Xülasə İnkişaf etmiş və inkişaf etməkdə olan ölkələrdə monetar və fiskal qurumların davranışları



Yüklə 183,08 Kb.

tarix02.04.2018
ölçüsü183,08 Kb.
növüXülasə


30 

 

 



 

Oyun nəzəriyyəsi: monetar və fiskal

 

 



siyasətlərin davranış modelləri

 

 



 

 

 



Xaqani Abdullayev

 



31 

 

Xülasə 

 

İnkişaf  etmiş  və  inkişaf  etməkdə  olan  ölkələrdə  monetar  və  fiskal  qurumların  davranışları 



və  makroiqtisadi  siyasət  çərçivəsində  koordinasiya  meyilləri  bir-birindən  fərqlənir.  Bu  səbəbdən 

tədqiqat   işində   iqtisadi   artım   və   inflyasiyanın   hədəflənməsi   baxımından   oyun   nəzəriyyəsi 

çərçivəsində  fiskal  və  monetar  qurumların  davranışları  tədqiq  edilmişdir.  Beş  müxtəlif  oyun 

nəzriyyəsinə  əsaslanan  təhlillər  göstərir  ki,  hər  iki  qurumun  koordinasiya  şəraitində  əldə  etdiyi 

faydalar koordinasiya olmadan əldə olunan faydalardan böyükdur. 

 

 



 

 

Abstract 

 

Behaviors of  fiscal  and  monetary bodies  in  developing countries  highly  differ  from  those of 



developed  economies.  Therefore,  the  current  paper  investigates  behaviors  of  fiscal  and  monetary 

bodies targeting inflation and economic growth using the game theoretic approach. Results from five 

different games demonstrate that the benefits for both bodies from cooperative games are higher than 

those of non-cooperative games. 

 

 

Açar sözlər: oyun nəzəriyyəsi, fiskal kəsir, inflyasiya hədəflənməsi, Nəş tarazlığı 



Key words: game theory, fiscal deficit, inflation targeting, Nash equilibrium 

 

 



 

 

 



 

 

Müəllifin e-mail ünvanları: 



khagani_abdullayev@cbar.az

 



32 

 

 



 

Mündəricat

 

Giriş............... .................................................................................................................................... 33 

 

1. Ədəbiyyatların icmalı. ................................................................................................................. 34 

 

2. Fiskal və monetar davranişlarin oyun nəzəriyyəsi əsasinda tədqiqi ....................................... 35 

 

2.1. Oyun nəzəriyyəsi əsaslı fiskal və monetar siyasət ................................................................... 35 

 

2



.1.1. “Məhbus dilemması” oyunu 

……………………………………………………..

36 

 

2



.1.2. “Cinslərin mübarizəsi” oyunu 

………………………………………………….  

38 

 

2



.1.3. “Maral ovu” oyunu 

…………………………………………………………..

39 

 

2



.1.4. “Cücə” oyunu 

…………………………………………………………………

........40 

 

2



.1.5. “Tam koordinasiya” oyunu 

…………………………………………………….

41 

 

3. Nəticə. ............................................................................................................................................ 43 



 

Ə

dəbiyyat  ......................................................................................................................................... 44 


33 

 

Giriş

 

 

 



Fiskal  və  monetar  siyasət  makroiqtisadi  tənzimlənmədə  başlıca  siyasət  elementləridir.  Fiskal 

siyasət  vergitutma  və  dövlətin  gəlir-xərc  siyasətini  əhatə  edir,  monetar  siyasət  isə  pul  kütləsi,  faiz 

dərəcəsi  və  məzənnə kimi  makroiqtisadi  indikatorlar üzərində qurulan  siyasət çərçivəsidir. Nəzəriyyə 

və  təcrübəyə  görə  fiskal  siyasət  iqtisadi  artım  və  məşğulluğu  təmin  etdiyi  halda,  monetar  siyasət 

pulun  yaradılması,  optimal  faiz  dərəcəsi  və  məzənnə  siyasəti  kimi  alətlər  əsasında  inflyasiyanın 

stabilləşməsinə xidmət edir (Levis və Lays, 2002). 

 

Eyni  zamanda  monetar  qurum  fərqli  olaraq  öz  ali  hədəfinə  -  qiymətlərin  sabitliyinin  təmin 



edilməsinə  nail  olmaq  üçün  adekvat  səviyyədə  müstəqilliyə  malik  olmalıdır  (Nord  Haus,  1994). 

Təcrübəyə  əsasən  ölkənin  makroiqtisadi  spesifikliyi  monetar  qurumun  müstəqillik  səviyyəsini 

müəyyən  edir.  Məsələn,  bu  müstəqillik  Almaniyada  tamdırsa,  Yaponiyada  natamam  hesab  olunur. 

Lakin,  təcrübə  göstərir  ki,  yüksək  əməliyyat  müstəqilliyi  mərkəzi  banklara  inflyasiya  üzrə  hədəfinə 

daha effektiv nail olmağa imkan verir. 

 

Bir  çox  ölkələrdə  monetar  qurumlar  digər  qurumlarla  sıx  koordinasiya  rejimində  fəaliyyət 



göstərirlər.  Koordinasiyanın  mövcud  olmadığı  şəraitdə  isə  iqtisadiyyat  yüksək  kəsir  və  inflyasiya 

təzyiqləri  ilə  üzləşir.  Fiskal  kəsirin  maliyyələşməsi  nəticəsində  yaranan  inflyasiyaya  dair  akademik 

dairələr  və  siyasət  qurucuları  arasında  geniş  debatlar  mövcuddur.  İnflyasiyanın  nəzarətə  alınması 

istiqamətində  monetar  qurumların  irəli  sürdüyü  əsas  tövsiyyələrdən  biri  yüksək  və  dəyişkən 

inflyasiyanın  qarşısının  alınmasıdır  (Kukierman  1992  və  Valş  1993).   Bu  səbəbdən  qiymət  sabitliyi 

kimi   ali   hədəfi   olan   bir   çox   mərkəzi   banklar   inflyasiyanın   hədəflənməsi   rejimində   fəaliyyət 

göstərirlər. 

 

Ümumən,  optimal  fiskal  və  monetar  siyasətin  seçimi  çətin  məsələdir.  Belə  ki,  bu  siyasətlər 



nəticə  etibarilə  makroiqtisadi  fundamentalların  (inflyasiya,  iqtisadi  artım,  işsizlik,  investisiya  və  s.) 

özlərinin  tarazlıq  səviyyəsinə  gətirib  çıxarmasına  xidmət  etməlidir.  Burada  mühüm  cəhət  ondan 

ibarətdir  ki,  hər  iki  siyasət  iqtisadi  agentlərə  müxtəlif  siqnallar  verməklə  onların  davranış  və 

gözləntilərini  formalaşdırır.  Nəticədə  iqtisadi  agentlər  inkişaf  üçün  adekvat  olan  müsbət  qərarlar 

qəbul etmiş olurlar. 

 

Nəzəriyyə  və  təcrübəyə  əsasən  makroiqtisadi  idarəetmə  zəncirində  fiskal  qurumlar  əksər 



hallarda  monetar  qurumlardan  əvvəl  siyasət  qərarları  qəbul  edir.  Bu  səbəbdən  akademik  dairlər 

monetar    və    fiskal    qurumların    makroiqtisadi    idarəetmə    zəncirində    koordinasiya    və    birgə 

əməkdaşlığının müsbət və mənfi cəhətlərini araşdırmışlar. Nord Haus (1994) ABŞ iqtisadiyyatı üçün 

sübut  etmişdir  ki,  fiskal  və  monetar  siyasət  arasında  koordinasiya  olmadığı  şəraitdə,  büdcə  kəsiri  və 

real faiz dərəcəsi hər iki qurumun hədəfindən kəskin yayınır. 

 

Bütün  bunlar  hər  iki  qurumun  davranışlarını  və  “oyun  nəzəriyyəsi  çərçivəsində”  onların 



iqtisadiyyata  təsirinin  modelləşdirilməsinə  ehtiyac  yaradır.  Qeyd  etmək  lazımdır  ki,  inkişaf  edən 

ölkələrdə  monetar  və  fiskal  davranışların  oyun  nəzəriyyəsi  çərçivəsində  tədqiqi  məhduddur.  Bu 

ehtiyacı  nəzərə  alaraq  cari  tədqiqatda  “eyni  zamanda  aparılan  oyun  modeli”  ilə  yanaşı  “ardıcıl 

formada  nəzəri  oyun  modeli”  təqdim  edilmişdir.  Tədqiqat  işi  giriş,  ədəbiyyatların  icmalı,  oyun 

nəzəriyyəsi modeli çərçivəsi və nəticədən ibarətdir. 



34 

 

1.   Ədəbiyyatların icmalı

 

 

Levis və Lays (2002) tədqiq etmişlər ki, uğurlu fiskal və monetar siyasətlərinin koordinasiyası 



çərçivəsində faiz dərəcələri vasitəsi ilə inflyasiyanı aşağı salmaq mümkündür. Büdcə kəsirinə yönələn 

fiskal  siyasət  həyata  keçirildikdə,  lakin  monetar  siyasət  ilə  koordinasiya  edilmədikdə  Mərkəzi  Bank 

özünün  inflyasiya  hədəfindən  yayına  bilər.  Lambertini  və  Rovelli  (2003)  makroiqtisadi  stabilləşmə 

siyasəti  çərçivəsində  monetar  və  fiskal  davranışların  Staklberq  oyunu  vasitəsilə  modelləşdirmişlər. 

Əldə  edilmiş  nəticələrə  görə  fiskal  qurum  makroiqtisadi  siyasət  oyununda  daim  lider  mövqeyə 

malikdir.  Bu  səbəbdən  monetar  qurum  da  fiskal  qurumun  mövqeyi  ilə  razılaşmalı  və  onu  izləyərək 

stabilizasiya  hədəfinə  nail  olmalıdır.  Dikst  və  Lambirtini  isə  (2001)  qeyd  edirlər,  fiskal  və  monetar 

siyasət bir-birindən iki əsas səbəbə görə fərqlənir: 

 

1.  Mövcud  makroiqtisadi  durum  həyata  keçirilən  bu  və  ya  digər  iqtisadi  siyasətin  təsirlərinin 



mənfi və ya müsbət olacağını müəyyən edir; 

2. Fiskal və monetar qurumlar arasında kordinasıyanın səviyyəsi hər iki qurum tərəfindən aparılan 

siyasətin  iqtisadiyyata  təsirini  müəyyən  edir.  Ölkədə  iqtisadi,  o  cümlədən  makromühit  əlverişli 

olmadıqda  bu  və  ya  digər  siyasətin  təsir  effekti  arzu  edilən  səviyyəyə  çata  bilməz.  Əlavə  olaraq 

iqtisadi agentlər verilən siqnalları  yanlış  və  ya  fərqli  qəbul edərlərsə, nəticədə onların  sərmayə və 

istehlak davranışları iqtisadiyyatda əhəmiyyətli fluktuasiyalara səbəb ola bilər. 

 

Zorilli  (2005)  Braziliya  və  Argentinanın  makroiqtisadi  stabilləşmə  təcrübəsində  fiskal 



dominantlığı  araşdırmışlar.  Əldə  edilmiş  nəticələrə  görə  fiskal  siyasət  monetar  fundamentallara  təsir 

göstərir,  xüsusilə  məzənnədə  dəyişkənliyə  səbəb  olur.  Əlavə  olaraq  onların  tədqiqatı  göstərir  ki, 

inflyasiya fiskal fenomen olduğu üçün monetar siyasətə bilavasitə təsir göstərir. Bu səbəbdən monetar 

və fiskal qurumlar arasında sıx koordinasiya arzuolunandır. 

 

Bu arqument Fridmanın  məşhur “inflyasiya  həmişə və  hər  yerdə  monetar fenomendir” şüarını 



təkzib  edir.  Hətta  bəzi  tədqiqatçılar  (Çarls,  1999  və  s.)  qiymət  səviyyəsinin  fiskal  nəzəri  əsasını 

formalaşdırmışlar.  Onların  fikrincə,  fiskal  nəzəriyyə  iki  hissədən  ibarətdir:  ı)  zəif  fiskal  nəzəriyyə  və 

ıı) güclü fiskal nəzəriyyə. Zəif fiskal nəzəriyyədə inflyasiya həqiqətən monetar fenomen hesab edilir. 

Lakin,  pul  kütləsinin  artımı  fiskal  siyasət  səbəbindən  baş  verir.  Bundan  fərqli  olaraq,  güclü  fiskal 

nəzəriyydə   pul   kütləsinin   hətta   dəyişmədiyi   halda,   fiskal   siyasətin   müstəqil   surətdə   qiymət 

səviyyəsinə və inflyasiyaya  təsir  etməsi  göstərilir.  Hər iki  yanaşmaya  görə  monetar qurum  təkcə özü 

inflyasiya  hədəfinə  nail  ola  bilməz.  Çünki  o,  pul  kütləsinə  nəzarət  etmir  (zəif  yanaşmada  olduğu 

kimi) və ya inflyasiya onun tərəfdən formalaşmır (güclü yanaşmada olduğu kimi) (Çarls, 1999). 

 

Lakin,  əksər  inkişaf  edən  və  tədiyə  balnasının  profisitinə  malik  iqtisadiyyatlarda  fiskal  və 



monetar  qurumlar  arasında  daim  əməkdaşlıq  problemi  yaranır.  Dövlət  büdcəsinin  formalaşması 

monetar   siyasətə   əhəmiyyətli   təzyiq   yarada   və   ciddi   monetizasiya   tələb   edə   bilər.   Yüksək 

monetizasiya  iqtisadi  artıma  və  məşğulluğa  şərait  yaratmaqla  yanaşı  yüksək  inflyasiyaya  da  yol  aça 

bilər.  Bu  isə  öz  növbəsində  ev  təsərrüfatları  və  sahibkarlar  üçün  gəlirlərin  real  ifadədə 

dəyərsizləşməsinə   və   qeyri-müəyyən   investisiya   mühitinə   gətirib   çıxara   bilər.   Nəticədə   fiskal 

davranışı  izləyən  monetar  davranışın  yaratdığı  inflyasiyanı  monetar  qurumun  özü  tərəfindən  aradan 

qaldırılması  zərurəti  yaranır.  Bu  səbəbdən  Lambertini  və  Rovelli  (2003)  makroiqtisadi  stabilizasiya 

prosesində hər iki qurum arasında koordinasiyanı olduqca vacib hesab edirlər. 




35 

 

Bu mövqeni 1981-ci ildə Sarjent və Varlas monetarist arifmetika arqumenti ilə sübut etmişlər. 



Onların  fikrincə,  hökumət  orta  müddətli  dövrdə  büdcə  siyasətini  balanslaşmış  formada  həyata 

keçirmədikdə, monetar siyasət aşağı inflyasiya səviyyəsini ən yaxşı halda qısa müddət ərzində qoruya 

bilər.  Eyni  zamanda  onların  hesablamaları  göstərir  ki,  koordinasiya  mövcud  olmadıqda, 

balanslaşmamış  büdcə  siyasətinə  qarşı  yönələn  antiinflyasion  monetar  siyasət  uzunmüddətli  dövrdə 

yüksək inflyasiyanın qarşısını ala bilməz. 

 

Karl Uolş (2011) qiymət  səviyyəsinin  fiskal  nəzəriyyəsini təhlil edərkən dövlət borcunun real 



dəyəri  ilə  gələcək  fiskal  profisitlərə  dair  ictimaiyyətin  gözləntiləri  arasında  əlaqəyə  baxmışdır. 

Tədqiqat  iki  tarazlıq  şərtinə  nail  olmağa  imkan  vermişdir.  Belə  ki,  pula  olan  real  tələb  real  təklifə, 

dövlətin  real  öhdəlikləri  isə  gələcək  birbaşa  kəsirin  xalis  dəyərinə  bərabər  olmalıdır.  Uolş  qeyd  edir 

ki, dövlət borcuna tələbin dəyişməsi öz növbəsində məcmu tələbi də dəyişdirir. Maraqlıdır ki,  həmin 

tədqiqat  çərçivəsində  monetar  və  fiskal  siyasət  arasında  heç  də  həmişə  daimi  koordinasiyanın 

olmaması  sübut  edilmişdir.      Eyni  zamanda  tədqiqatın  nəticələrinə  əsaslanaraq  Uolş  normal 

makroiqtisadi  dövrlərdə  qurumlar  arasında  koordinasiyanın  məhdud  şəkildə  həyata  keçirilməsini 

tövsiyyə edir. Belə ki, monetar siyasətdən fiskal siyasətin  yaratdığı makroiqtisadi effektlərin qarşısını 

alan  bir  alət  kimi  istifadə  etməklə  məcmu  buraxılış  kəsiri  və  inflyasiyanın  sabitliyini  təmin  etmək 

olar. 


 

Bir  çox  ölkələr  əhəmiyyətli  dərəcədə  fiskal  təzyiq  dövrü  yaşamaqdadırlar.  Bu  təzyiqin  fiskal 

nəzəriyyəyə   əsaslanaraq   perspektivdə   daha   da   genişlənməsi   və   monetar   təzyiqə   çevrilməsi 

ehtimalının   artıb-artmaması   düşündürücü   məqamlardandır.   Çünki,   dövlətin   iki   mümkün   gəlir 

mənbəyi  mövcuddur: vergilər (bütün növ rüsumlar) və senyoraj. Məlum olduğu kimi, senyoraj pulun 

emissiyasından  əldə  edilən  gəlirdir.  Gəlirlərin  bu  cür  formalaşması  fiskal  quruma  daima  birinci 

siyasət qərarı verməyə və monetar qurumu ardınca aparmağa imkan verir. 

 

Ümumiyyətlə,  zəif  formalı  fiskal  nəzəriyyənin  əsas  nəticələrindən  biri  aparılan  sərt  monetar 



siyasət  və  ya  məhdud  pul  təklifinin  gələcəkdə  inflyasiyanın  artmasına  səbəb  ola  bilməsidir.  Burada 

intuisiya ona əsaslanır ki,  bu günki  məhdud pul kütləsi  bilavasitə qiymətləri azaldır, lakin, gələcəkdə 

yüksək inflyasiya nominal faiz dərəcələrini artırır və real pula tələbi azaldır. 

 

Makrofiskal  çərçivədə  siyasət  münasibətləri  və  davranışları  orta  və  uzunmüddətli  ssenarilər 



əsasında tədqiq olunmuşdur. Bu tədqiqatın əvvəlki tədqiqatlardan fərqi ondan ibarətdir ki, burada beş 

model   çərçivəsində   monetar   və   fiskal   qurumların   informasiya   assimmetriya   və   simmetriyası 

şəraitində  davranışları  tədqiq  edilmiş  və  nəticələr  müqayisə  olunmuşdur.  Monetar  qurum  sosial- 

iqtisadi  öhdəliyi  çərçivəsində  nizamlayıcı  funksiyanı  həyata  keçirərək  fiskal  qurumun  iqtisadiyyata 

təsirlərini  neytrallaşdıra  bilər.  Nizamlayıcı  funksiya  oyun  nəzəriyyəsində  inflyasiya  hədəflənməsi 

kimi başa düşülür (Franta, 2011). 

 

 

2. Fiskal və monetar davranışların oyun nəzəriyyəsi əsasında tədqiqi



 

 

2.1. Oyun nəzəriyyəsi əsaslı fiskal və monetar siyasət

 

 

Oyun  nəzəriyyəsindən  istifadə etməklə koordinasiya  və qeyri-koordinasiya  şəraitində  monetar 



və fiskal qurumların davranışları orta müddətli dövrdə iki seçimə söykənir: 


36 

 

 



 

(c



,c

m



 

 

(a



,d

m



 

 



(d

,a



m

 



(b



,b

m

)*

 

 



1.   Optimal sosial-iqtisadi siyasət - D (nizam); 

2.   Qismən sosial-iqtisadi mənafeyi dəstəkləyən siyasət - QN (nizamsız) 

 

Qeyd  edək  ki,  iqtisadiyyatın  fəaliyyəti  müxtəlif  formalarda  dərk  edildiyi  üçün  monetar  və 



fiskal  qurum  fərqli  siyasət  istəklərinə  və  zövqlərinə  malik  olurlar.  Buradan  çıxış  edərək  monetar 

siyasət  üçün  D  davranışı  -  orta  biznes  tsikli  üzrə  aşağı  inflyasiyanı  hədəfləməni,  QN  davranışı  isə 

ortamüddətli  dövrdə  inflyasiya  hədəfinin  yüksək  səviyyədə  olmasını  göstərir.  Eyni  zamanda  fiskal 

siyasət üçün N – orta müddətli dövrdə balanslı büdcəni, QN isə dayanıqsız büdcə kəsirini ifadə edir. 

Bu  model  nəzəri-konseptual  baxımdan  Nort  Haus  (1994)  və  Loevi  (1988)  tərəfindən  təklif 

edilən modellərdən də əhəmiyyətli fərqlənir. Belə  ki, oyun növü üzrə modeldə mümkün koordinasiya 

və  qeyri-koordinasiya  münasibətləri  araşdırılmışdır.  Monetar  və  fiskal  qurumların  yuxarıda  qeyd 

edilmiş  hədəfləri  qiymət  sabitliyi,  müsbət  məcmu  buraxılış  kəsiri  və  dayanıqlı  məşğulluğa  xidmət 

edir.  Hər  beş  modeldə  əsas  monetar  (məzənnə  və  faiz  dərcəsi)  və  fiskal  alətlərdən  (büdcə  xərcləri) 

istifadə edilmişdir. Aşağıdakı beş model informasiya simmetriyası və assimmetriyası şəklində təqdim 

olunur. 

 

2.1.1. “Məhbus dilemması”

 

Modelin  birinci  formasında  hər  iki  qurum  informasiya  assimmetriyası  şəraitində  iqtisadi 



siyasət qərarları qəbul edirlər. Belə ki, fiskal qurumun siyasət barədə qərar verdiyi an monetar qurum 

xəbər tutmur və ya əksinə. Hər iki qurum digər tərəfin qərarı verildikdən sonradan bu barədə xəbərdar 

olurlar. 

 

Oyunun  orijinal  nəzəri  əsasını  fiskal  və  monetar  davranışlar  çərçivəsində  tətbiq  etdikdə 



görərik ki, informasiya assimmetriyası şəraitində monetar və fiskal qurumlar daima yüksək fayda əldə 

etmək, yəni öz ali hədəflərinə nail olmaq məqsədini güdürlər (sxem 1). 

 

Sxem 1. Monetar və fiskal oyun üçün faydalılıq əmsallarının matrisi 

 

Mərkə zi Bank 

 

Nizamlı davranış 

Nizamsız davranış 

 

 



Nizamlı 

davranış 

Fiskal qurum 

 

Nizamsız 



davranış 

 

 



 

 

 



 

 

*  Bu  oyun  qeyri-kooperativ  olmaqla  iki  və  bir  çox  oyunçu  arasında  həyata  keçirilir.  Hər  oyunçu  fərz  edir  ki,  digər 



oyunçunun tarazlı strategiyasını bilir. Oyunda hər oyunçu öz strategiyasını dəyişdirir, lakin bundan heç nə əldə etmir. 


37 

 

Qeyd  etmək  lazımdır  ki,  cədvəldə  birinci   fiskal  (c



m

),  ikinci   isə  monetar  qurumun  (c

f



faydalılıq  əmsalları  verilmişdir.  Hər  iki  qurum  üçün  faydalılıq  əmsallarının  metodologiyasının 



hesablanması zamanı aşağıdakı şərtlər nəzərə alınmışdır: 

 

1.   a



m

=a

f



2.   b


m

=b

f



3.   c


m

=c

f



4.   d


m

=d



5.   a

>b



m

>c

m



>d

m  


olduğu halda  a

>b



f

>c

f



>d

f  


şərti ödənilir. 

 

Oyunun şərtlərini nəzərə alsaq “NƏŞ” tarazlı həlli* əldə etmiş olarıq: 



 

1.  


Oyundan  göründüyü  kimi,  NƏŞ  tarazlı  səviyyə  (nizamsız,  nizamsız)  və  ya  (b

f

,b



m

)  olur.  Belə 

ki,  fiskal  siyasət  nizamsız  hərəkət  edərsə,  monetar  siyasət  də  nizamsız  davranış  nümayiş 

etdirəcəkdir. 

 

 

Şə



kil 1a. “Eyni zamanda aparılan” “məhbus dilemması” oyunu 

 

BÜDCƏ ORQANI

 

 

nizamlı 



 

 

nizamsız 



 

 

 



 

MONETAR ORQAN

 

 



 

nizamlı 


 

 

 



ntizamsız 

 

nizamlı 



MONETAR ORQAN

 

 



 

 

nizamsız 



 

 

 



 

(c

f



,c

m



(a

f

,d



m

(d



f

,a

m



(b

f



,b

m

)*



 

 

Bu  oyun  hər  iki  qurumun  bir-birindən  xəbərsiz  siyasət  qəbul  etdikdə,  onların  ya  hər  ikisinin 



nizamlı  və  ya hər ikisinin nizamsız davranacaqlarını göstərir. Bu o deməkdir ki,  xarici  şoklara məruz 

qalan iqtisadiyyatlarda “qaydalar əsaslı” tənzimləmə siyasəti daima uğurlu hesab oluna bilməz. 

 

Qrafik 1a-dan  göründüyü kimi, kəsik  xətlər ilə verilmiş  informasiya  assimmetriyası qurumlar 



arasında  davranışları  koordinasiya  etməyə  imkan  vermir.  Bu,  nəticədə  inkişaf  etməkdə  olan  ölkələr 

üçün  daha  uğurlu  olan  “qaydasız  nizamlama”  çərçivəsinin  seçim  imkanlarını  məhdudlaşdırır. 

Dilemmanın  yaranma  səbəbi  odur  ki,  qurumlar  nizamsızlıq  göstərməklə  daha  cox  fayda  əldə  etsələr 

də,  risk  etmirlər  və informasiya  assimmetriyası  şəraitində az  faydalı  olan  nizamlı  davranışa  üstünlük 

verirlər. 

 

Oyunu ardıcıl  formada,  yəni  mövcud  informasiya assimmetriyası aradan qaldırılmaqla həyata 



keçirdikdə, yenə də iki “NƏŞ tarazlığı”nın formalaşmasını görərik (şəkil 1b). 


38 

 

Şə



kil 1b. Ardıcıl aparılan “məhbus dilemması” oyunu 

 

BÜDCƏ ORQANI

 

 

 



 

 

nizamlı 



 

nizamsız 

 

 

 



MONETAR ORQAN

 

MONETAR ORQAN

 

 

 



 

 

 



nizamlı 

nizamsız 

 

nizamsız 



 

nizamsız 

 

(c

f



,c

m

)* 



(a

f

,d



m

(d



f

,a

m



(b

f



,b

m

)*



 

 

 



Əslində,  informasiya  simmetriyası  olduğu  bir  şəraitdə  fiskal  və  monetar  qurum  bir  “NƏŞ 

tarazlığı”  səviyyəsinə  çatmalıdırlar:  (nizamsız,  nizamsız)  və  ya  (b

f

,b

m



).  Lakin,  fiskal  qurum  oyunun 

xüsusiyyətini  nəzərə  alaraq,  riski  əldən  vermir  və  monetar  qurum  nizamlı  davrandığı  üçün  fiskal 

qurum da nizamlı davranmağa məcbur olur. 

 

 



 

 

3.1.2. “Cinslərin mübarizəsi” oyunu

 

 

Bu   oyunun   orijinal   əsaslarını   nəzərə   alsaq,   monetar   və   fiskal   qurum   iqtisadiyyatın 



stabilləşməsi və inkişafı  istiqamətində birgə davranış nümayiş etdirməyə meyllidirlər. Belə ki, həyata 

keçirilən siyasətlərdə  fiskal qurumla  yanaşı  monetar orqan da iştirak etmək  istəyir. Bu  istək onlardan 

eyni istiqamətdə hərəkət etməyi tələb edir. Yəni, fiskal orqan balanslı büdcə siyasəti həyata keçirərsə, 

bu  zaman  oyunun  şərtinə  görə  monetar  qurum  həmin  siyasəti  dəstəkləyərək  nizamlı,  yəni  “qayda 

əsaslı”  davranış  nümayiş  etdirəcəkdir.  Bunun  əsas  səbəbi  fiskal  orqanın  nizamlı  davranışı  zamanı 

monetar  qurumun  əldə  edəcəyi  nizamlı  davranışın  nizamsız  davranış  faydasından  böyük  olmasıdır 

(b

m

>c



m

)  (şəkil  2a).  Hər  iki  qurum  birgə  davranış  üçün  maraqlı  olduqlarına  görə  aşağıdakı  iki  “NƏŞ 

tarazlığı” əldə edilmişdir: 

 

1.   Fiskal və monetar siyasətin nizamlı davranışı (nizamlı, nizamlı) və ya (a



f

,b

m



); 

 

2.   Fiskal və monetar siyasətin nizamsız davranışı (nizamsız, nizamsız) və ya (bf,am). 




39 

 

Şə



kil 2a. “Eyni zamanda aparılan” “cinslərin mübarizəsi” oyunu 

 

BÜDCƏ ORQANI

 

 

 



 

 

nizamlı 



 

MONETAR ORQAN

 

nizamsız 



 

 

 



 

MONETAR ORQAN

 

 



 

nizamlı 


 

 

nizamsız 



nizamlı 

nizamsız 

 

(a

f



,b

m

)* 



(c ,c

 

 



(d ,d


 

(b



f

,a

m



)*

 

f    m 



f     m 

 

 



Bu oyunu ardıcıl surətdə aparsaq, maraqlı koordinasiya məsələsi ortaya çıxır. Belə ki, oyunun 

nəzəri  əsası  hər  iki  qurumu  orta  müddətli  hədəf  istiqamətində  koordinasiyaya  çağırır.  Fiskal  qurum 

isə  ardıcıl  oyunda  birinci  manevr  etmək  üstünlüyündən  istifadə  edərək  oyunun  nəticəsini  və  ya 

koordinasiya  çərçivəsini  diktə  etmiş  olur.  Belə  ki,  fiskal  qurum  öncədən  bilir  ki,  o,  nizamlı 

davrandıqda  (balanslı  büdcə  siyasəti)  monetar  orqan  da  nizamlı  davranış  nümayiş  etdirəcək.  Bu 

səbəbdən  birinci  oyunçu  kimi  fiskal  qurum  nizamlı  davranış  seçimi  edir.  Nəticədə  “cinslərin 

mübarizəsi”  oyunu  çərçivəsində  eyni  zamanda  aparılan  yuxarıdakı  oyundan  fərqli  olaraq  bu  oyunda 

bir “NƏŞ tarazlı” səviyyə 



(a

f

,b

m

)* 

mövcuddur (şəkil 2b). 

 

Şə

kil 2b. “Ardıcıl aparılan” “cinslərin mübarizəsi” oyunu 

 

BÜDCƏ ORQANI

 

 

 



 

 

nizamlı 



nizamsız 

 

 



MONETAR ORQAN

 

MONETAR ORQAN

 

 

 



 

nizamlı 


nizamsız 

nizamlı 


 

nizamsız 

 

 

(a



f

,b

m

)* 

(c

f



,c

m



(d

f

,d



m

(b



f

,a

m



 

 



 

3.1.3. “Maral ovu” oyunu

 

 



Bu  oyunun  nəzəri  çərçivəsinə  görə  fiskal  və  monetar  qurumun  nizamlı  davranışı  ən  yüksək 

fayda  əldə  etməyə  imkan  verir.  Eyni  zamanda  monetar  və  fiskal  qurum  nizamsız  davranış  nümayiş 




40 

 

etdirdikdə  nisbətən  aşağı,  lakin  bərabər  fayda  əldə  etmiş  olarlar.  Maraqlıdır  ki,  həm  nizamlı  və  həm 



də nizamsız davranışlar nəticəsində faydalar hər iki qurum üçün eynidir. 

 

Qarşıya  qoyulmuş  hədəfə  nail  olmaq  üçün  monetar  və  fiskal  orqanlar  ehtiyatlı  (nizamlı) 



davrandıqları  zamanı  daha   yüksək  fayda  əldə  etmiş  olurlar.  Lakin,  informasiya  assimmetriyası 

öncədən  onlara  ehtiyatlı  siyasət  üçün  birgə  qərar  qəbul  etməyə  imkan  vermir.  Bəzi  nəzəriyyəçilərə 

görə  nizamlı  davranışlar  kombinasiyası  sabit  “NƏŞ  tarazlı”  səviyyəsi  kimi  qəbul  edilə  bilməz. 

Onların fikrincə, monetar orqan fiskal qurumun nizamlı davranışına əmin deyil. 

 

Şə

kil 3a. Eyni zamanda aparılan “maral ovu” oyunu 

 

BÜDCƏ ORQANI

 

 

 



 

 

nizamlı 



nizamsız 

 

MONETAR ORQAN

 

 

MONETAR ORQAN



 

 

 



 

nizamlı 


 

nizamsız 

nizamlı 

nizamsız 

 

 

(a



f

,a

m

)* 

(d

f



,b

m



(b

f

,d



m



(c



f

,c

m

)*

 

 



Bu   səbəbdən   monetar   qurum   aspektindən    nizamsız   davranışlar   kombinasiyası   daha 

optimaldır.  Bu  oyun  ardıcıl  surətdə  həyata  keçirildikdə  və  fiskal  qurum  daima  nizamlı  davrandıqda, 

bu  halda  oyunun  “NƏŞ  tarazlı”  səviyyəsi  nizamlı  davranışların  kombinasiyası  olacaq  (a

f

,  a



m

)  (şəkil 

3a). 

 

Şə



kil 3b. “Ardıcıl aparılan” “maral ovu” oyunu 

 

BÜDCƏ ORQANI

 

 

 



 

 

nizamlı 



nizamsız 

 

 



MONETAR ORQAN

 

MONETAR ORQAN

 

 

 



 

 

nizamlı 



 

nizamsız 

nizamlı 

nizamsız 

 

(a

f

,a

m

)* 

(d

f



,b

m



(b

f

,d



m

(c



f

,c

m






41 

 

3.1.4. “Cücə” oyunu

 

Bu oyunun  nəzəri əsasları monetar və fiskal quruma aqressiv davranış  nümayiş  etdirməyə  imkan verir 



və  tədiyə  balansı  profisitli  olan  ölkələrin  makroiqtisadi  siyasətlərini  xarakterizə  etmək  üçün  ideal  nəzəri  alət 

hesab  olunur.  Belə  ki,  fiskal  dominantlıq  şəraitində  monetar  siyasət  məhdud  çərçivədə  iqtisadiyyata  təsir  edə 

bilir.  Bu  dominantlıqdan  faydalanan  fiskal  orqan  isə  öz  növbəsində  defisitli  davranışa  meylli  olur.  Yüksək 

fiskal  defisitə  meyilli  siyasət  qısamüddətli  dövrdə  yüksək  iqtisadi  artım  ilə  yanaşı  yüksək  inflyasiyanın 

formalaşmasına  səbəb  olur.  Bu  mənada  “cücə  oyunu”nun  prinsiplərinə  görə  monetar  davranışlar  fiskal 

qurumun  davranışlarına  uyğunlaşır.  Nəticədə  iqtisadiyyat  üçün  həm  “eyni  zamanda”  və  həm  də  “ardıcıl 

aparılan” oyunda yeganə “NƏŞ tarazlıq” səviyyəsidir (nizamlı, nizamsız) və ya (a

f

, c



m

). 


 

Şə

kil 4a. “Eyni zamanda aparılan” “cücə oyunu” 

 

BÜDCƏ ORQANI

 

 

 



 

 

nizamlı 



nizamsız 

 

 



MONETAR ORQAN

 

MONETAR ORQAN

 

 

 



 

 

nizamlı 



 

 

nizamsız 



 

nizamlı 


nizamsız 

 

(d



f

,d

m





(a

f

,c

m

)*  (c

f

,a

m

)* 

(b

f



,b

m

)



 

İnkişaf etmiş və bəzi inkişaf etməkdə olan ölkələrdə isə eyni zamanda aparılan oyun iki “NƏŞ 

tarazlı”  səviyyə  ilə  ((nizamlı,  nizamsız:  a

f

,c



m

),  (nizamsız,  nizamlı:  c

f

,  a


m

))  yekunlaşırsa,  ardıcıl 

aparılan  oyun  zamanı  yalnız  (nizamlı,  nizamsız:  a

f

,c



m

)  davranış  ilə  yekunlaşır  (şəkil  4a  və  4b).  İki 

ölkə   qrupları   arasında   eyni   zamanda   aparılan   oyunun   nəticələri   arasında   yaranan   fərq   fiskal 

dominantlıq ilə izah olunur. 



Şə

kil 4b. “Ardıcıl aparılan” “cücə oyunu” 

 

BÜDCƏ ORQANI

 

 

 



 

nizamlı 


nizamsız 

 

 



 

MONETAR ORQAN

 

 



nizamlı 

 

 



 

nizamsız 

 

 

 



nizamlı 

MONETAR ORQAN

 

 



 

nizamsız 

 

 

(d



f

,d

m





(a

f

,c

m

)

(c

f



,a

m



(b

f

,b



m

 



 

3.1.5. “Tam koordinasiya” oyunu

 

 



Bu oyunda  monetar və  fiskal qurumların  daim  koordinasiyaya  meylli  olması  fərz  edilir. Belə 

ki,  oyunun  həm  eyni  zamanda  və  həm  də  ardıcıl  aparılan  formalarında  monetar  və  fiskal  orqanlar 




42 

 

makroiqtisadi  koordinasiya  çərçivəsində  davranışa  meyllidir.  Qurumlardan  birinin  koordinasiyadan 



yayınması  zamanı  hər  iki  orqanın  faydasının  sıfıra  bərabər olması  bu  oyunun  başlıca  xüsusiyyətidir. 

Bu   səbəbdən   oyunda   iki   “NƏŞ   tarazlı”   səviyyə   mövcuddur:   ((nizamlı,   nizamlı),   (nizamsız, 

nizamsız)). 

 

Şə



kil 5a. “Eyni zamanda aparılan” “tam koordinasiya” oyunu 

 

BÜDCƏ ORQANI

 

 

 



 

 

 



nizamlı 

nizamsız 

 

 

MONETAR ORQAN



 

MONETAR ORQAN

 

 



 

nizamlı 


 

nizamsız 

 

nizamlı 


 

nizamsız 

 

(b

f



,b

m

)*



 

(a

f

,a

m

)* 

(c

f



,c

m



(c

f

,a



m

 



 

Ardıcıl  formada aparılan oyun nəticəsində isə fiskal qurum birinci  manevr etmək imkanı əldə 

etdiyi  üçün  nizamlı  davranacaq  və  buna  cavab  olaraq  monetar  orqan  da  ehtiyatlı  davranış  nümayiş 

etdirəcəkdir. 



Şə

kil 5b. “Ardıcıl aparılan” “tam koordinasiya” oyunu 

 

BÜDCƏ ORQANI

 

 

 



 

 

 



 

 

MONETAR ORQAN

 

MONETAR ORQAN

 

 



 

 

 



nizamlı 

nizamsız 

 

nizamlı 


 

nizamsız 

 

(a

f

,a

m

)* 

(c

f



,c

m



(c

f

,a



m

(b



f

,b

m



 

 



Beləliklə,   davranışlardan   öncə  aparılan  koordinasiya   nəticəsində   hər   iki   qurum  ehtiyatlı 

davranış nümayiş etdirəcək və bu, oyunun “NƏŞ tarazlı” səviyyəsidir. 




43 

 

Cədvəl 1. Müxtəlif oyunlar əsasında siyasət ssenariləri 

 

 

 



Nəş tarazlı səviyyə 

 

Sosial optimal 



nəticələr 

Oyunlar 

eyni zamanda 

aparılan 

ardıcıl aparılan 

 

1. 



 

 

“Məhbus dilemması” 



(c

f

,c



m

)*

 



 

(b

f



,b

m

)*



 

 

(c



f

,c

m



)* 

(b

f



,b

m

)*



 

 

yoxdur

 

2. 

 

“Cinslərin mübarizəsi” 



(a

f

,b



m

)*

 



 

(b

f



,a

m

)*



 

 

(a



f

,b

m



)*

 

 



qeyri-müəyyən

 

 



3. 

 

 



“Maral ovu” 

(a

f



,a

m

)*



 

 

(c



f

,c

m



)*

 

 



(a

f

,a



m

)*

 



 

qismən müəyyəndir

 

 



4. 

 

 



“Cücə oyunu” 

(a

f



,c

m

)*



 

 

(c



f

, a


m

)*

 



 

(a

f



,c

m

)*



 

 

bir siyasət üçün 



mövcuddur

 

 



5. 

 

“Tam koordinasiya” 



(a

f

,a



m

)*

 



(b

f

,b



m

)*

 



 

(a

f



,a

m

)*



 

 

müəyyəndir

 

 

Yuxarıda göstərilən beş oyunun nəticələrinə əsaslansaq, həm qurum və həm də makroiqtisadi fon 



baxımından “maral ovu” və “tam koordinasiya” oyunları optimal nəticələr təklif edir. 

 

 



 

3.   Nəticə

 

Aparılmış  nəzəri  tədqiqat  fiskal  və  monetar  qurumların  makroiqtisadi  idarəetmə  zəncirində 



davranışlarını  oyun  nəzəriyyəsi  əsasında  modelləşdirməyə  imkan  vermişdir.  Tədqiqat  çərçivəsində  5 

müxtəlif  oyun  nəzəriyyələri  əsasında  fiskal  və  monetar  qurumların  ehtiyatlı  (nizamlı)   və  ambisiyalı 

(nizamsız) davranışları araşdırılmış və aşağıdakı nəticələr əldə edilmişdir: 

 

1.   “Məhbus  dilemması”  oyununda  sosial  və  iqtisadi  optimal  nəticə  əldə  edilməmişdir.  Belə  ki, 



həm  ardıcıl  və  həm  də  eyni  zamanda  aparılan  oyunun  nəticələrinə  görə  hər  iki  qurum  ya 

ehtiyatlı, ya da ambisiyalı davranışlar kombinasiyası nümayiş etdirmişlər; 

 

2.   “Cinslərin  mübarizəsi” oyununda  isə eyni  zamanda aparılan oyunun  nəticəsi  həm  monetar və 



həm  də  fiskal  orqan  üçün  faydalı  olduğu  halda,  ardıcıl  aparılan  oyun   daha  çox  fiskal  qurum 

üçün  faydalı  hesab  edilə  bilər.  Bu  səbəbdən  oyunun  nəticələri  sosial-iqtisadi  optimallıq 

baxımdan qeyri-müəyyəndir; 

 

3.   “Maral  ovu”  oyununda  isə  hər  iki  oyun  həm  monetar  və  həm  də  fiskal  orqan  üçün  faydalı 



hesab oluna bilər. Lakin, oyunun sosial optimal nəticəsi qismən müəyyəndir; 

 

4.    “Cücə”  oyununda  isə  eyni  zamanda  və  ardıcıl  aparılan  oyunun  nəticəsi  fiskal  dominantlıq 



şəraitində yalnız fiskal orqan üçün faydalıdır; 

 

5.   Tam  koordinasiya  oyunu  bütün  oyunlar  arasında  ən  uğurlu  və  sosial-iqtisadi  optimal  oyun 



hesab  oluna  bilər.  Belə  ki,  bu  halda  hər  iki  qurum  tam  koordinasiya  şəraitində  yüksək  və 

bərabər fayda əldə etmiş olur. 




44 

 

Ə



dəbiyyat

 

1.   Alesina,  A.  and  Summers,  L.  (1993),  „Central  Bank  Independence  and  Macroeconomic 



Performance , Journal of Money, Credit, and Banking, 25 (2), 157–62. 

 

2.   Bade,  R.  and  Parkin,  M.  (1984),  Central  Bank  Laws  and  Monetary  Policy.  Department  of 



Economics, University of Western Ontario, Canada. 

 

3.   Bernanke,  B.S.  (2005),  „Inflation  in  Latin  America:  A  New  Era?   Speech  delivered  at  the 



Stanford Institute for Economic Policy. 

 

4.   Cochrane,  J.  (2010),  „Understanding Policy  in  the  Great  Recession:  Some  Unpleasant  Fiscal 



Arithmetic , NBER Working Paper No. 16087. 

 

5.    Cukierman,  A.  (1992),  Central  Bank  Strategies,  Credibility  and  Independence.  MIT  Press, 



Cambridge, MA. 

 

6.   Goodfriend,  M.  (2011),  „Central Banking  in  the  Credit  Turmoil:  An  Assessment  of  Federal 



Reserve Practice , Journal of Monetary Economics, 58 (1), 1–12. 

 

7.   Kydland, F.E. and Prescott, E.C. (1977), „Rules Rather than Discretion: The Inconsistency of 



Optimal Plans , Journal of Political Economy, 85 (3), 473–91. 

 

8.   Leeper,  E.M.  (2010),  „Monetary Science,  Fiscal  Alchemy , Federal  Reserve  Bank  of  Kansas 



City Jackson Hole Symposium. 

 

9.   Lohmann,   S.   (1992),   „Optimal   Commitment   in   Monetary   Policy:   Credibility   versus 



Flexibility , American Economic Review, 82 (1), 273–86. 

 

10. Persson,  T.  and  Tabellini,  G.  (eds)  (1990),  Macroeconomic  Policy,  Credibility  and  Politics. 



Harwood Academic Publishers, Chur, Switzerland. 

 

11. Rogoff, K. (1985), „The Optimal Commitment to an Intermediate Monetary Target , Quarterly 



Journal of Economics, 100 (4), 1169–89. 

 

12. Sargent,  T.  and  Wallace,  N.  (1981),  „Some  Unpleasant  Monetarist  Arithmetic ,  Federal 



Reserve Bank of Minneapolis Quarterly Review, 5 (3), Winter, 1–17. 

 

13. Sims,  C.A.  (2000),  „Comment on  „„Three  Lessons  for  Monetary  Policy  in  a  Low  Inflation 



Era

, Journal of Money, Credit, and Banking, 32 (4), 967–72. 

 

14. Walsh, C.E. (1995a), „Is New Zealand s Reserve Bank Act of 1989: An Optimal Central Bank 



Contract? , Journal of Money, Credit and Banking, 27 (4), Part 1, 1179–91. 

 

15. Walsh,  C.E. (1995b),  „Optimal Contracts  for Central  Bankers , American  Economic Review, 



85 (1), 150–67. 

 

16.  Walsh,  C.E.  (2008),  „Central  Bank  Independence ,  in  Durlauf,  S.N.  and  Blume,  L.E. 



(eds), The  New  Palgrave  Dictionary of  Economics,  2nd  edn.  Palgrave  Macmillan.  Available 

on 


The 

New 


Palgrave 

Dictionary 

of 

Economics 



Online, 

at 


http://www.dictionaryofeconomics.com/article?id=pde2008_C000081. 

 

17. Walsh, C.E. (2010), Monetary Theory and Policy, 3rd edn. MIT Press, Cambridge, MA. 





Dostları ilə paylaş:


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə