Xələfli A. A



Yüklə 2,8 Kb.

səhifə1/100
tarix06.02.2018
ölçüsü2,8 Kb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   100


 

Xələfli A.A. 
 
 
 
 
 
 
 
 
     Geofiziki         
kəşfiyyat 
üsulları 
 
 


 

 
 
 
 
 
 
Giriş 
Yer  qabığının  dərin  qatlarında  tükənməz  qiymətli  sərvətlər 
mövcuddur.  Bu  sərvətlərin  yerləşdiyi  yerləri  dəqiq  təyin  etmək 
məqsədi  ilə  alimlər  axır  bir  neçə  on  ildir  ki,  dəqiq  təbiət  elimlərini  
birləşdirərək  böyük  sıçrayışla  inkişaf  edən  yeni  elmi  istiqamət 
“Geofiziki kəşfiyyat” üsullarını işləyib hazırlamışlar. 
Axır  vaxtlar  təyyarələrə,  avtomaşınlara,  vertolyotlara  xususi 
geofiziki  cihazlar,  stansiyalar  yerləşdirməklə  az  müddət  ərzində 
böyük  əraziləri  tədqiq  etməklə  yeni  xammal  yataqları  aşkar  stməyə 
nail olmuşlar. Belə işlərin nəticəsi olaraq böyük filiz yataqları aşkar 
edilmişdir.  Beləliklə,  fiziki  üsulların  geniş  miqyaslı  işləri  müvəffə-
qiyyətlə  inkişaf  edərək  təçrübi  olaraq,  faydalı  qazıntıların  axtarışına 
tətbiq olunmağa başlamışdır. 
Yerin  səthinə  yaxın  yerləşən,  asanlıqla  tapıla  bilən  yataqlar 
artıq  istismara  verilib,  əsasən  tükənibdir.  Ona  görə  də  faydalı 
qazıntıların  ehtiyatını  artırmaq  üçün  dərin  qatlardakı  yataqların 
kəşfiyyatına  başlamaq  zərurəti  yaranmışdır.  Bizim  yüzilliyin  30-cu 
illərində  neftin  gələcəyi  çoxlarını  təşvişə  salmışdır,  çünki  onun 
hesablanılan ehtiyatı çox deyildir. 
Yeni  elmi-tədqiqat  üsulları  əsasında  külli  miqdarda  sənaye 
əhəmiyyətli  neft  və  təbii  qaz  yataqları,  əlvan,  qara  metal    faydalı 
qazıntı yataqları aşkar edilmişdir. 
Hal-hazırda  bizim  respublikada  alimlərimiz  çətin  şəraitdə 
Yerin  dərin  qatlarını  fəth  edirlər  və  kəşf  edilmiş  təbii  xammal  eh-
tiyatını  artırmağa  başlamışlar.  Quyu  qazmaqla  yanaşı,  müxtəlif 
geofiziki-kəşfiyyat üsullarından istifadə olunmağa başlanmışdır.  Bu, 
mineral xammal yerləşən ərazinin düzgün planını tutmağa, kəşfiyyat 
quyularının  qazılması  və  dağ-mədən  işləri  aparmaq  üçün  daha 


 

əlverişli  olan  sahələri  seçməyə  imkan  verir,  Bu  da  öz  növbəsində 
dövlətin  bu  işləri  görmək  üçün  qoyduğu  sərmayənin  azaldılmasına 
kömək edir. Qeyd etmək lazımdır. ki, 2-3 km dərinlikdə bir quyunun 
qazılması üçün sərf olunan xərclər bir neçə milyon manata başa gəlir. 
Geofiziki kəşfiyyat üsullarının nəticələri isə qazılan quyuların sayını 
minimumma  endirməklə  bərabər  tədqiqatın    sürətini  artırır,  bu  da 
xalq  təsərrufatında  böyük  əhəmiyyət  kəsb  edir.  Misal  üçün  Xəzər 
dənizinin  Azərbaycan  hissəsi  ərazisində  geofiziki  üsulları  tətbiq 
etməklə  hər  bir  neftli  strukturların  aşkar  edilməsi  üçün  sərf  olunan 
xərclər  qazma  üsulundan  iki  dəfə  ucuz  başa  gəlmişdir.  Bu 
iqtisadiyyatımıza  on  milyon  manatlarla  gəlir  gətirir.  Faydalı 
qazıntıların  geofiziki  üsullarla  axtarışı  və  kəşfiyyatının  mahiyyətini 
qısaca olaraq açıqlayaq. 
Ayrı-ayrı  süxurlar  müxtəlif  maqnit  xassəsinə,  sıxlığa, 
elastikliyə,  elektrik  keçiriciliyinə,  radioaktivliyə  və  fiziki  kimyəvi 
aktivliyə  malikdir.  Bu  xassələr  yer  qabığının  qatlarında  müxtəlif 
birləşmələrdə  yatağın  fiziki  xassələrinin  səciyyəvi  xüsusiyyətlərini, 
bütövlükdə  isə  onun  struktunu  təyin  etməyə  imkan  verir.  Bu  isə 
geoloji kəşfiyyat işlərində geniş istifadə olunur. 
  
 Müxtəlif  süxurlarla  yer  səthində  yaranan  fiziki  sahələri  və  
təzahürləri öyrənməklə ərazinin struktur quruluşunun hissələri aşkar 
edilir.  Hər  təzahürün  və  fiziki  sahənin  xususiyyətləri  az  və  ya  çox 
dərəcədə  yatağın  struktur  quruluşunun  xususiyyətlərini  təfsilatı  ilə 
təyin  edir.  Bunların  hamısı  birlikdə  Yerin  alt  qatlarından  yatağın 
yerləşdiyi dərinlik haqda tam məlumat verir. 
Fiziki  hadisələrin  öyrənilməsinə  əsaslanan  üsullar,  bir  neçə 
kəşfiyyat  növunə  ayrılır:  maqnit,  qravimetrik,  elektrik,  seysmik, 
radioaktivlik. Öyrənilən prosesin və ya sahələrin anomaliyalarına və 
normal  qiymətdən  kənara  çıxmalarına  görə  elektrik  çərəyanının 
sahəsi yaxud maqnit sahəsinin köməyi ilə yerin qatlarında olan faydlı 
qazıntı yataqlarını aşkar etmək olur. Yataqların quyu qazma üsulu ilə 
üstunun açılmasına qədər nəzəri hesablamalara əsaslanaraq mədənin 
həcmini,  filiz  kütləsinin  miqdarını  və  bizi  maraqlandıran  süxur 


 

layının hansı dərinlikdə yerləşdiyini və onun əyimliyini, qırışıqlığını 
əvvəlcədən təyin edirlər. 
Tədqiqat  aparılan  ərazilərdə  süxurların  sıxlığından  asılı  olan 
qravimetrik üsuldan geniş istifadə olunur ki, bu da Yerin ağırlıq  qü-
vvəsinin  sahəsinin  öyrənilməsinə  əsaslanıb.  Geniş yayılmış maqnit 
üsulu  Yerin  maqnit  sahəsinin  elementlərinin  ölçülməsinə  əsaslanıb. 
Bu üsul bir çox dəmir filizi yataqlarını aşkar etməyə və sərhədlərinin 
çəkilməsinə  imkan  verir.  Bu  üsul  keçmiş  SSRİ  ərazisində  bir  neçə 
nəhəng  dəmir  filizi  yataqlarının  aşkar  edilməsində  və  sərhədlərinin 
çəkilməsində geniş istifadə olunmuşdur. Hal-hazırda ən çox yayılmış 
və yeni texniki ləvazimatlarla təmin olunmuş üsul seysmik kəşfiyyat 
üsuludur.  Bu  üsul  süxurlarda  əlastik  dalğaların  yayılma 
xususiyyətlərinin  öyrənilməsinə  əsaslanıb.  Seysmik  kəşfiyyatda 
elastik  dalğaları  çox  da  böyük  olmayan  partlayışlarla,  yaxud  xususi 
yerə  vurma  qurğuları  ilə  yaradırlar.  Müxtəlif  elastikliyə  və  sıxlığa 
malik olan Yerin alt laylarından əks olunan dalğaları qəbul  etməklə 
tədqiq  olunan  ərazinin    struktur  quruluşunun  bəzi  hissələrinin 
elementlərin  bir  neçə  on  metrdən  5-10  km  dərinliklərə  qədər  təyin 
etməyə imkan verir. 
Elektrik  kəşfiyyatı  üsulu  da  çox  geniş  yayılmışdır,  bu  yerdə 
müxtəlif keçiriciliyə,  yaxud müxtəlif elektrokimyəvi aktivliyə malik 
olan  süxurların  paylanmasının  öyrənilməsinə  əsaslanıb.  Elektrik 
cərəynı, yaxud kiçik tezlikli dəyişən elektromaqnit dalğaları Yerin alt 
qatlarına  daxil  olaraq  faydalı  qazıntıların  axtarılmasında,  körpülərin 
qurulmasında,  su  anbarlarının,  elektrik  stansiyalarının  və  nəhəng 
istehsal  yerlərinin  tikilməsində    əlverişli  olan  sahələrin  axtarılıb 
seçilməsində müfəffəqiyyətlə istifadə olunur. 
Yerin dərin qatlarının kəşfiyyatı ilə məşğul olan tədqiqatçılar 
özlərinə kömək vasitəsi olaraq atomu və onun tərkib hissələrini cəlb 
ediblər.  Nadir  elementlərin  axtarışı  və  geoloji  xəritəalma  məqsədilə 
Yer  səthində  radioaktiv  planalmanı  aparırlar.  Süxurlardan 
düzəldilmiş nümunələrin tərkibinin öyrənilməsi nuvə-fiziki tədqiqatı, 
kimyəvi  tədqiqata  nisbətən  bir  neçə  dəfə  tez  görülür.  Bu  üsul  çöl 




Dostları ilə paylaş:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   100


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə