Xülasə Tədqiqat işinin əsas məqsədi bank sistemi üzrə faiz riskinin ölçülməsidir



Yüklə 338,91 Kb.
Pdf görüntüsü
tarix20.09.2018
ölçüsü338,91 Kb.
#69303
növüXülasə


Mərkəzi Bank və İqtisadiyyat – N2, 2014 

 

37 



 

A.M

Ə

MMƏDO VA

,

 

L.Y

US I FZA DƏ

 

BANK

 

SİSTEMİN DƏ

 

FAİZ

 

RİSK İNİN

 

ÖLÇÜLMƏSİ 

 

Xülasə 

Tədqiqat  işinin  əsas  məqsədi  bank  sistemi  üzrə  faiz  riskinin  ölçülməsidir. 

Tədqiqatda  qəp  təhlili,  durasiya  qəpi  və  Riskə  Məruz  Dəyər  (RMD)  kimi 

metodologiyalara 

baxılmışdır. 

İki 


hipotetik 

bank 


misalında 

faiz 


riski 

qiymətləndirilmiş  və  kapital  adekvatlığı  əmsalında  nəzərə  alınmışdır.  Faiz  riski 

nəzərə alındıqda belə, kapital adekvatlığı əmsalı şərti norma çərçivəsində olmuşdur.   

Açar sözlər: faiz riski, qəp analizi, durasiya qəpi, Riskə Məruz Dəyər, risk-

menecment  



JEL təsnifatı: E43, G11, G12 

 

A.Mammadova, L.Yusifzade 

Measurement of interest rate risk in the banking system 

Abstract 

The main purpose of the research is to estimate interest rate risk for banking system. 

Paper  reviews  gap  analysis,  duration  gap  and  Value  at  Risk  (VaR)  methodologies 

and  measures  interest  rate  risk  for  two  hypothetical  banks.  Capital  adequacy  ratio, 

which  is  re-calculated  based  on  interest  rate  risk  measurement  results,  remains 

within the regulatory norm. 



Key words: interest rate risk, gap analysis, duration gap, Value at Risk, risk 

management   

Jel classification: E43, G11, G12 

Giriş

 

Bank  sisteminin  sabitliyi  və  təhlükəsizliyi  ölkə  iqtisadiyyatının  sağlamlıq 

göstəricilərindən  hesab  olunur.  Burada  əsas  məqsəd  maliyyə  sabitliyinin  inkişaf 

etdirilməsi  və bankın  maliyyə nəticələrinin yaxşılaşdırılmasıdır. Risk sabitliyə təsir 

edən  əsas  amildir.  Riskin  əsas  yaranma  mənbəyi  kimi  insan  amili  və  təbii  yaranan 

riskləri göstərmək olar. Qeyd edək ki, uzunmüddətli dövrdə iqtisadi artım, texnoloji 

innovasiyalar  və  s.  nəticəsində  də  risk  yarana  bilər.  Bank  sistemi  yuxarıda  qeyd 

edilmiş  bütün  risklərdən  tam  müdafiə  oluna  bilməzlər  (Jorion  P.  ,  2000).  Risk 




Mərkəzi Bank və İqtisadiyyat – N2, 2014 

 

38 



 

menecerinin  burada  əsas  öhdəliyi  riskləri  müəyyənləşdirmək,  ölçmək  və 

proqnozlaşdırmaqdır.  

Maliyyə  təşkilatlarının  fəaliyyəti  zamanı  bir  sıra  risklər  yaranır  ki,  bunları  da  bir 

neçə qrupa bölmək olar: kredit riski, bazar riski və əməliyyat riski.  

 



Kredit riski – borcalanın bank qarşısında öhdəliyinin vaxtında tam ya qismən 

icra olunmaması nəticəsində xərclərin (zərərin) yaranması riskidir. 

 

Ə



məliyyat  riski  -  qeyri-adekvat  və  ya  uğursuzluqla  nəticələnmiş  daxili 

proseslərdən,  insanlardan  və  ya  sistemlərdən,  yaxud  kənar  hadisələrin  baş 

verməsindən yaranan zərər riskidir.  

 



Bazar    riski    –    bazarda    faiz    dərəcələrinin,    valyuta    məzənnələrinin, 

qiymətli    kağızların    və    əmtəələrin    dəyərində  baş    verən    dəyişikliklərlə  

əlaqədar  mümkün  itkilərdir.  Bazar  riskinin  aşağıdakı  alt  kateqoriyaları 

mövcuddur (Banklara Nəzarət üzrə Bazel Komitəsi, 2004):   

 

valyuta  riski –  xarici  valyuta məzənnələrinin  əlverişsiz dəyişməsi  ilə 



əlaqədar xərclərin (zərərin) yaranması riskidir; 

 



səhm  riski  –  portfel  üzrə  aktivlərin  (qiymətli  kağızlar)  bazar  dəyərinin 

əlverişsiz dəyişməsi ilə əlaqədar yaranan riskdir;  

 

faiz dərəcəsi  riski  -  faiz dərəcəsinin  əlverişsiz dəyişməsi  ilə  əlaqədar 



xərclərin (zərərin) yaranması riskidir.  

Yuxarıda  qeyd  edildiyi  kimi,  faiz  riski  bazar  riskinin  bir  növüdür.  Bazar  risklərini 

təhlil  edərkən  əsasən  ticari  portfelə

1

 (trading  book)  baxılır.  Bununla  bərabər,  son 



qlobal  maliyyə  böhranı  göstərdi  ki,  faiz  riski  bank  portfelinə  əhəmiyyətli  təsir  edir 

və  kapital  tələbində  nəzərə  alınmalıdır.  Məsələn,  Niderland  Mərkəzi  Bankı  (De 

Nederlandsche  Bank)  bank  portfelində  faiz  riskinin  hesablanması  üzrə  qaydalar 

hazırlamışdır  (Bank,  2005).  Lakin,  bu  qaydalarda  faiz  riskinin  kapital  tələbində 

nəzərə  alınması  üzrə  metodologiya  qeyd  edilməmişdir.  Hazırda  Bazel  komitəsi 

tərəfindən  bank  portfelində  faiz  riskinin  minimum  kapital  adekvatlığı  əmsalında 

nəzərə alınması üzrə yeni razılaşmanın əldə olunması gözlənilir. 

Faiz  riskinin  yaranmasına  səbəb  kimi  faiz  dərəcələrinin  dəyişməsi  və  müddət  üzrə 

bankın  tələb  və  öhdəlikləri  arasında  uyğunsuzluğu  göstərmək  olar  (Батракова, 

Анализ процентной политики, 2002). Belə ki, bazar faiz dərəcələrində dəyişiklik 

baş  verdikdə,  aktiv  və  passivlərin  dəyərində  dəyişiklik  baş  verir,  bu  da  faiz  riskini 

                                                             

1

 Ticari  portfel  -  bankın  aktiv  şəkildə  və  əsasən  qısa  müddətli  dövrdə  ticarət  etməyi  planlaşdırdığı  maliyyə 



alətlərindən ibarətdir.  Bank portfeli  - bankın digər aktivlərindən - əsasən kreditlərdən – ibarətdir. 

 



Mərkəzi Bank və İqtisadiyyat – N2, 2014 

 

39 



 

yaradır.  Bazar  faiz  dərəcələrinin  hər  iki  istiqamətdə  dəyişməsi  -  bankların  ödəniş 

müddətləri  mövqelərindən  asılı  olaraq  həm  azalan,  həm  də  artan  faiz  dərəcələri  - 

risk yarada bilər. Bu da sonda bankın faiz marjasının azalması ilə nəticələnə bilər. 

Bununla  əlaqədar,  bank  sektorunda  faiz  riskinin  qiymətləndirilməsi  xüsusi  maraq 

doğurur.  Bölmə  2-də  faiz  riskinin  ölçülməsi  üzrə  3  metod  detallı  şəkildə  nəzərdən 

keçiriləcək,  3-cü  bölmədə  isə  bu  metodlar  əsasında  şərti  hesablamalar  həyata 

keçiriləcəkdir. Sonuncu bölmədə isə nəticələr müzakirə ediləcəkdir. 



Metodologiya 

Qəp təhlili 

Qəp  təhlili  aktiv  və  öhdəliklər  arasında  fərqi  müəyyən  etmək  üçün  istifadə  edilən 

menecment  alətidir.  Qəp  analizini  həyata  keçirmək  üçün  faiz  dərəcələrinin 

dəyişməsinə  həssas  aktivlər  (FHA)  və  həssas  passivlərə  (FHÖ)  baxılır.  FHA  kimi 

kredit,  qiymətli  kağızlar,  banklararası  bazarda  verilmiş  kreditlər  və  yerləşdirilmiş 

depozitlər,  FHÖ  kimi  isə  depozitlər  və  banklararası  bazardan  alınmış  kreditlər  və 

cəlb olunmuş depozitlər nəzərdə tutulur. Qəp dedikdə, FHA və FHÖ arasındakı fərq 

nəzərdə  tutulur  (düstur  1).  Qeyd  edək  ki, qəp  həm  mənfi,  həm  də  müsbət  ola  bilər 

(cədvəl 1). 

  ə =



Ö               (1) 



C

Ə

DVƏL 

1.

 

A

KTIV VƏ PASSIVLƏR ARASINDA MÜDDƏT FƏRQ

 

GAP(-) 

 

FHA-FHP<0 



 

FHA/FHP < 100% 



GAP(+) 

 

FHA-FHP >0 



 

FHA/FHP > 100% 

Qəp  vasitəsi  ilə  faiz  dərəcəsinin  dəyişməsi  nəticəsində  yaranmış  xalis  faiz  gəlirini 

hesablamaq mümkündür (düstur 2).  

ə ∗ ∆                     (2) 

XFG – xalis faiz gəliri; 

∆y – faiz dərəcələrinin dəyişməsi; 

Müəyyən  ödəniş  müddəti  ərzində  aktivlərin  passivlərdən  çox  olması  nəticəsində 

bank  üçün  bazar  faizlərinin  düşməsi  zərər,  artması  isə  mənfəət  yaradır.  Müəyyən 

ödəniş  müddəti  ərzində  passivlərin  aktivlərdən  çox  olması  nəticəsində  isə  bazar 

faizlərinin düşməsi mənfəət, artması isə zərər yaradır (cədvəl 2).  

C

Ə

DVƏL 

2.

 

F

A

İ



D

Ə

RƏCƏLƏR

İ

N

İ



D

Ə

Y

İ

ŞMƏ

S

İ

 

V

Ə

 

Q

Ə



A

RASINDA 

Ə

LAQƏ

 

Faizlərin dəyişməsi 

+ Qəp 

- Qəp 



Mərkəzi Bank və İqtisadiyyat – N2, 2014 

 

40 



 

Faizlərin düşməsi 

Zərər 


Mənfəət 

Faizlərin artması 

Mənfəət 


Zərər 

 

Bu  metodun  əsas  üstünlüyü  onun  əsasında  hesablanmanınn  çox  sadə  olmasıdır.  



Çatışmazlıqlar  isə aşağıdakılardır: 

 



Faiz dərəcələrinin dəyişməsi nəticəsində tələb və ya öhdəliklərin dəyişməsini 

nəzərə  almayan  statik  modeldir.  Belə  ki,  faiz  dərəcələri  dəyişdikdə, 

borcalanların  ödəmə  davranışı  dəyişə  bilər  –  borc  vaxtında  əvvəl  qaytarıla, 

yaxud gecikdirilə bilər;  

 

Portfel  üzrə  faiz  dərəcələrinin  dəyişməsi  zamanı  spred  dəyişdikdə, 



hesablamaları aparmaq olmur;  

 



Belə ki, verilmiş  müddətdə bütün  mövqelərin eyni zamanda dəyişməsi və ya 

yenidənqiymətləndirilməsi fərziyyəsinə əsaslanır;  

 

Müddət fərqi üzrə mövqelərin faizə həssaslığı nəzərə alınmır. 



 Durasiya qəpi  

Müddət fərqi üzrə mövqelərin həssaslığını və dəyişməsini nəzərə almaq məqsədi ilə 

durasiya  qəpindən  istifadə  edilir.  Durasiya  qəpinin  hesablanması  zamanı  ilk 

növbədə  tələb  və  öhdəliklər  üzrə  durasiya  hesablanmalıdır.  Durasiya  bazarda  faiz 

dərəcələrinin  1%  bəndi  dəyişməsi  nəticəsində  portfel  üzrə  tələb  və  öhdəliklərin 

dəyərinin dəyişməsini göstərir (Koch & Scott, 2006) və aşağıdakı düstur vasitəsi ilə 

həm tələb, həm də öhdəliklər üzrə ayrılıqda hesablanır:  

D =


 

(

)(∆ )



         (3) 

D  - effektiv durasiya

1;

 

V  - faiz dərəcələri  1% bəndi azaldıqda, portfelin dəyəri; 



V  - faiz dərəcələri  1% bəndi artdıqda, portfelin dəyəri; 

V  - portfelin cari dəyəri; 

∆y – faiz dərəcələrinin dəyişməsi. 

 

Durasiyanın  böyük  (kiçik)  olması  faiz  dəyişikliyinə  daha  yüksək  (az)  həssaslığı 



göstərir.    

                                                             

1

 Durasiyanı ölçmək üçün 3 metod mövcuddur: Macaulay, modified və effektiv durasiya. Hesablamalar effektiv 



durasiya ilə aparılmışdır.  


Mərkəzi Bank və İqtisadiyyat – N2, 2014 

 

41 



 

Durasiya  qəpi  aktivlərin  durasiyası  ilə  öhdəliklərin  durasiyası  arasında  fərqi 

göstərir.  Bu  metod  əsasında  bazarda  faiz  dəyişmələrinin  kapitala  təsiri  müəyyən 

edilir. Bunun üçün kapitalın iqtisadi dəyərinə  (KİD) baxılır: 

ə

= D −  


ö

D

ö



                (4) 

∆ İ = − D

ə

[



]a         (5) 

D

ə



 – durasiya qəpi; 

D  – aktivlər üzrə durasiya; 

D

ö

 – öhdəliklər üzrə durasiya; 



ö – öhdəliklərin dəyəri; 

a – aktivlərin dəyəri; 

KİD – kapitalın iqtisadi dəyəri; 

y – faiz dərəcəsi; 

(4)  düsturundan  göründüyü  kimi,  durasiya  qəpi  hesablanan  zaman  aktiv  və 

öhdəliklər  üzrə  durasiya  ilə  yanaşı  bankın  həm  aktivlərinin,  həm  də  öhdəliklərinin 

dəyərindən istifadə olunur. Qeyd edək ki, düstur 3 vasitəsi ilə hesablanmış effektiv 

durasiya  faiz  dərəcələrinin  dəyişməsi  nəticəsində  təkcə  diskont  faiz  dərəcəsinin 

deyil,  həmçinin  faiz  dərəcələrinin  dəyişməsi  ilə  gözlənilən  pul  axınlarının  da 

dəyişməsini nəzərə almağa imkan verir.     

Durasiya  qəpi  müəyyənləşdikdən  sonra,  faiz  dərəclərinin  artıb-azalmasının  bankın 

kapitalına  necə  təsir  etdiyini  müəyyənləşdirmək  mümkündür  (düstur  5).  Əgər 

durasiya  qəpi  müsbət  olarsa,  bu  o  deməkdir  ki,  aktivlər  öhdəliklərlə  müqayisədə 

faiz  dərəcələrinin  dəyişməsinə  daha  həssasdır.  Əksinə,  mənfi  olarsa,  öhdəliklər 

aktivlərlə müqayisədə faiz dərəcələrinin dəyişməsinə daha həssasdır.  

C

Ə

DVƏL 

3.

 

D

URASIYA QƏPININ NƏTICƏLƏRI

 

Durasiya qəpi 

Faiz 

dərəcələrinin 



dəyişməsi 

Aktivlər 

dəyərinin 

dəyişməsi 



müqayisə 

Öhdəliklər 

dəyərinin 

dəyişməsi 



Nəticədə 

Kapital 


Müsbət 

Artım 


Azalma 

Azalma 


Azalma 

Müsbət 

Azalma 


Artım 

Artım 


Artım

 

Mənfi 

Artım 


Azalma 

Azalma 


Artım

 

Mənfi 

Azalma 


Artım 

Artım 


Azalma 

Mənbə:  Florentina-Olivia  Bãlu,  Carmen  Obreja,  Interest  Rate  Risk  Management  using  Duration  Gap 

Methodology, 2008 

Cədvəl  2  və  3-ə  nəzər  saldıqda,  qəp  təhlilinin  və  durasiya  qəpi  üzrə  aparılan 

təhlillərin  bankın  kapitalına  təsirlərinin  fərqli  olduğu  görünür.    Belə  ki,  qəp  təhlili 

mövqelər  üzrə  faiz  dərəcələrinə  həssaslığı  nəzərə  almır.  Durasiya  qəpi  isə  bunu 

nəzərə  almağa  imkan  verir.  Məsələn,  faiz  dərəcələri  azaldıqda,  durasiya  qəpi 

müsbətdirsə,  kapital  artacaq,  sadə  qəp  müsbətdirsə  kapital  azalacaqdır.  Bu  onunla 




Mərkəzi Bank və İqtisadiyyat – N2, 2014 

 

42 



 

əlaqədardır  ki,  durasiya  qəpi  faizlər  azalan  zaman  aktivlərin  dəyərinin  öhdəliklərin 

dəyəri  ilə  müqayisədə  daha  çox  artmasını  nəzərə  almağa  imkan  verir.    Bu  da 

durasiya  qəpi  metodunun  üstünlüyü  hesab  edilir.  Lakin,  bu  metodun  da  bir  sıra 

çatışmazlıqları var:  

 



Gəlir  əyrisinin  kiçik  dəyişdiyi  halda  tətbiq  edilir.  Faiz  dərəcələrinin  çox 

dəyişməsini, qabarıqlığı dəqiq ölçmür;  

 

Faiz  dərəcələrinin  dəyişməsi  nəticəsində  gözlənilən  pul  axınlarını  nəzərə 



almağa imkan vermir;  

 



Bank  portfelində  bir  çox  aktiv  və  öhdəliklər  bazarda  sərbəst  alınıb-satıla 

bilmirlər və onların bazar qiymətini hesablamaq çətin olur;  

 

Mövcud  və  ya  yeni  maliyyə alətləri  üçün  gələcək bazar dəyəri  üzrə  proqnoz 



vermir.  

Riskə Məruz Dəyər 

Faiz  riskinin  hesablanması  üçün  tətbiq  edilən  sonuncu  metod  isə  Riskə  Məruz 

Dəyərdir. Bank Nəzarəti üzrə Bazel komitəsi tərəfindən 1996-cu ildə irəli sürülmüş 

kapital tələbi standartlarına əsasən bazar risklərini idarə etmək üçün bir sıra analitik 

metodlar  nəzərdə  tutulmuşdur.  Metodlardan  biri  kimi  RMD-ni  göstərmək  olar. 

RMD müəyyən əminlik səviyyəsində gözlənilməyən riskləri qarşılamağa və birbaşa 

kapital buferini ölçməyə imkan verir (Jorion, səh 49).  

Bazel  komitəsi  1996-ci  ildəki  razılaşmaya  əsasən  bazar  riski  üçün  kapital  tələbini 

ticari  portfeldəki  faiz  riskinə,  o  cümlədən  həm  ticari,  həm  də  bank  portfelindəki 

xarici  valyuta  riski  və  əmtəə  riskinə  yönəltmişdir.  Qeyd  edək  ki,  o  dövrdə  bank 

portfelində  faiz riski üzrə kapital tələbinin  irəli sürülməsi barədə  müzakirələr getsə 

də, bu yanaşma üzrə vahid fikir əldə olunmamışdır. Hazırda qlobal bank sektorunda 

bank  portfelində  faiz  riski  tələbinin  də  minimum  kapital  adekvatlığı  əmsalında 

nəzərə  alınması  üzrə  müzakirələr  gedir.  Artıq  bir  sıra  nəzarət  orqanları  (məsələn, 

Avstriya  (OENB  &  FMA,  2008))  bank  portfelində  faiz  riski  üzrə  metodologiyanı 

qanunvericiliklə təsbit ediblər.  

 Qeyd  edək  ki,  əvvəlki  metodlardan  fərqli  olaraq,  bu  metod  proqnoz  xarakteri 

daşıyır  (əvvəlki  iki  metod  ssenariyə  əsaslanır).  RMD  hesablanan  zaman  müxtəlif 

metodologiyalardan  (parametrik,  tarixi  simulyasiya  və  Monte-Karlo  simulyasiyası) 

istifadə  edilir.  Hər  üç  metodun  xüsusiyyətləri,  üstünlük  və  çatışmazlıqları  nəzərə 

alınaraq  hipotetik  bank  sistemi  üçün  tarixi  simulyasiya  və  Monte-Karlo 

simulyasiyasından istifadə ediləcəkdir.  



Faiz riskinin qiymətləndirilməsi 


Mərkəzi Bank və İqtisadiyyat – N2, 2014 

 

43 



 

Yuxarıda  qeyd  edilən  metodlardan  istifadə  edilərək,  hipotetik  bank  sistemində  faiz 

riskinin  hesablanması  üçün  iki  şərti  bank  seçilmişdir.  Bu  banklar  üçün  ilkin 

mərhələdə  ödəniş  müddətləri  bölgüsü  cədvəlinə  uyğun  olaraq  FHA  və  FHÖ  təhlil 

edilmişdir (cədvəl 4).  

C

Ə

DVƏL 

4.

 

A

 VƏ 

B

 ŞƏRTI BANKININ AKTIV VƏ ÖHDƏLIKLƏRI ÜZRƏ ÖDƏNIŞ MÜDDƏTI

 

A bankı

 

B bankı

 

Müddət 

FHA payı, %

 

FHÖ payı, %

 

FHA payı, %

 

FHÖ payı, %

 

1 ay 


13 


14 

40 

1-3 ay  


10 

10 



3-6 ay  


14 

18 


22 


6-12 ay  

25 


38 

21 


13 

12 aydan çox  



45 

23 


52 

20 


Cəmi  

100 

100 

100 

100 

Qeyd  edilən  şərti  bankların  faiz  dərəcələri  üzrə  statistik  göstəricilərinə  baxdıqda, 

məlum  olur  ki,  B  bankının  faiz  dərəcələri  üzrə  volatilliyi  A  bankı  ilə  müqayisədə 

yüksəkdir  (şəkil  1).  Təhlildən  çıxan  ilkin  nəticə  kimi  B  bankında  faiz  riskinin  A 

bankı  ilə  müqayisədə  daha  yüksək  olduğunu  göstərir.  Bunun  nə  dərəcədə  düzgün 

olduğunu növbəti hesablamalar göstərəcəkdir. A bankının balansında uzunmüddətli 

aktiv  və  öhdəliklər  üstünlük  təşkil  etdiyindən,  əsasən  bu  mövqe  üzrə  faiz 

dərəcələrinin dəyişməsi bankın faiz riskinə təsir edə bilər. 



 

Şə

kil 1.  A və B şərti bankının orta faiz dərəcələrinin dinamikası

1

 

   


 

Ümumilikdə,  bu  şərti  bankların  aktivlər  üzrə  faiz  dərəcələrinin  volatilliyi  passivlər 

üzrə  faiz  dərəcələri  ilə  müqayisədə  daha  yüksəkdir.  Hər  iki  bankda  FHÖ  üzrə 

mövqeyində faiz dərəcələri kiçik diapazonda dəyişirsə, FHA üzrə faiz dərəcələrində 

dəyişmələr daha volatil olduğundan, böyük diapazonda dəyişir. Şəkil 1-dən məlum 

olur  ki,  A  bankının  öhdəliklər  üzrə  faiz  dəyişmələri  aktivlər  üzrə  faiz  dərəcələrinə 

                                                             

1

 Orta çəkili faiz dərəcələri 90 şərti müşahidə dövrünü əhatə edir. 



0

5

10



15

20

25



30

35

40



45

F

ai



d

ərə



si

,%



Zaman, ay

A bankı

0

5



10

15

20



25

30

35



40

45

F



ai

d



ərə

si



,%

Zaman, ay



B bankı

6-12 ay (aktiv)

1 ildən çox (aktiv)

6-12 ay (passiv)

1 ildən artıq (passiv)



Mərkəzi Bank və İqtisadiyyat – N2, 2014 

 

44 



 

kəskin  təsir  etməmişdir.  Belə  ki,  6-12  ay  və  12  aydan  çox  müddətdə  faiz 

dəyişmələri  arasında  korrelyasiya  uyğun  olaraq  0.4  və  0.3  olmuşdur.  Yuxarıda  da 

qeyd  edildiyi  kimi,  A  bankının  ödəniş  müddətlərinin  bölgüsü  cədvəlində  bu 

mövqelərin  üstünlük  təşkil  etməsi  bankın  faiz  riskinin  yaranmasına  daha  çox  təsir 

edəcəkdir.  B  bankında  isə  mövqelər  arasında  korrelyasiyanın  kiçik  olması  faiz 

dərəcələrinin dəyişməsi zamanı mövqelərin bir-birinə təsirinin az olduğunu göstərir.  

Bankların  faiz  riski  qiymətləndirilən  zaman,  ilkin  olaraq  qəp  təhlilinə  baxılmışdır 

(düstur 1,2).  

C

Ə

DVƏL 

5.

 

A

 VƏ 

B

 ŞƏRTI BANKININ QƏP TƏHLILI

 

Parametrlər  

A bankı  

B bankı  



Qəp, mln man 

160  


48 

Faizlərin dəyişməsi  

-1%  

-1%  


XFG-nin dəyişməsi (Qəp*faiz dəyişməsimln man)  

-1.6  


-0.5 

Məcmu kapitala nisbətdə XFG-nin dəyişməsi  

-1.7%  

-0.2%  


Bu  banklarda  qəp  müsbətdir,  faiz  dərəcələrinin  azalması  halında  onlar  zərərlə 

qarşılaşacaqlar. Məsələn, faiz dərəcələri 1 f.b azaldıqda, A bankı 1.6 vahid, B bankı 

isə 0.5 vahid zərərlə  üzləşəcəkdir. Bu da A bankının kapitalının 2%-ni, B bankının 

kapitalının  isə  0.2%-ni  itirməsinə  səbəb  ola  bilər.  Lakin,  bu  metodla  alınmış 

nəticələr  statikdir  və  mövqelər  üzrə  faizə  həssaslıqdakı  fərqləri  nəzərə  almır.  Buna 

görə durasiya qəpi təhlilindən istifadə daha məqsədəuyğundur. 



C

Ə

DVƏL 

6.

 

D

URASIYA QƏPININ TƏHLILI

 

 

A bankı 

B bankı

 

Aktivlər üzrə durasiya 

0.59 

0.62 


Öhdəliklər üzrə durasiya 

0.31 


1.28 

Durasiya qəpi 

0.38 

-0.42 


Kapitalın bazar dəyəri (mln man) 

-4 



 

A bankında aktivlər üzrə durasiya öhdəliklər üzrə durasiyadan çox olduğundan, faiz 

dərəcələri  1  f.b  azaldığı  halda,  aktivlərin  dəyəri  öhdəliklərlə  müqayisədə  daha  çox 

dəyişəcəkdir.  B  bankında  isə  əksinə,  aktivlər  üzrə  durasiya  öhdəliklər  üzrə 

durasiyadan az olduğundan,  faiz dərəcələri 1 f.b azaldığı  halda, öhdəliklərin dəyəri 

aktivlərlə  müqayisədə  daha  çox  dəyişəcəkdir.  Bazarda  faiz  dərəcələri  1  f.b 

azaldıqda, A bankında kapital 2 vahid artacaq, B bankında isə 4 vahid azalacaqdır. 

A  bankının  əldə  edəcəyi  mənfəət  kapitalının  1.6%-ni,  B  bankının  qarşılaşacağı  

zərər isə kapitalının 1.8%-ni təşkil edir.  



Mərkəzi Bank və İqtisadiyyat – N2, 2014 

 

45 



 

Qeyd etdiyimiz kimi, faiz riski üzrə RMD əsasən ticari portfel üzrə kapital tələbində 

nəzərə  alınır.  Bizim  baxdığımız  şərti  bank  sisteminin  balansında  qiymətli  kağızlar 

çox  kiçik  paya  malikdir.  Nəticədə  banklar  üçün  faiz  riski  üzrə  RMD  ticari  portfel 

(trading book) üzrə deyil, bank portfeli (banking book) üzrə hesablanmışdır.  

Faiz  riskinin  üzrə  RMD-nin  hesablanması  üçün  istifadə  olunan  əsas  parametrlər 

aşağıdakı cədvəldə əks olunmuşdur: 

C

Ə

DVƏL 

7.

 

F

AIZ RISKI ÜÇÜN 

RMD-

NIN HESABLANMASINDA ISTIFADƏ OLUNAN ƏSAS 

PARAMETRLƏR

 

Parametrlər 

Dəyər 

Əminlik dərəcəsi 



95% 

Müddət 


1 aylıq 

Proqnoz müddəti 

1 gün 

Tarixi müşahidələrin sayı 



90 

Burada  95%-lik  əminlik  dərəcəsinin  götürülməsi  müşahidələrin  sayının  az 

olmasından irəli gəlir

1

 . 



Faiz  riski  üçün  RMD  hesablanmazdan  əvvəl,  A  və  B  bankı  üçün  verilənlər  üzrə 

paylanmaya  baxılmışdır.  Verilənlərin  normal  paylanmaya  tabe  olmadığı  məlum 

olmuşdur.  Beləliklə,  normal  paylanma  fərziyyəsinə  əsaslanan  parametrik  metodun 

tətbiqi  məqsədəuyğun  sayılmamışdır.  Normal  paylanma  tələb  etməyən  metodlar 

olan tarixi və Monte-Karlo simulyasiyaları  seçdiyimiz şərti bank sektoru üçün daha 

optimaldır.  Tarixi  simulyasiya  metodlarının  növlərindən  isə  tarixlərə  bərabər  çəki 

verməklə,  tarixi  simulyasiya,  son  tarixlərə  daha  çox  çəki  verməyə  imkan  verən 

eksponensial  çəkili  tarixi  simulyasiya,  həmçinin  keçmiş  dövrlərin  volatilliyini 

nəzərə  almağa  imkan  verən  volatillik  üzrə  korrektə  edilmiş  tarixi  simulyasiya 

metodlarından istifadə edilmişdir.  



C

Ə

DVƏL 

8.

   

A

  VƏ 

B

  ŞƏRTI  BANKININ 

95%-

LIK  EHTIMAL  ILƏ 

1

  GÜNLÜK  FAIZ  RISKI  ÜZRƏ 

RMD-

NIN KAPITALA NISBƏTI

,

 

Metod 

A bankı 

B bankı 



Tarixi  

 

 

    Sadə tarixi simulyasiya  





    Hibrid  





    Volatillik nəzərə alınmaqla hibrid  





Monte-Karlo simulyasiyası  



                                                             

1

 Bazel komitəsi 99%-lik əminlik dərəcəsi və müşahidələrin sayının 250 gün olmasını tövsiyyə edir 




Mərkəzi Bank və İqtisadiyyat – N2, 2014 

 

46 



 

Faiz  riski  faiz  dərəcələri  üzrə  volatilliyin  böyük  olmasından  irəli  gəlir  (xüsusilə  B 

bankında).  Qiymətləndirmələr  göstərir  ki,  95%-lik  ehtimal  səviyyəsində  1  günlük 

faiz riski üzrə RMD-nin kapitala nisbəti A bankında 2% - 5%, B bankında isə 5% - 

8%  arasında

1

 dəyişir.  B  bankında  faiz  riskinin  A  bankı  ilə  müqayisədə  yüksək 



olması haqqında mülahizə hesablamalarda da öz təsdiqini tapdı. 

Hər  iki  bankın  mövqelərinə  hansı  müddətin  daha  çox  təsir  etdiyini 

müəyyənləşdirmək  üçün  əlavə  RMD  (incremental  VaR)  hesablanmışdır

2

.  Məlum 



olmuşdur  ki,  A  bankının  portfelində  riskə  ən  çox  təsir  edən  mövqe  1-3  ay,  B 

bankında isə 12 aydan yuxarı olan mövqe olmuşdur.  Hesablanmış RMD nəticələri 

kapital adekvatlığı əmsalında

3

 bazar risklərini nəzərə almağa imkan verir. Cədvəl 9-



dan  göründüyü  kimi,  bank  portfelində  faiz  riski  nəzərə  alındıqda  belə,  kapital 

adekvatlığı şərti norma daxilində olmuşdur.  



C

Ə

DVƏL 

9.

 

K

APITAL ADEKVATLIĞI

4

 

Bankın adı

  

A bankı

 

B bankı

 

Faktiki kapital adekvatlığı, % 

15 

20 


Faiz riski nəzərə alındıqda kapital adekvatlığı, %  

12.6 


12.5 

Valyuta və faiz riski nəzərə alındıqda kapital adekvatlığı, %  

12.7 


12.2 

 

Nəticə 

Şərti bank sektoru üzrə seçilmiş reprezentativ iki hipotetik bank misalında faiz riski 

üzrə qəp təhlili, durasiya qəpi və RMD vasitəsi ilə qiymətləndirilmişdir.  

Sadə qəp təhlili  göstərir ki,  faiz dərəcələri  1  f.b azaldığı  halda,  A bankında kapital 

2%,  B  bankında  isə  0.2%-ni  azala  bilər.  Lakin,  bu  metodla  alınmış  nəticələr 

statikdir  və  mövqelər  üzrə  faizə  həssaslıqdakı  fərqləri  nəzərə  almır.  Bu  səbəbdən 

durasiya  qəpi  təhlilindən  istifadə  daha  məqbul  hesab  edilir.  Durasiya  təhlilinə 

əsasən  bazarda  faiz  dərəcələri  1  f.b  azaldıqda,  A  bankının  əldə  edəcəyi  mənfəət 

kapitalının  1.6%-ni,  B bankının  qarşılaşacağı zərər  isə kapitalının 1.8% təşkil edir. 

Faiz riski üzrə RMD qiymətləndirmələri göstərir ki, 95%-lik ehtimal səviyyəsində 1 

günlük  faiz  riski  üzrə  RMD-nin  kapitala  nisbəti  A  bankında  2%  -  5%,  B  bankında 

                                                             

1

 Faiz riski üzrə RMD modelini yoxlamaq üçün "geriyə yoxlama" testindən istifadə edilməlidir. Lakin, müşahidələrin 



sayı məhdud olduğundan modeli yoxlamaq mümkün olmamışdır.  

2

 Bazel komitəsi bir neçə aktivi olan portfel üzrə risklər hesablanarkən, hər mövqe üzrə olan riskləri cəmi portfel üzrə 



olan risklərlə müqayisə etmək üçün “Əlavə RMD”-dən (İncremental VaR) istifadəni təklif etmişdir (Jorion, 2000).  

3

 Hesablamalar Monte-Karlo simulyasiyası əsasında aparılmışdır 



4

 Burada valyuta və faiz riski üzrə RMD 95%-lik ehtimal ilə 10 günlük götürülmüşdür (Bazel komitəsinin tövsiyəsi) 




Mərkəzi Bank və İqtisadiyyat – N2, 2014 

 

47 



 

isə 5% - 8% arasında dəyişir. Beləliklə, sadə qəp təhlili B bankının faiz riskinin az 

olduğunu  göstərsə  də,  durasiya  qəpi  və  RMD  B  bankının  faiz  riskinə  daha  həssas 

olduğunu deməyə imkan verir. 

Bundan  əlavə  RMD  nəticələri  kapital  adekvatlığı  əmsalında  faiz  və  valyuta  riskini 

də  nəzərə  almağa  imkan  vermişdir.  Faiz  və  valyuta  riski  nəzərə  alındıqda,  kapital 

adekvatlığı  əmsalında  azalma  müşahidə  olunsa  da,  bu  əmsal  tələb  edilən  şərti 

minimal həddən aşağı olmamışdır.  



Ə

dəbiyyat 

1.

 



Aasen, M. R. (2011). Applying  Altman’s Z-Score to the  Financial Crisis An 

Empirical Study of Financial Distress on Oslo Stock Exchange. 

2.

 

Altman, E. (1977). “Zeta Analysis. A new model to identify bankruptcy risk 



of corporation”. Journal of banking and finance 1(1977)29-54 . 

3.

 



Altman,  E.  I.  (Sep.,  1968).  Financial  Ratios,  Discriminant  Analysis  and  the 

Prediction of Corporate Bankruptcy. The Journal of Finance (Vol. 23, No. 4), 

pp. 589-609. 

4.

 



Altman,  E.  I.  (2000).  PREDICTING  FINANCIAL  DISTRESS  OF 

COMPANIES:REVISITING THE Z-SCORE AND ZETA® MODELS. 

5.

 

Bank, D. N. (2005). Guidelines on interest rate risk in the banking book.  



6.

 

BCBS. (2011). Basel III: Enhancing risk coverage. 3. 



7.

 

BCBS. (2012). Fundamental review of the trading book.  



8.

 

BCBS.  (2005).  International  Convergence  of  Capital  Measurement  and 



Capital Standards. BIS. 

9.

 



BCBS. (1996). Market Risk Amendment. 

10.


 

Becker, L. (2013). Basel Committee has work out on interest rate risk charge. 



Risk magazine . 

11.


 

Becker, L. (2013). Basel Committee has work out on interest rate risk charge. 



Risk magazine . 

12.


 

Berry,  R.  (2008  b).  An  Overview  of  Value-at-Risk:  Part  II  -  Historical 

Simulations VaR. Investment Analytics and Consulting , 8-11. 

13.


 

Berry, R. (2008 a). Value-at-Risk: an overview of analytical VaR. Investment 



Analytics and Consulting . 


Mərkəzi Bank və İqtisadiyyat – N2, 2014 

 

48 



 

14.


 

Blacha,  A.  (2009).  Advanced  Scenario  Generation  for  Historical  Value-at-



Risk  Calculations:  Empirical  Analysis  on  Equity  Options.  Quantitative 

Analytics Team ING CMRM TRading. 

15.

 

Bodoukh,  J.,  Richardson,  M.,  &  Whitelaw,  R.  (1998).  The  best  of  both 



worlds: A hybrid approach to calculating value at risk. Risk , 11, 64-67. 

16.


 

BSBC,  2.  (2005).  International  Convergence  of  Capital  Measurement  and 



Capital Standards, Updated November 2005.  

17.


 

Danmark's  Nationalbank.  (2004).  Financial  Management  at  Danmarks 

Nationalbank. 

18.


 

David  R.  Anderson,  D.  J.  (2008).  “STATISTICS  FOR  BUSINESS  AND 



ECONOMICS” .  

19.


 

Doç. Dr. K. Evren Bölgün, M. B. (2009). Risk Yönetimi . (3. ed., Ed.) 

20.

 

Edward  I.  Altman,  A.  S.  (1998).  Credit  risk  measurement:  Developments 



over the last 20 years. Journal of Banking & Finance 

21.


 

Grice,  J.  &.  (2001).  Tests  of  the  generalizability  of  Altman’s  bankruptcy 

prediction model. , ,. Journal of Business Research , 54(1), 53-61. 

22.


 

Guastaroba, G., Mansini, R., & Speranza, M. G. (2009). On the effectiveness 

of  scenario  generation  techniques.  European  Journal  of  Operational 

Research (192), 500–511. 

23.


 

Hasan  Candan,  D.  Ö.  (2009).  Bankalarda  Risk  Yönetimi  ve  BASEL  II. 

Istanbul: 2-ci nəşr. 

24.


 

Hendricks,  D.  (1996).  Evaluation  of  Value-at-Risk  Models  Using  Historical 

Data. FRBNY Economic Policy Review , Vol. 2 (No. 1), 39-70. 

25.


 

Jorion, P. (2000). In Value at Risk. McGrow-Hill. 

26.

 

Lu, Z., Huang, H., & Gerlach, R. (2010). Estimating Value at Risk: From JP 



Morgan's  Standard-EWMA  to  Skewed-EWMA  Forecasting.  University  of 

Sydney. 


27.

 

Manganelli,  S.,  &  Engle,  R.  F.  (2001).  Value  at  risk  models  in  finance. 



European central bank working series (75). 

28.


 

Perignon,  &  Smith.  (2010).  The  Level  and  Quality  of  Value-at-Risk 

Disclosure by Commercial Banks. Journal of Banking and Finance . 



Mərkəzi Bank və İqtisadiyyat – N2, 2014 

 

49 



 

29.


 

Piroozfar,  G.  (2009).  Forecasting  Value  at  risk  models  with  historical  and 



filtered historical simulation methods. Uppsala Universitet. 

30.


 

Richard  Apostolik,  C.  D.  (2009).  “Foundations  of  Banking  Risk:  An 



Overview of Banking, Banking Risks, and Risk-Based Banking Regulation” . 

GARP (Global Association of Risk Professionals). 

31.

 

Sprcic Milos Danijela, M. K. (2013). The applicability of the Edmister model 



for  the  assessment  of  credit  risk  in  Croatian  SMEs.  UTMS  Journal  of 

Economics , 4 (2) (4 (2)), 163–174. 

L.Y

US IFZADƏ

,

 

A.M

Ə

MMƏDO V A

 

N

AĞDSIZ   ÖDƏN IŞL ƏR IN   IN K IŞA F  S ƏVI YY ƏSIN IN   IQT ISAD I  ART IMA  T ƏSIR I

 

 

Xülasə 

Tədqiqat  işində  nağdsız  ödənişlərin  inkişafını  şərtləndirən  dörd  amil:  institusional, 

infrastruktur,  təklif  və  istifadə  səviyyəsi,  həmçinin  yeniliklərin  tətbiqinə  meyillik 

üzrə  indeks  qurulub.  Daha  sonra  ölkələr  nağdsız  ödənişlərin  inkişafı  baxımından 

qruplara  bölünür.  Nağdsız  ödənişlərin  inkişaf  mərhələsindən  asılı  olaraq,  hər  bir 

ölkə qrupu üzrə hansı amillərin iqtisadi inkişafa təsir etdiyi müəyyən edilir. 



Açar sözlərNağdsız ödənişlər, iqtisadi artım, institutsional inkişaf, infrastruktur 

JEL təsnifatı: E42

 

 

L.Yusifzade, A.Mammadova 



Impact of non-cash payments to economic growth 

Abstract 

Research  paper  builds  an  index  based  on  four  factors  that  are  important  for 

development of cashless economy: institutional environment, infrastructure, supply-

usage  levels, and tendency  to adopt  innovations.  Based on this  index countries are 

classified  into  four  different  groups  of  cashless  economy.  Estimations  identify  the 

most  important  factors  that  condition  the  contribution  of  the  cashless  payments  to 



economic growth for each group of countries. 


Yüklə 338,91 Kb.

Dostları ilə paylaş:




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2023
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə