Xəzər Dənizində Antropogen Evtroflaşmanın Oksigen Rejiminə Təsiri M.Ə. Salmanov, H. F. Həsənov



Yüklə 87,49 Kb.

tarix23.01.2018
ölçüsü87,49 Kb.


АМЕА-nın Xəbərləri (biologiya və tibb elmləri), cild 68, №2, səh. 29-33 (2013)

 

29 



Xəzər Dənizində Antropogen Evtroflaşmanın Oksigen Rejiminə Təsiri 

 

M.Ə.Salmanov, H.F.Həsənov 

 

AMEA Mikrobiologiya İnstitutu, Badamdar şossesi, 40, Bakı AZ1073, Azərbaycan 

 

Son 50 ildə  Xəzərin akvatoriyasında, xüsusilə  də  Cənubi Xəzərin Azərbaycana aid qərb  şelfində 

monitorinq yönümlü aparılan mikrobioloji və hidrobioloji tədqiqatlardan məlum olmuşdur ki, sahil 

dayazlıqlarına müxtəlif mənbələrdən atılan-qarışan alloxton mənşəli tullantılar, suda fitoplankton və 

bakterioplanktonun generasiyasını sürətləndirir. Məlum olmuşdur ki, həm alloxton, həm də avtoxton 

üzvi maddələrlə zənginləşən su qatlarında və dib çöküntülərində labil xassəli enerji mənbələri adekvat 

şəkildə mühitdə olan oksigen məsrəfini artırır. Həmçinin müəyyən edilmişdir ki, ümumiyyətlə 

antropogen təsirlər sayəsində, dənizin coğrafi mövqeyi, iqlim şəraiti ilə  əlaqədar olaraq, 

fitoplanktonun inkişafı bütün il boyu davam edir və zaman-müddət baxımından bu hadisə getdikcə 

daha da intensivləşir. Məqalədə, ümumi Xəzərin bütün akvatoriyası ilə yanaşı, onun ən məhsuldar 

sahələrindən biri olan Kür çayı vadisindən Astara sahədə suyun oksigen rejiminə, kənardan Xəzər 

sularına qarışan alloxton mənşəli üzvi maddələrin təsiri,  ərazinin ümumi bioloji məhsuldarlıq 

kontekstində araşdırılır. 

 

Açar sözlər: evtroflaşma, ilkin, ikinci məhsul, biodestruksiya, fitoplankton, bakterio-zooplankton, hipoksiya, 

anaerobioz 

 

 



GİRİŞ 

 

Xəzər dənizinin mikrobioloji rejimi, 

fitoplanktonun fotosintez prosesində 

əmələ 


gətirdiyi ilkin üzvi maddələr keçən  əsrin 60-cı 

illərindən zaman və  məkan baxımından öyrənilir 

(Salmanov, 1963, 1964, 1968, 1972, 1987, 1999). 

Hələ keçən  əsrin 70-ci illərində  məlum olmuşdur 

ki, antropogen təsirlərdən – çirkab sular axıdılan 

sahil sular, çay vadiləri və  təcrid olunan buxta-

körfəzlərdə fitoplankton yüksək səviyyədə inkişaf 

edir. Dənizin nisbətən dərin  ərazilərində, xüsusilə 

şelf sularında antropogen evtroflaşmanın geniş 

sahəli akvatoriyada baş verməsi, 80-ci illərdən 

sonra qeyd edilmişdir (Salmanov, 1991). Real 

tədqiqatların nəticələrinə görə, Xəzər dənizində 

üzvi maddələr balansını  təyin etmək, hesablamaq 

məqsədilə ümumi üzvi maddələrin biodestruksiya 

dərəcəsinin aydınlaşdırılması göstərdi ki, oksigen 

məsrəfi, evtroflaşma hadisəsi ilə düz mütənasiblik 

təşkil edir. Bu da o deməkdir ki, labil üzvi 

maddələrlə aramsız zənginləşən sularda oksigen 

məsrəfi artır. Oksigenin suda, lil-qruntda ixtisar 

edilməsi səbəblərini araşdırmaq və hipoksiya 

hadisəsi-prosesinin ekoloji aqibətini müəyyən 

etmək olduqca aktualdır.  

 

 

MATERİAL VƏ METODLAR 



 

Öncə qeyd etmək lazımdır ki, bütün Xəzərdə 

və onun Azərbaycan sektorunda illər, fəsillər üzrə 

tədqiqatlar təkrar olaraq eyni metodlarla 

aparılmışdır. Həmçinin son 50-55 ildə  əldə olunan 

nəticələr də, eyni kəsimlər,  ərazi-məntəqələr və 

izobatlardan toplanan nümunələrə  əsaslanır. Ona 

görədə, təqdim olunan rəqəm-faktları reprezentativ 

saymaq olar. Fitoplanktonun fotosintezində  əmələ 

gələn ilkin üzvi maddələr G.G.Vinberq (1934; 

1960) üsuluna əsasən təyin edilmişdir. Ümumi üzvi 

maddələrin biodestruksiya dərəcəsi isə – məlum 

olan oksigenin təyini metoduna əsasən 

hesablanmışdır (Romanenko, Kuznetsov, 1974). Bir 

növ,  əvvəlki illərdə başa çatdırılan tədqiqatların 

davamı kimi, yəni bizim tədqiqatlar 2012-ci ildə 

ilin fəsilləri üzrə  təkrar aparılmışdır. Fərq ondan 

ibarətdir ki, cari ilə aid nəticələr radioaktiv karbon 

– C

14

- vasitəsilə yox, oksigen ekvivalentinə  əsasən 



hesablanmışdır. Hər iki metodun tətbiqi sayəsində 

alınan nəticələrin müqayisəsi göstərmişdir ki, fərq 

9-11% arasında dəyişir (Salmanov, 1987). Ona 

görə, bizim son işlərin nəticələrini  əvvəlki illərdə 

əldə edilən kəmiyyətlərə uyğun saymaq olar. Su 

nümunələri Knudson batometri ilə toplanmışdır, 

suların  şəffaflığı Sekki lövhəsi ilə, temperaturu isə 

dərinlik termometri ilə ölçülmüşdür. Toplanan 

nümunələr temperatur şəraitinə tam əməl 

olunmaqla, 24 saatdan sonra analiz edilmişdir. 

 

 

NƏTİCƏLƏR VƏ ONLARIN MÜZAKİRƏSİ 



 

Səciyyəvidir ki, ilk dəfə  təbii göllərin bioloji 

məhsuldarlığını, trofik tipini təyin etmək üçün təklif 

olunan evtrofos termini (yunanca yağlı, qidalı 

deməkdir) dənizlərə aid edilməmişdir. Çünki, XX 

əsrin 50-ci illərinə kimi dünya okeanı  və 

kontinental dənizlərdə evtroflaşma prosesləri qeyd  



Xəzər Dənizində Antropogen Evtroflaşmanın 

30 


Cədvəl 1. Volqa çayı vəXəzər dənizinə gətirilən biogen elementlər və üzvi maddələrin illər üzrə dəyişməsi (Katunun, 

2008; Zenin,1965; Poxomova, Zatuçnaya, 1966; Kosarev,1974) 



İllər Üzvi 

maddə,  

mln ton 

Fosfor, min ton 

Azot, min ton 

Silisium,  

min ton 

mineral üzvi mineral üzvi 

1956-1960 3,1 

1,3 

11,2 


52,0 

130,0  426,0 

1960-1970 3,9 

1,6 


14,3 

60,3 


140,0  430,0 

1970-1975 5,4 

2,9 

`21,4 


91,8 

286,0  534,0 

1976-1980 6,8 

5,8 


40,6 

86,3 


279,0  446,0 

1981-1985 8,6 

8,7 

60,3 


138,0  367,0  483,0 

1986-1995 14,4 

16,4 

58,6 


182,0  383,0  476,0 

1996-2002 18,7 

20,4 

66,3 


210,0  410,0  510,0 

 

 



olunmamışdır. Beləliklə, məlum olur ki, tarix boyu 

yüksək vətəgə əhəmiyyətli məhsul ilə seçilən Xəzər 

dənizində  də evtroflaşma getməmişdir. Təbii 

şəraitdə su ekosistemlərində maddələr dövranı, 

ilkin və ikinci məhsul, üzvi maddələr balansı 

tənzimlənmiş  vəziyyətdə yüz illərlə davam edir, 

trofik 

əlaqələr, fauna-flora hər hövzənin 



özünəməxsus daxili resurslara əsasən inkişaf edir. 

Təəssüflər olsun ki, Xəzər dənizində bu 

qanunauyğunluq son 55-60 ildə  əsaslı surətdə 

dəyişmişdir. Bunun da başlıca səbəbi, birinci 

növbədə  Xəzər dənizinə  kənardan daxil olan əlavə 

maddələrin çoxalmasıdır. Bu hadisəni Xəzər 

dənizinə axan yüzdən çox çaydan biri olan Volqa 

çayının gətirdiyi  əlavə maddələrin illər  ərzində 

çoxalması misalında daha aydın görmək olar 

(Cədvəl 1).  

Qeyd etmək lazımdır ki, müəyyən zaman-vaxt 

kəsiyində bu və ya başqa su hövzəsində ekoloji 

sabitliyin vəziyyətini düzgün müəyyən etmək üçün, 

onda başa çatdırılan  əvvəlki və sonuncu 

tədqiqatların nəticələrini müqayisəli 

şəkildə 


qiymətləndirmək lazımdır. Özü də bu araşdırmalar 

nə  qədər çox və uzun müddətdə  təkrar olunursa, 

əsas məqsəd, yekun nəticə daha düzgün və 

inandırıcı olur. Bu baxımdan Xəzər dənizində , 

xüsusilə onun qərb  şelfində son 55-60 ildə baş 

verən ekoloji dəyişiklikləri izləmək daha asandır, 

çünki Xəzərin bu “yarısında” tədqiqatlar dəfələrlə 

təkrar aparılmışdır və 

zəngin materiallar 

toplanmışdır. 

Məlumdur ki, Xəzər dənizinə axan çay 

sularının 80%-dən çox hissəsi Volqa çayının payına 

düşür (Kosarev, 1969). Bundan başqa, sübut 

olunmuşdur ki, Volqa çayı ilə  Xəzərə axıdılan 

maddələr məhz dənizdə su axını, cərəyanı ilə 

Abşeron astanasını  aşaraq Cənubi Xəzərin qərbinə 

yayılır. Eyni zamanda da Volqa, Terek, Sulak, 

Samur və Kür çayları ilə  Xəzər sularına illər boyu 

əlavə olunan kənar maddələrdən başqa, sahil sulara 

yaşayış  məntəqələri,  şəhərlərdən bilavasitə qarışan 

üzvi və qeyri-üzvi maddələrin kütləsini təsəvvür 

etmək çətin deyildir. Cədvəl 1-dən görünür ki, son 

35-40 ildə  təkcə Volqa çayı  Xəzərə axıtdığı 

alloxton üzvi maddələrin kütləsi 15 milyon ton 

çoxalmışdır. Həmin üzvi substratın 

biodestruksiyasına 

əlavə olaraq sulardakı 

oksigendən 50 mln m

3

  sərf edilmişdir ki, belə 



kənar-artıq oksigen məsrəfi də ekosistemin sabit 

vəziyyətdə  fəaliyyətində “nəzərdə” tutulmuşdur. 

Bundan başqa, həmin müddətdə yenə Volqa çayı ilə 

Xəzərə  əlavə 22 min ton mineral, 55 min ton üzvi 

fosfor, 150 min ton mineral və 280 min ton üzvi 

azot birləşmələri qarışmışdır. Eyni zamanda da 

təcrübələrlə sübut olunmuşdur ki, 1 kq mineral 

fosfor və azot duzları su hövzələrində 1000 kq fito-

zooplankton kütləsi  əmələ  gətirə bilər (Ouen, 

1977). 


Xəzər dənizində antropogen evtroflaşma və 

oksigen məsrəfinin  əlaqəli  şəkildə davam etməsi 

qanunauyğun prosesdir. Səciyyəvidir ki, bu 

hadisədə mineralizə olunan üzvi maddə  təkcə 

oksigen məsrəfi ilə öz “fəaliyyətini” başa vurmur. 

Çünki, üzvi maddələrin bəsidləşməsi həm 

metabolitlərin  əmələ  gəlməsinə, həm də biogen 

elementlərin sərbəstləşərək təkrarən dövrana 

qoşulmasına,  əlavə biokütlənin yaranmasına, 

oksigenin daha geniş miqyasda və intensiv sərfinə 

səbəb olur. Antropogen evtroflaşmanın, suların 

asan mineralizə olunan üzvi maddələrlə 

zənginləşməsinin, həmin biotoplarda oksigen 

qazına mənfi münasibəti  Şimali Xəzərdə Volqa 

çayının qollarından biri – Belinski kanalı vadisində, 

Ural çayının cənub-qərb dayazlıqlarında, Cənubi 

Xəzərin Bakı buxtasında, Krasnovodsk 

(Türkmənbaşı) buxtasında, Türkmən körfəzi, 

Çələkən yarımadasında da qeyd olunur. Göstərilən 

ərazilərdə suda olan oksigen qazı, təcrid edilən 

nümunələrdə 12-16 saatdan sonra tam tükənir. 

Xəzər dənizində antropogen evtroflaşmanın 

bütün hövzənin hər üç hissəsində, ildən-ilə artması, 

intensivləşməsi, dənizdə üzvi maddələr balansını 

hesablayanda daha aydın görünür. Maraqlıdır ki, üzvi 

maddələr balansını təyin etmək üçün Xəzər dənizinin 

hər yerində ilin fəsilləri üzrə fitoplanktonun 

fotosintezində  əmələ  gələn ilkin üzvi maddələrin 

miqdarı, kənardan çayların gətirdikləri, küləklər, toz-

torpaqla sulara qarışan üzvi substratların həcmi və 

eyni zamanda da, dənizin sularında, lil-qruntda 

mineralizə olunan üzvi maddələrin ümumi miqdarı




Salmanov və Həsənov 

31 


Cədvəl 2. Xəzər dənizinin üzvi maddələr balansı (Salmanov, 1987; 1999) 

Gəlir 

C min ton/il 



Çıxar 

C min ton/il 



1974 1995 1974 

1995 

1974 1995 1974 

1995 

Alloxton üzvi maddə 6690 11000 5,4 6,4 

Su 

qatlarında 



destruksiya 

115870 152100  88,6  75,5 

Fitoplanktonun ilkin 

məhsulu 


114700 175000  92,7  90,4 Lil-qruntda 

destruksiya 

9870 40200 7,5 19,9 

Bakterial assimilyasiya 

2400 

4000 


1,9 

3,2 Lil-qruntda 

toplanan

5130 


9200 

3,4  4,6 

Ümumi gəlir 123790 

190000 


100 

100 


Ümumi 

çıxar 130870 

201500 

100 


100 

 

 



təyin edilməlidir. Xəzər dənizində üzvi maddələrin 

“gəlir” və “çıxar” element-hissələri (balans), son 50 

ildə iki dəfə – 1974-1995-ci illərdə təyin olunmuşdur 

(Cədvəl 2). 

Cədvəldən məlum olur ki, keçən  əsrin 70-ci 

illərinin əvvəlində Xəzər dənizində üzvi maddələrin 

ümumi miqdarı 114700 min tona bərabər olmuşdur. 

Eyni vaxtda da mineralizə olunan (biodestruksiya) 

üzvi maddələr 130870 ton təşkil edir. Məlum olur 

ki, dənizin su kütləsində  və lil-qruntunda 

biodestruksiya olunan üzvi maddələrin ümumi 

miqdarı məhsuldarlıqdan (gəlir) 17 mln ton çoxdur. 

Sonrakı illərdə  həmin sahələrdə  tədqiqatlar davam 

(təkrar) etdiriləndə, 

ərazilərin evtroflaşması 

müəyyən olunmuşdur. Səciyyəvidir ki, Xəzərin 

tarix boyu “kasıb olan” şərq sahillərində  də 

fitoplanktonun kütləvi vegetasiyası  aşkar edildi. 

Keçən  əsrin 80-ci illərindən Cənubi Xəzərin 

Abşeron sahilləri, xüsusilə Bakı-Ələt sahilləri, Kür 

çayı vadisi, Qızılağac körfəzləri, Lənkəran-Astara 

sularında davamlı evtroflaşma, kütləvi  şəkildə 

inkişaf edən, vegetasiya dövrünü başa vuran yosun 

hüceyrələri ilə sudakı hifomisetlər və 

bakterioplanktonun assosiativ aqreqatlar əmələ 

gətirməsi sayəsində sularda hipoksiya hadisəsi qeyd 

edilmişdir (Salmanov, Hüseynov, 2004; Salmanov, 

Ağayev, 2008). Fəsillər üzrə  təkrar olunan 

tədqiqatların nəticələrindən aydın olmuşdur ki, 

Xəzərin bütün akvatoriyasında evtroflaşma 

prosesləri geniş  ərazilərə yayılmaqla, ilkin üzvi 

maddələrin miqdarı ildən-ilə artır. Ona görə  Xəzər 

dənizində ümumi məhsuldarlıq proseslərinin 

dəyişməsini, maddələr mübadiləsinin gedişi 

tempini, dənizdə qaz-duz rejimlərinin müasir 

vəziyyətini müəyyən etmək məqsədilə, hövzədə 

üzvi maddələr balansını  təkrar təyin etmək 

zəruriyyəti yarandı. Məlum oldu ki, (cədvəl 2) ilkin 

hesablamadan 20 il sonra Xəzər dənizində üzvi 

maddələrin ümumi miqdarı 66 mln ton artmışdır. 

Həmçinin məlum olmuşdur ki, antropogen 

evtroflaşma Xəzər dənizinin hər üç hissəsində 

mövcuddur və proses Orta, Cənub və  Şimali 

Xəzərdə müxtəlif dərəcədə davam edir. Bununla 

belə, sübut olunmuşdur ki, Xəzərdə ümumi 

evtroflaşmanın, təxminən 43-45%-i Cənubi Xəzər 

sularında gedir (Salmanov, 1999).  

Məlumdur ki, təbiətdə bütün oksidləşdirici 

proseslərdə, o cümlədən, biodestruktiv 

reaksiyalarda da oksigen iştirak edir. Atmosfer və 

litosferdən fərqli olaraq, hidroekosistemdə 

oksigenlə  təchiz olunma fərqlidir. Eyni zamanda 

da, hidrosferdə maddələr mübadiləsi, assimilyasiya, 

dissimilyasiya proseslərinin gedişi üçün zəruri 

amil-faktor sayılan “nəmişlik” üçün su tələb 

olunmur. Ona görə optimal temperatur şəraitində 

sularda bioloji mübadilə, mineralizasiyada oksigen 

məsrəfi də yüksək olur (Kuznetsov, 1952). Xəzər 

dənizində antropogen evtroflaşmanın hövzənin 

oksigen qazı rejimində ekoloji gərginlik yaratması 

şübhə doğurmur. Bu problemin mahiyyətini 

yetərincə  dərk etmək üçün yenə  Xəzərin sonuncu 

üzvi maddələr balansı  və  təkcə Volqa çayının son 

20 ildə (1974-1995) dənizə  əlavə olaraq gətirdiyi 

üzvi maddələrin cəminə nəzər salaq. Məlum olur ki, 

son 20 ildə  dənizə  kənardan (alloxton) 15 mln ton 

əlavə üzvi maddə axıdılıb. Eyni zamanda da, 

mineral fosfor və azot duzları  dənizdə potensial 

olaraq 55-90 mln ton biomassa yarada bilər. Eyni 

zaman kəsiyində, həcmi-sahəsi çox az dəyişən 

Xəzərdə 66-70 mln tona bərabər əlavə ilkin məhsul 

sintez olunmuşdur.  Əgər göstərilən həcmdə-

miqdarda üzvi maddələrin parçalanması-

biodestruksiyası üçün sərf edilən oksigen qazının 

həcmi-miqdarını, məlum koeffisientə  bərabər 

götürsək (Kuznetsov, Romanenko, 1964), onda 

aydın olar ki, Xəzər dənizində  hər il əlavə olaraq 

98-100 mln m

3

 oksigen qazı istifadə olunur. Yada 



salmaq lazımdır ki, Xəzər dənizi təbiətcə, tarix 

boyu yüksək məhsullu hövzə sayılmışdır. Onu 100 

ildən  əvvəl və sonralar tədqiq edənlər (Knipoviç, 

1914; 1930; Bruyeviç, 1936; Paxomova, 1956; 

1970), Xəzərin başqa kontinental dənizlərə nisbətən 

daha məhsuldar olmasını qeyd etsələr də, Xəzərdə 

evtroflaşma və oksigen rejimində  gərginliklər 

barədə məlumatlar verməmişlər. Ona görə də, haqlı 

olaraq ehtimal etmək lazımdır ki, Xəzərdə suların 

və dib çöküntülərinin üzvi maddələrlə 

zənginləşməsi, onun oksigen rejiminə  mənfi təsir 

göstərir. Bu barədə, hətta dərinlik az olan, su 

qatları, axınlar, küləklər vasitəsilə atmosferdəki 

oksigenlə  təmin edilən  Şimali Xəzərdə, oksigenlə 

zənginləşmədə problemlərin olması qeyd edilir 

(Катунин  и  др.,  2013). Xəzər dənizinin başqa 

daxili dənizlərə nisbətən vətəgə  əhəmiyyətli balıq 



Xəzər Dənizində Antropogen Evtroflaşmanın 

32 


məhsulları ilə zənginliyinə müsbət təsir edən amil-

faktorlardan biri – bütün dərinliklərdə oksigenlə 

təmin olunmasıdır. Bununla belə, son 20-25 ildən 

bəri məhz Orta və  Cənubi Xəzərdə – Dərbənd və 

Lənkəran çökəkliklərində 300-350 metrdən dərin 

qatlarda oksigen tutumunun azalması davam edir. 

Ona görə  Xəzər dənizində, xüsusilə  də  Cənubi 

Xəzərin qərb  şelfində Kür çayı vadisindən cənub-

şərqə doğru sularda oksigen tutumunun azalmasını 

ciddi ekoloji təzad kimi qəbul etmək lazımdır.  

Biz, təqdim olunan məqalədə  Xəzər dənizinin 

oksigen rejimində 

təkcə üzvi maddələrin 

münasibətinə toxunduq. Məlumdur ki, dənizdə 

oksigen məsrəfini artıran onlarla başqa maddələr də 

vardır. O da məlumdur ki, Xəzər dənizinə  nəql 

edilən kənar maddələrin  əsas kütləsi çaylar 

vasitəsilə  gətirilir. Hər çay hövzəsi isə  məlum 

dövlətlərin  ərazisi ilə  əlaqədardır. Ona görə  Xəzər 

dənizinin antropogen evtroflaşması  səbəblərini 

Xəzəryanı dövlətlərin hamısına aid etmək lazımdır.  

Yuxarıda qeyd edilənləri nəzərə alaraq etiraf 

etmək lazımdır ki, Xəzər dənizinin ekoloji 

sabitliyini, qiymətli fauna-florasını qorumaq üçün 

Xəzəryanı ölkələrin birgə səyi tələb olunur. Əsas su 

mənbələrinin saf-sağlam saxlanması üçün tələb 

olunan tədbirlər – çirkabın təmizlənərək tam 

zərərsizləşmədən keçirəndən sonra hövzəyə 

axıdılmasını, məhz Xəzəryanı ölkələrin hər biri öz 

ərazisində  həyata keçirməlidir. Xəzər dənizində 

antropogen evtroflaşmanın, onun oksigen 

tutumunun azalması, dənizin canlı aləmi üçün 

qlobal ekoloji qəza sayılmalıdır.  Əgər Xəzərin 

ekoloji vəziyyətinə  mənfi təsir edən başlıca 

antropogen faktorlardan biri – oksigen məsrəfinin 

artması  səbəblərinə qarşı birgə  tədbir görülməzsə, 

son məqamda Xəzər ikinci Qara dənizə çevrilə 

bilər.  


 

 

ƏDƏBİYYAT 

 

Salmanov M.Ə., Hüseynov A.T. (2004) Xəzərin 

Qızılağac körfəzində anaerobioz barədə. AMEA 

Botanika İnstitutunun əsərləri, XXV: 491-495. 

Salmanov M.Ə., Ağayev Q.K. (2008) Lənkəran 

təbii vilayətində  əsas çayların Xəzərin  ərazi 

sularına alloxton maddələr axıtması. AMEA 

Mikrobiologiya İnstitutunun əsərləri, VII: 10-14. 



Бруевич  С.В. (1936) Гидрохимический  облик 

Южного  Каспия.  Изв.  Гос.  геогр.  острова, 



68(вып. 1): 5-34. 

Винберг Г.Г. (1934) К вопросу о балансе органи-

ческого вещества в водоемах. Тр. Лимнол. ст. в 

Косиновып. 18: 5-24. 

Винберг  Г.Г. (1960) Первичная  продукция  водо-

емов. Минск: Высшая школа, 329 с. 



Зенин  А.А. (1965) Гидрохимия  Волги  и  ее  водо-

хранилища. Л.: Гидрометеоиздат, 180 с. 



Катунин  Д.Н. (1992) Гидрохимический  режим  и 

изменение  экосистемы  Каспийского  моря  в  ХХ 

веке.  В сб.  Биологич. ресурсы Каспийского мо-

ряАстрахань, 160-163. 



Катунин  Д.Н.  и  др. (2013) Экологические  по-

следствия  современных  внутриводоемных  про-

цессов  в  пелагиали  Каспийского  моря.  Мат. V 

Международной  научн.  конф.,  Астрахань, 103-

111. 

Книпович  Н.М. (1921) Гидрологические  иссле-

дования  в Каспийском море в 1914-1915 гг. Тр. 

Касп. ЭкспедицииТ. 1: 943 с. 

Книпович Н.М. (1930) Вертикальная циркуляция 

распределение  кислорода  в  морях  Черным  и 

Каспийском.  Изв.  Гос.  Гидрол.  Ин-та,  вып. 31: 

23-42. 


Косарев  А.Н. (1969) Гидрологическая  структура 

вод. Каспийское море (М.), 184-228. 



Косарев  А.Н. (1974) Колебание  современного 

гидрохимического  режима  Каспийского  моря. 

Сб. Биологическая продуктивность Каспийского 

моря М.: Наука, 39-53. 



Кузнецов  С.И. (1952) Роль  микроорганизмов  в 

круговороте  веществ  в  озерах.  М.:  Изд-во  АН 

СССР, 300с. 

Кузнецов  С.И. (1970) Микрофлора  озер  и  ее 

геохимическая деятельность. Л.: Наука, 440 с. 



Оуен  М. (1977) Биогенные  элементы,  их  источ-

ники  и  роль  в  речных  системах.  Тр.  совет-

английского семинара (Л.), 54-65. 

Пахомова  А.С. (1956) К  осадкообразованию  в 

северной  части  Каспийского  моря.  Тр.  ГОИН, 



вып. 31: 80-106. 

Пахомова  А.С.  Биогенные  элементы  в  водах 

глубоководной  части  Каспийского  моря.  Хими-

ческие  ресурсы  морей  и  океанов.  М.:Наука, 

1970, с. 167-182. 



Пахомова  А.С.,  Затучная  Б.М.  (1966)  Гидрохи-

мия  Каспийского  моря.  Л.:  Гидрометеоиздат, 

344 с. 

Романенко В.И., Кузнецов С.И. (1974) Экология 

микроорганизмов  пресных  водоемов  (лабора-

торное руководство). Л.: Наука, 194 с. 

Салманов  М.А. (1963) Микробиологическое 

изучение западного побережья Каспийского мо-

ря от Апшерона до Ленкорани. Изв. АН Аз ССР, 

(сер. биол. наук), №1: 53-60. 



Салманов  М.А. (1964) Определение  первичной 

продукции  литорали  и  сублиторали  западного 

побережья  Южного  Каспия  от  Апшерона  до 

Астары с помощью С

14

. Радиоактивные изотопы 



в  гидробиологии  и  методы  санитарной  гидро-

биологии. Л.: Наука, 83-90. 



Салманов  М.А. (1968) Микробиологические 

исследования  донных  отложений  западного  по-

бережья  Среднего  и  Южного  Каспия.  В  кн.: 



Salmanov və Həsənov 

33 


Биология  Среднего  и  Южного  Каспия,  М.: 

Наука, 28-50. 



Салманов  М.А. (1972) Продукция  фитопланкто-

на  в  восточном  побережье  Среднего  Каспия. 

Гидробиол. журнал, 72-75. 

Салманов М.А. (1987) Роль микрофлоры и фи-

топланктона в продукционных процессах Кас-

пийского моря. М.: Наука, 216 с. 

Салманов  М.А.  (1991)  Экология  формирования 

основ  биологической  продуктивности  Каспий-

ского  моря.  Мат. I Междун.  конф.  Проблемы 

Каспия, Баку: 24-27. 



Салманов М.А. (1999) Экология и биологическая 

продуктивность Каспийского моря. Баку, 400 с. 

 

 

 

Влияние Антропогенного Эвтрофирования 

Каспийского Моря На Его Кислородный Режим

 

 

М.А.Салманов, Г.Ф.Гасанов 

 

Институт микробиологии НАНА 

 

За  последние 50 лет  в  водах  Каспийского  моря,  в  частности,  на  Западном  шельфе  Южного  Каспия 

Азербайджана в результате микробиологических и гидробиологических мониторинговых исследова-

ний было выявлено, что засорение прибрежных отмелей  отбросами аллохтонного происхождения из 

различных источников, ускоряет генерацию фито- и бактериопланктона. Было выявлено, что, обога-

щение одновременно аллохтонными и автохтонными органическими веществами, усиливают потреб-

ление кислорода источников энэргии водной массы и придонных осадков с лабильными свойствами. 

Кроме того, было установлено, что, в связи с антропогенным воздействием в целом, географическим 

положением моря , в связи климатическими условиями, развитие фитопланктона продолжалось в те-

чение всего года, и это событие все более усиливается с течением времени. В статье, изучается общая 

урожайность воды Каспийского моря, а также одной из самых продуктивных областей - долины реки 

Куры в Астаре, кислородный режим воды, действие аллохтоновых веществ органического происхож-

дения, поступающих извне в Каспийское море. 

 

Ключевые слова: эвтрофирование, первичная, вторичная продукция, биодеструкция, фитопланктон, 

бактерио-зоопланктон, гипоксия, анаэробиоз 

 

 

Effect of Anthropogenic Eutrophication on Oxygen Regime in The Caspian Sea 

 

 



M.A.Salmanov, G.F.Gasanov 

 

Institute of Microbiology, ANAS 



 

The monitoring has been carried out in the Caspian Sea aquatoria, especially on the West shelf of the sea 

belonging to Azerbaijan during the last 50 years. Microbiological and hidrobiological investigations revealed 

that allochthonous organic matter from different sources accelerated the generation of phytoplankton and 

bacterioplankton.  It was established that in aqueous layers and sediments enriched with allochthonous and 

autochthonous organic compounds, labile energy sources increased oxygen consumption. As a result of an-

tropogenic effects, depending on the geographical position and climatic conditions phytoplankton growth 

continued all year round. In the course of time this process became more intensive. The effect of allochtho-

nous organic compounds on the oxygen regime of water was investigated in the context of the general bio-

logical productivity of the territory in the whole Caspian Sea aquatoria, from the valley of the Kura River, 

which is one of the most productive areas of the sea, to Astara. 

 

Key words: eutrophication, primary, secondary production, biodegradability, phytoplankton, zooplankton 



bacteriological, hypoxia, anaerobiosis 

 

 



: uploads -> journal
journal -> Beynin Şərti Reflektor Fəaliyyətinin Emosiogen Tənzimlənməsində Serotoninergik Sisteminin Sinaptik Mexanizmləri
journal -> A sexual violation in an analytic treatment and its personal and theoretical aftermath
journal -> Virtuoz Cərrah, Görkəmli Dövlət Və Elm Xadimi
journal -> Microsoft Word Bas redaktordan
journal -> Və Plastronun Morfoloji Xüsusiyyətləri
journal -> Abşeronda Meyvə Bağlarına Zərərverən Başlıca Qabıqyeyən Böcəklər
journal -> Təbiətin ölkəmizə bəxş etdiyi zəngin sərvətlərə xüsusi qayğı ilə yanaşmaq, belə misilsiz xəzinələri
journal -> Gəncə-Qazax Florasının Nadir Növləri Və Yeni Taksonlar T. S. Bab akişiyeva
journal -> Quraqlıq Və Duz Stresləri Şəraitində Buğda Genotiplərində Rubisko, Rubisko aktivaza Və Fosfoenolpiruvat karboksilazanın Zülal Səviyyələrinin Dəyişilməsi
journal -> Quraqlıq Stresi Zamanı Amarant Yarpaqlarının Sitozol və Mitoxondri Fraksiyalarında nad-malatdehidrogenaza Fermentinin Müqayisəli


Dostları ilə paylaş:


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə