınan torpaqların əvəzinin ödənilməsi üçün təklif olunan kompensasiyanın 

miqdarı ilə razılaşmayan kəndlilər hesab edirlər ki, onlara təklif olunan qiymətlərin hektara 1800 

manat  verilməsi  real  bazar  qiymətlərindən  aşağıdır.  Torpaqların  alınma  qiymətləri  haqqında 

mülkiyyətçilərlə  məsləhətləşmələr  və  izahatlar  aparılmadığına  görə  yerli  icra  hakimiyyəti 

orqanları  müxtəlif  təzyiqlərlə  torpağı  satın  alıblar.  Bu  tipli  torpaq  alışı  sonda  yerli  icma 

nümayəndələrinin şikayətinə səbəb olmuş və məsələ ilə əlaqədar NHMT layihənin icrası ilə bağlı 

DB-yə  müraciət  edib.  QHT-nin  hüquqşünası  və  ekspertləri  problemi  DB-nin  nümayəndələrinə 

çatdıra  biliblər  və  torpaqların  alınmasında  kompensasiya  verilməsi    ilə  bağlı  problemlərin 

həllində  dəyişikliklər  baş  verib.  Bu  məqsədlə  NHMT-nin  nümayəndələri  bankın  bu  tipli 

layihələrinin həyata keçirilməsi zamanı apardığı siyasət sənədlərinə istinad ediblər. DB-nin Baş 

və  yerli  ofisi  ilə  danışıqlardan  sonra  layihəyə  monitorinq  üzrə  məsləhətçi  işə  cəlb  olunub  və 

alınacaq  torpaqlara  kompensasiyanın  məbləğinin  təyin  olunması  ilə  bağlı  bir  sıra  dəyişikliklər 

baş verib. 

Ələt–Masallı  avtomobil  yolunun  tikintisinin  monitorinqində  istifadə  olunmuş  meyarlar  bir  sıra 

xüsusiyyətlərinə  görə  ilkdir.  Məsələn,  layihənin  monitorinqi  aparılarkən  onun  qanunvericiliyin 

pozulmasından  başqa  DB-nin  siyasətinin  pozulması,  layihə  üzərində  nəzarətin  zəif  olması  və 

ekoloji problemlər üzə çıxarılıb. NHMK bu problemlərin həlli  yolunun ədalətli təminat, ictimai 

məlumatlandırma sistemi, köçürülmə siyasəti, gəlirlərin bərpa edilməsi, əvəzetmə xərci və başqa 

yerə  yerləşdirmə  ilə  bağlı  təkliflərini  verməyə  başlamışdır.  Hüquqşünaslar  və  ekspertlərdən 

ibarət  işçi  qrupu  Azərbaycan  Respublikası  Mülki  Məcəlləsinin  birdən-birə  bir  neçə  maddəsinin 

pozulması  ilə  müşayiət  olunan  layihənin  davam  etdirilməsinin  mümkünlüyünün  yalnız  bankın 

                                                           

17

 

http://www.nhmt-az.org/ts_general/download/hesabat_BMI_yanvar_2012.pdf



  


25 

 

bilavasitə  problemin  həllinə  qatılması  vasitəsilə  aradan  qaldırılması  yolunu  görüblər.  QHT-nin 



DB ilə apardığı müzakirələrdən sonra kompensasiyaların ödənilməsindən başqa əvvəllər verilən 

qərarların  ləğvi  və  kompensasiyaların  yenidən  hesablanaraq  bölüşdürülməsi  ilə  bağlı  razılığa 

gəliblər.  Bununla  belə,  Salyan  rayonu  ərazisində  bir  çox  mülkiyyətçinin  pozulmuş  hüquqlarını 

bərpa  etmək  mümkün  olmamışdır.  Onlardan  iki  ailə  məhkəmə  instansiyalarında  hüquqlarının 

bərpasını davam etdirir.  

Avtomobil  yollarının  çəkilişi  üçün  BMİ  vəsaiti  hesabına  həyata  keçirilən  daha  bir  kredit 

layihəsinin  monitorinqi  Azad  İqtisadiyyata  Yardım  İctimai  Birliyi  tərəfindən“Şərq-Qərb 

avtomobil  yolunun  yenidən  qurulması”  layihəsi  çərçivəsində  yolun  iki  hissəsində  aparılmışdır. 

AİB, İİB və Səudiyyə İnkişaf Fondu tərəfindən maliyyələşdirilən bu layihə Ətraf Mühit və Sosial 

Təsir Qiymətləndirməsi də nəzərə alınmaqla, Gəncə dairəvi avtomobil yolu (39 km) və Qazax– 

Gürcüstan sərhədi avtomobil yolu hissəsinin (38 km) dizaynını, tender keçirilməsini və yenidən 

qurulmasını  nəzərdə  tuturdu.    Yolun  yenidən  qurulması  ilə  əlaqədar  özəl  mülkiyyətçilərdən 

torpaqların  alınması  və  vətəndaşların  ərazidən  köçürülməsi  də  daxil  olan  məsələlər  vardır  və 

onlar  bankın  köçürülmə  siyasətinə  uyğun  olaraq  həyata  keçirilməlidir.  Monitorinq  zamanı 

məlum  olmuşdur  ki,  layihə  ilə  bağlı  yerli  idarəetmə  orqanları  və  sakinlərin  heç  bir  məlumatı 

yoxdur,  onlar  qərarvermə  prosesində  iştirak  etməyiblər.  Bəzi  hallarda  yerli  güc  strukturları 

monitorinq  qrupuna  görüşlərlə  bağlı  xəbərdarlıqlar  edib.  Yerli  bələdiyyələr  kompensasiyanın 

məbləği  ilə  bağlı  hər  hansı  bir  sənədləşməyə  malik  deyillər  və  buna  cəhd  də  olunmamışdır. 

Şikayətlərlə  bağlı  hökumətin  maraqsız  olduğu  isə  açıq-aydın  görünürdü.  Ümumiyyətlə  hiss 

olunan  budur  ki,  bu  layihənin  icraatı  zamanı  ictimai  iştriakçılıqla  bağlı  hər  hansı  bir  tərəfin, 

həmçinin yerli icmanın maraqları üst-üstə düşmür. 

Yolun  bu  hissəsinin  tikintisinin  monitorinqi  və  yerli  icma  ilə  görüşlər  bir  sıra  problemləri  üzə 

çıxarmışdır.  Bu,  ilk  növbədə  prosesin  AİB-in  2007-ci  ildə  layihə  üzrə  qəbul  etdiyi  Köçürmə 

Planına  uyğunluğu  ilə  bağlıdır.  Bu  köçürülməni  Nəqliyyat  Nazirliyi  aparmalı  və  bundan  əvvəl 

yerli  idarəetmə  orqanları  ilə  razılaşdırmalı  idi.  Bundan  əlavə,  “Köçürülmə  və  Torpaq  Əldə 

Olunmasının Təsriləri” sənədində (2008-ci il) göstərilir ki, hər hansı bir məqsəd üçün köçürülmə 

aparılırsa, o, bankın müəyyən etdiyi qaydalara uyğun olaraq layihənin təsdiqlənməsindən qabaq 

tədqiqat  dövründə  işlənməlidir.  Görünən  isə  bu  olub  ki,  belə  bir  hesablanma  və  tədqiqat  işi 

aparılmayıb  və  sonradan  yaranan  problemlərlə  bağlı  hansısa  qabaqlayıcı  tədbirlər  olmayıb.  Bu 



26 

 

nümunədə, qeyd etmək lazımdır ki, AİYİB Yevlax rayonu Aran kəndində monitorinq apararkən 



30-dan artıq ailənin xüsusi ehtiyac olmadığı halda köçürülməklə üz-üzə qaldığını müəyyən edib 

və bununla bağlı vətəndaşların AİB-in Xüsusi Fasilitasiya Ofisinə şikayətləri təşkil edib

18

. Bunun 


nəticəsi  olaraq  şikayətlər  bankın  saytında  yerləşdirilb

19

  və  Manilada  yerləşən  XFO-nun 



nümayəndələri  əraziyə  səfər  edərək  vəziyyətlə  yerindəcə  tanış  olublar  və  sakinlərlə  görüşüblər. 

XFO  vətəndaşların  şikayətini  təsdiq  etməsə

20

  də,  son  nəticədə  Aran  kəndində  bir  məhəllənin 



köçürülməsi icra olunmayıb.  

Bir  sıra  layihələrdə  isə  ekoloji  qiymətləndirmə  həyata  keçirilmişdir.  Bunlara  ən  yaxsı  misal 

Masallı–Astara  avtomobil  yolunun  tikintisi  və  Neftçaladakı  yod-brom  zavodunun  tikintisi 

zamanı ətraf mühitə vurulan ziyanın miqyasının qiymətləndirilməsidir.  

Neftçalada yaradılan “Azəryod” MMC-yə Avropa Yenidənqurma və İnkişaf Bankı tərəfindən 15 

milyon  ABŞ  dolları  məbləğində  vəsait  ayrılmışdır  (ümumi  məbləğ  17  milyon  ABŞ  dollarıdır). 

Bu məbləğ hesabına Neftçala rayonundan Xəzərin 150-200 metrliyində 10 hektarlıq ərazidə yod 

zavodu tikilmişdir. Bu ərazidə əsas korpusdan 200 metr aralıda 1 hektardan böyük ərazidə yodlu-

bromlu  su-xammal  rezervuarları  yaradılmışdır.  Yod  alınması  prosesində  yaranan  kimyəvi 

maddələr,  o  cümlədən  xlor  qazı,  kükürd  qazı,  yod  turşusu,  sulfat  turşusu  və  s.  hava  ilə  ətraf 

Mirqurbanları,  Günəşli,  Söyüdlü  kəndlərini  bürüyür.  Belə  bir  çirklənmə  nəticəsində    ətrafdakı 

yod  birbaşa  suya  və  torpağa  çökür,  təmizlənməmiş  su  birbaşa  Xəzər  dənizinə  axıdılır.  NHMT 

özünün məlumatlarında qeyd edir ki, Ekoloji və Təbii Sərvətlər Nazirliyinin üç dəfə xəbərdarlıq 

etməsinə  baxmayaraq,  ekoloji  vəziyyətin  yaxşılaşdırılması  ilə  bağlı  ciddi  bir  irəliləyiş  əldə 

olunmamışdır. Bununla  əlaqədar olaraq  NHMT  banka müraciət  edib. Bank şikayəti həll etmək 

üçün NHMT-nin nümayəndələrinin və yerli icmanın iştirakı ilə məsləhətləşmə aparıb. Layihə B 

kateqoriyasına  aid  edilib,  bununla  bərabər,  NHMT  hesab  edir  ki,  bu  kateqoriya  ekoloji 

çirklənmənin  yüksək  dərəcəsinin  göstəricisi  kimi  qəbul  edilə  bilməzdi

21

.  Ekoloji  durumun 



sonrakı monitorinqi hər hansı bir müsbət dəyişikliyin olmadığını ortaya çıxarıb. Lakin AYİB və 

“Azəryod” MMC ekoloji təsirlərin aradan qaldırıldığını bildirirlər. 

                                                           

18

 



http://www2.adb.org/documents/reports/consultation-accountability-mechanism/ospf-annual-report-2009.pdf

  

19



 

http://www.adb.org/sites/default/files/spf/AZE-EWHIP-complaint-letter.pdf

  

20

 



http://www2.adb.org/Documents/Policies/Accountability-Mechanism-Review/revised-issues-paper-27-sept-

2010.pdf


  

21

 



http://www.nhmt-az.org/ts_general/download/AzerYod_Zavod_Astana_2011.pdf

  



27 

 

Başqa bir analoji layihə 59 km-lik Masallı–Astara avtomobil yolunun ətraf mühitə təsiri ilə bağlı 



monitorinqdir.  AİB-in  vəsasiti  hesabına  tikilən  dördzolaqlı  avtomobil  yolunun  ətraf  mühitə 

təsirinin  araşdırılması  zamanı  əsas  diqqət  karbon  qaz  emissiyasının  növbəti  illərdə  artımını 

proqnozlaşdırmaq  və  tikinti  ərazisindəki  təbii  mühitə  təsirini  öyrənmək  olub.  Layihənin 

monitorinqini  aparan  Eko-Renessans  İctimai  Birliyi  belə  bir  qənaətə  gəlib  ki,  bu  yolun 

tikintisinin nəticələri kimi karbon emissiyasının həcmi artacaqdır. Ətraf meşə massivləri də yaşıl 

zolaqdan  mərhum  ola  bilər.  Gözlənilir  ki,  ərazidə  7-65  yaşlı  328  ağac  kəsiləcək.  Lakin  bütün 

bunlara baxmayaraq, ictimai birliyin ekoloqları hesab edirlər ki, son nəticədə bu, ciddi bir ekoloji 

eroziya  deyil  və  onu  yenidən  regenerasiya  etmək  yolu  ilə  qırılmış  meşə  zolağını  bərpa  etmək 

mümkündür. 

Aparılmış monitorinqlərin nəticələri və beynəlxalq təcrübə Azərbaycanda BMİ-lərin fəaliyyətinə 

nəzarət  üçün  geniş  imkanlar  və  çoxsaylı  təcrübələr  olmasa  da,  bu  monitorinq  nümunələri  və 

istifadə  edilən  metodologiyalar  gələcəkdə  istifadə  oluna  bilər.  Bununla  belə,  QHT-lərin 

satınalmalar və maliyyə idarəçiliyinin monitorinqi üzrə bilik və bacarıqların artırılmasına, ətraf 

mühitin  qiymətləndirilməsi  və  köçürmə  prosesində  ictimai  iştirakçılığın  genişləndirilməsinin 

təşviq  edilməsinə  diqqəti  artır  və  bununla  bağlı  təlimatların  effektiv  həyata  keçirilməsində 

hökumətin  bir  sıra  fəaliyyətini  icra  etməsinə  baxmayaraq,  ictimai  iştirakçılıqla  bağlı  ciddi  bir 

təşviqata ehtiyac vardır. 

Onu da qeyd edək ki, Azərbaycanda BMİ layihələrinin effektiv monitorinqinə bir çox maneələr 

mövcuddur.  Bu  səbəblərə  hökumət  qurumlarının  layihələr  üzrə  aralıq  və  yekun  hesabatları 

ictimaiyyətə açıqlamaması, məlumata çıxış və ictimai iştirakçılıq imkanlarının zəif olması, BMİ-

lərin hesabatlarının  əldə  edilməsinə  uzun müddətin tələb olunması,  həmçinin  bu sahədə  çalışan 

QHT-lərin  monitorinq  layihəsi  üçün  tələb  olunan  maddi-texniki  və  ekspert  potensialının  zəif 

olmasıdır. 

Azərbaycanın xarici dövlət borcları milyardlarla ölçülsə də, hökumət hələ də xarici borclar üzrə 

icmal  hesabat  hazırlamır.  Eyni  zamanda,  “Dövlət  büdcəsinin  tərtibi  və  icrası  haqqında” 

qaydalara,  həmçinin  “İnformasiya  əldə  etmək  haqqında”  qanuna  zidd  olaraq  Maliyyə  Nazirliyi 

xarici dövlət borcunun müxtəlif göstəricilər üzrə (məsələn, sektorlar, donorlar, dövlət qurumları, 

layihələr və s.) geniş tərkibini açıqlamır. 




28 

 

TÖVSİYƏLƏR 



1)

 

Hökumət qurumlarına: 

 



Azərbaycanın  xarici  borclarının  limitləşdirilməsi,  infrastruktur  layihələrinə  BMİ 

kreditlərinin  cəlb  olunması,  xarici  borcların  effektiv  idarə  edilməsi  üçün 

uzunmüddətli strategiyanın hazırlanması; 

 



Dövlət xarici borcları üzrə İcmal Hesabatın hazırlanması; 

 



BMİ-lərdən  cəlb  edilmiş  kreditlərin  istifadəsi  sahəsində  şəffaflığın  artırılması  və 

həyata keçirilən layihələrdə ictimai iştirakçılığın artırılması; 

 

2)

 

Beynəlxalq maliyyə institutlarına: 

 



Kredit sazişləri imzalanarkən hökumət qurumlarının və dövlət şirkətlərinin layihələr 

üzrə  şəffaflığın,  hesabatlığın  və  ictimai  iştirakçılığın  artırılması  mexanizmlərinin 

işlənilməsi; 

 



Kredit  layihələri  üzrə  hökumət  qurumları  və  dövlət  şirkətlərinin  dövri  və  yekun 

hesabatlarının internet saytlarında yerləşdirilməsi; 

 

Kredit layihələrinin hazırlanması prosesində vətəndaş cəmiyyəti ilə məsləhətləşmələr 



keçirilməsi; 

 



Maliyyələşdirilən 

layihələr 

üzrə 

vətəndaş 



cəmiyyəti  və  KİV-in  geniş 

məlumatlandırılması; 

 

Siyasət sənədlərinin və hesabatların Azərbaycan dilinə tərcümə edilməsi təcrübəsinin 



genişləndirilməsi; 

 

 



3)

 

Vətəndaş cəmiyyətinə: 

 



BMİ-lərin  siyasət  sənədləri  və  hesabatlıq  mexanizmlərinin  öyrənilməsi  və 

layihələrinin monitorinqi üzrə bilik və bacarıqların artırılmasına diqqəti artırmaq; 

 

Şəbəkələşmək,  daha  çox  QHT-nin  prosesə  cəlb  edilməsi  və  ekspert  potensialının 



birləşdirilməsi; 

 



BMİ-lərin  layihələrində  ictimai  iştirakçılığın  artırılmasının  təşviq  edilməsi  və 

vəkillik. 





Dostları ilə paylaş:


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə