Xx asr boshlarida o‘zbek musiqasi Mavzu rejasi



Yüklə 214,93 Kb.
səhifə1/56
tarix14.02.2022
ölçüsü214,93 Kb.
#83740
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   56
Xx asr boshlarida o‘zbek musiqasi Mavzu rejasi


1-ma'ruza mashg'uloti

XX asr boshlarida o‘zbek musiqasi



XX asr boshlarida o‘zbek musiqasi

Mavzu rejasi:

1.                  O‘zbekistonda XX asr boshlarida siyosiy-ijtimoiy va madaniy muhit.

2.                  O‘rta Osiyo xalqlari Rossiya imperiyasi mustamlakachilik changalidan ozod bo‘lishda jadidchilik harakatining paydo bo‘lishi va mohiyati.

3.                  Jadidchilik harakati ulug‘ namoyandalarining ijodiy faoliyati. Jadidchilarning matbuot va ma’rifiy faoliyati.

4.                  Milliy uyg‘onish davridagi o‘zbek san’ati. Yevropa uslubidagi milliy teatrning bunyodga kelishida jadidlar roli.

5.                  O‘zbek xalqining musiqiy merosi va uning XX asr rivojining asosiy bosqichlari.

 

 

XX asr, umum insoniyat tarixida eng murakkab ijtimoiy – siyosiy voqealarga boy, ilm – fan va texnikaviy taraqqiyotning keskin rivojlanish asri sifatida tarixga muhrlandi. Mazkur davrda Yevropa, Amerika va Rossiyada ilm – fan rivojlanishi bilan birga harbiy to‘qnashuvlar va qurollanish avj ola boshladi. Shu sababli, Yevropadagi ayrim taraqqiy etgan davlatlar tomonidan XVII asrdan boshlab olib borilgan mustamlikachilik siyosatlari natijasida Afrika, Hindiston, Osiyo va Yaqin Sharqdagi bir qator davlatlar, zo‘ravonlik urush yo‘li bilan ularni qo‘li ostida bo‘lib qolgani kabi, Turkiston ham XIX asrning ikkinchi yarmidan harbiy kuchlar orqali Chor Rossiyasi tasarrufiga o‘tdi.



Rus aholisi va harbiylarining ma’naviy va madaniy talablarini qondirish uchun Yevropa, Rossiya va Kavkazdan turli teatr, ijrochi jamoalar, mashhur xonanda va sozandalar tez – tez  gastrol safarlariga kelib turadigan bo‘ldilar. 1884 yilda tashkil etilgan “Туркистанское музыкально – театральное общество” jamiyati bunga bevosita o‘z faoliyatini bag‘ishladi va Yevropa, rus musiqa va teatr san’atlarini O‘rta Osiyoda keng targ‘ib qilishda muhim rol o‘ynadi. Shu bilan birga, rus ziyolilarining orasida turli musiqiy va teatr badiiy havaskorlar va professional jamoalarining paydo bo‘lishiga ko‘maklashdi. O‘lkamizda turli san’at jamoalari, kutubxona va muzeylar ochildi.

Madaniy hayotda ham ayrim siljishlar yuz bera boshladi. Mana shunday tarixiy muhitda O‘rta Osiyo xalqlari XX asrga kirib keldilar. Garchand XX asrning boshlarida ham O‘rta Osiyo xalqlarining taqdiri Rus imperiyasi va boshqa davlatlar tarixida sodir bo‘lgan voqealar, harakatlar, o‘zgarishlar bilan bog‘liq bo‘lsada xalq hayotida o‘zgarishlar ozodlik uchun kurashlar olib borilganligi tarixdan ma’lumdir. Shoirlar ijodida adolatsizlikka qarshi, kirdu-korlarni fosh etuvchi hamda ozodlik nafasi barq uruvchi adabiy asarlar yaratila boshlandi. Bu albatta mudroq xalqni milliy-ma’naviy uyg‘otish, erk va ozodliklari uchun intilishlarini kuchaytirish yo‘lida ijobiy ta’sirini ko‘rsatdi.

XX asrning boshida boshlangan Turkistonda milliy ozodlik harakati 1905 yildagi voqealardan so‘ng jonlanadi. Eng muhim masala, inson huquqlarini himoya qilish, demokratik g‘oyalarni xalq ongiga singdirish, ma’rifat va ma’naviyat ishlarini yo‘lga qo‘yish zaruriyati edi. Bu o‘rinda ma’rifatparvar shoirlarning ijodiy faoliyatida shakllangan “Jadidchilik” (arabchadan “yangilik”) harakati alohida ahamiyat kasb etdi.

O‘rta Osiyoda jadidchilik harakatining asoschisi Mahmudxo‘ja Behbudiy (1874 – 1919), jamiyat a’zolari bo‘lgan - shoirlar: Sadriddin Ayniy, Abdurauf Fitrat, Tavallo, Abdulla Avloniy, Hamza Hakimzoda Niyoziy, Abdulla Shakuriy va boshqalar bilan birgalikda jadidchilik harakatini oldiga qo‘ygan maqsadi hamda vazifalar masalasi to‘g‘risida bir fikrga kelib olindi.

Jadidchilik harakatining asosiy maqsadi va dasturi xususida N.Karimov o‘zining “Jadidchilik nima?”[1] maqolasida batafsil bayon qiladi. Xususan jadidchilik  harakatining to‘rt asosiy maqsadini keltiradi:

Jadidchilik g‘oya va harakati yildan – yilga avj oldi va mahalliy xalqlar orasida ommalasha bordi. Chunki, ular chorizm siyosatining xalq erkinligiga, milliy o‘yg‘onishiga qarshi qaratilgan mohiyatini fosh qilar edilar. Ma’rifatparvar shoirlarning qalami o‘tkir, eng muhimi xalq ozodligini kuylovchi she’riy va badiiy asarlari, sahnaviy namoyishlari, oddiy xalqqa ozodlik kurashi qanchalar zarur ekanligi va uning mohiyati xususida oddiy va sodda ma’lumotlar bilan ta’minlar edi.

Ma’rifat nurini va vatan tuyg‘usini targ‘ibot qilishda va amalda joriy qilishda, jadidchilik harakatining rahbarlaridan biri Abdulla Avloniyning (1873 – 1934) ijodini alohida qayd etish lozimdir. U 1904 yilda Toshkentning Mirobod mahallasida yangi usulli jadid maktabini ochdi, o‘zi unga mudirlik va o‘qituvchilik qildi. 1909 yilda kambag‘al, yetim – yesirlarga ko‘mak beruvchi “Jamiyati xayriya” uyushma tashkil qiladi. “Turkistonda birinchilardan bo‘lib – yozadi adabiyotshunos olim B.Nazarov – maktabga Avloniy geografiya, kimyo, handasa, fizika fanlari kiritilishiga ta’sir ko‘rsatdi, ta’limni real turmush bilan bog‘lashga intiladi, bir dars bilan boshqasi o‘rtasida muayyan tanaffusni, bir sinfdan ikkinchisiga o‘tishdagi imtihonni joriy etdi, ta’lim tizimining dunyoviy yo‘nalishini kuchaytirishga alohida e’tibor berdi. Uning “Birinchi muallim” (1909), “Ikkinchi muallim” (1912) nomli darsliklari hamda “Turkiy guliston yohud ahloq” (1912) nomli qo‘llanmasi o‘z davrida yoshlarni yangicha yo‘nalishda o‘qitish va an’anaviy milliy ruh asosida tarbiyalashda katta ahamiyatga ega bo‘ldi. U yaratgan 5 to‘plamdan iborat “Adabiyot yohud milliy she’rlar” (1909 – 1916) maktablarda qo‘llanma vazifasini o‘tadi.

Abdulla Avloniy ko‘plab she’rlar, she’riy to‘plamlar muallifidir. Uning she’riyatida vatanparvarlik, ma’rifatparvarlik va milliy – ozodlik taronalari alohida o‘rin tutadi. Masalan, bolalarga bag‘ishlangan “Vatan” (1916) she’rida dunyodagi eng ulug‘ va muqaddas tushuncha vatandir, vatanga sadoqatli bo‘lmoq har bir insonning vijdoniy burchidir, degan g‘oyani ilgari suradi”[2].

Ushbu harakat faoliyatida shoir, dramaturg va adabiyotshunos olim Abdurauf Fitrat (1886 – 1938)ning ijodini alohida e’tirof etish lozimdir. U jadidchilik harakatining asoschilari va rahbaridan biri edi. O‘rta Osiyoda eski maktabni va maorifni isloh etish, yangi usulli jadid maktabini hayotga joriy qilish g‘oyalarini ilgari surdi, jamiyatni, xususan Buxorodagi tuzumni keskin tanqid ostiga olib, turli omma harakatlarida faol qatnashdi. Uning dunyoqarashida ma’rifatparvarlik va vatanparvarlik g‘oyalari yetakchilik qildi.

Xususan Abdurauf Fitratning musiqa san’atiga qo‘shgan hissasi alohida e’tirofga loyiqdir. 1921 yili Buxoroda Sharq musiqa maktabini tashkil etib, uning birinchi rahbari bo‘lgan. Maktabga mumtoz musiqa bilimdonlari (sozanda va xonandalar) bilan birga Viktor Aleksandrovich Uspenskiy singari musiqashunoslarni ham taklif etgan. U shu vaqtdan boshlab “Shashmaqom” kuylarini to‘plash va notaga yozib olish ishlariga rahbarlik qildi.

Fitrat tashabbusi bilan Ota Jalol Nosirov va ota G‘iyos Abdug‘anilardan Buxoro Shashmaqomi Viktor Uspenskiy tomonidan ilk bor notaga olinib nashr etildi (1924). Bundan tashqari Fitrat “Shashmaqom”, “O‘zbek musiqasi to‘g‘risida” deb nomlangan maqolalari va “O‘zbek klassik musiqasi va uning tarixi” (1927) risolasi bilan XX asr o‘zbek musiqashunoslik fanini boshlab berdi.

Atoqli shoir, dramaturg, bastakor va jamoat arbobi Hamza Hakimzoda Niyoziy (1889 – 1929) ham ijodiy faoliyatining ilk davrida Nihoniy tahallusi bilan turli mavzularda va shakllarda she’rlar yozdi. Hamza 1913-yilda Toshkentning Qashqar mahallasida yangi “Jadid” maktabini ochdi.

1915 – 17 yillar orasida muallif “Milliy ashulalar uchun milliy she’rlar” nomli majmuani yaratdi. “Oq gul”, “Qizil gul”, “Pushti gul”, “Savsar gul”, “Sariq gul”, “Yashil gul” va “Atir gul” nomlari bilan to‘plamga kiritgan she’riy turkumlari omma o‘rtasida keng tarqaldi.

Hamzaning mazkur “Milliy she’rlar”ida ilgari surilgan g‘oya O‘zbekiston milliy mustaqillikni qo‘lga kiritib, taraqqiyot uchun kurashayotgan bugungi kunda ham katta ahamiyatga ega”[3].

Xullas, jadidchilik harakati paydo bo‘lishi bilan chor Rossiya ma’muriyati va mahalliy muttasiblar va “qadimiy”larning qattiq qarshiligiga duch keldi. Shunga qaramay jadidchilikning g‘oya va harakatlari yildan – yilga avj ola boshladi va mahalliy xalqlar orasida ommalasha bordi. Ayniqsa, jadidchilar harakati va uning namoyandalari adabiyot va san’at an’analarini davom etish bilan yangi uslubli milliy teatrni barpo etishga ham katta ahamiyat berdilar. Yevropa uslubidagi milliy teatrning ravnaq topishida O‘rta Osiyo jadidchilar harakatining tashkilotchisi, Mahmudxo‘ja Behbudiy birinchilardan bo‘lib 1911-yilda “Padarkush” nomli pyesani yozdi. 1914-yili Samarqandda o‘zi tashkil qilgan havaskorlar teatrida, bu fojiali asarni Ozarbayjonlik rejissyor Aliasqar Asqarov sahnalashtirdi. “Padarkush”ning sahnada ko‘rsatilishi katta madaniy voqeaga aylanib ketdi. Spektakl tez orada Toshkent, Kattaqo‘rg‘on, Qo‘qon, Andijon, Namangan, Farg‘ona, Buxoro shaharlarida namoyish qilindi[4].

“Padarkush” fojiali spektaklining asosiy g‘oyasi ma’rifatparvarlikka qaratilgan jamiyatdagi barcha badbaxtlik, barcha baxtsizlik, zamon talab qilayotgan ilmlarni egallamaslik tufaylidir. Mazkur drama XX asr o‘zbek adabiyoti va milliy teatri tarixida chuqur iz qoldirish bilan bir qatorda, yozuvchi va san’at ahliga ijobiy ta’sir qilib ibrat maktabini ham o‘tadi.

Shuni aytib o‘tish joizki XX asrning boshlarida Turkistonda yangi usulli ustoznavozlik milliy teatrining barpo etilishida, rus teatridan tashqari ayniqsa qozon, tatar va ozarbayjon teatrlarining o‘lkamizga 1910-yillardan boshlab drama, 1914-yildan esa Ozarbayjon musiqali teatrlarini gastrolga kelishlari ulkan madaniy voqeaga aylanar edi va o‘zbek ziyolilariga katta ta’sir qildi. Ular ham milliy teatrni barpo etishni orzu qildilar. Ozarbayjon musiqali teatrining gastrollari davrida ulug‘ kompozitor Uzeir Gadjibekovning “Layli va Majnun”, “Asli va Karim” operalari va “Arshin Molchi” va “U o‘lmasin, bu o‘lsin” kabi musiqali komediyalarini o‘zbek tomoshabinlari zavq bilan tomosha qildilar. M.Behbudiyning “Padarkush” dramasidan keyin Turkistonda o‘zbek yozuvchilari birin – ketin turli mavzularda pyesalar yoza boshladilar va ko‘p mahalliy havaskorlik teatr jamoalarini tuzdilar. O‘lkamizda 1911 yildan to 1917 yilga qadar o‘zbek shoir, dramaturglari tomonidan quyidagi pyesalar yozildi va sahnalashtirilgan edi: Sh.Xurshidning “Bezori”, “Terakxo‘r”, “Qora xotin”, “Orif va Ma’ruf”; A.Samadovning “Mahramlar”; Xoji Muin Shukrulloning “Mazluma xotin”, “Juvonbozlik qurboni”, “Qozi ila mulla”, “Eski maktab, yangi maktab”; Abdulla Badriyning “Juvonmarg”, “O‘gay ota”, “Boyvachcha”, “Saodat bitdi”; Abdulla Avloniyning “Advokatlik osonmi”, “Pinak”; Abdulla Qodiriyning “Baxtsiz kuyov”; Hamzaning “Zaxarli xayot”, “Feruzaxonim”, “Ilm hidoyati”, “Mulla Normuhammad domlaning muf xatosi”, “Loshmon fojiasi”; Abdurauf Fitratning “Begi jon” va boshqa asarlar yaqqol misol bo‘la oladilar. Xullas, Turkistonning yirik shaharlarida bunyodga kelgan havaskorlik teatrlari va ayniqsa, Toshkentda Mannon Uyg‘ur tashkil qilgan “Turon” teatrining faoliyati olqishga sazovor bo‘ldi. Kundan kunga, yildan yilga teatrlar ijodiy faoliyati saviya jihatidan yuksala bordi va kelgusida juda ko‘p iste’dodli yoshlar o‘zlarining hayot taqdirlarini teatr va musiqiy san’atlar bilan bog‘ladilar.

O‘zbek xalqining musiqa merosi boy an’analarga va qadimiy tarixga egadir. Uning davrlar osha rivoji, xalq musiqasi va mumtoz musiqasi negizida rivoj topib kelganligi amaliyotdan ma’lumdir. Musiqa san’ati insoniyatning ma’naviy boyligi, estetik dunyoqarashi va kelajak kamolotini belgilovchi mezonlardan biri sifatida ardoqlanib kelinadi. Unda har bir xalqning milliy an’analari, urf-odatlari, marosim va qadriyatlari munosib o‘rin olgan. Musiqa ijrochiligi, xalq musiqa madaniyatining shakllanib, rivoj topuvchi jonli jarayoni ekanligi hammaga ma’lum. Uning namoyandalari bo‘lmish sozanda, xonanda va bastakorlar xalq madaniyatining o‘ziga xos mutasaddilari sifatida ardoqlanib kelingan. Bu borada o‘tmish risolalarida ham tarixiy ma’lumotlar zikr etib kelingan. Abu Nasr Farobiyning “Katta musiqa kitobi”, Zaynullobiddin Husayniyning “Qonuni ilmi, amali musiqi”, Abdurahmon Jomiyning “Risolai musiqiy”, Alisher Navoiyning “Majolis un-nafois”, Darvesh Ali Changiyning “Musiqiy risola”lari  bunga yorqin misoldir.

XIX asrning ikkinchi yarmi va XX asrning boshlarida o‘zbek musiqa san’ati, azaliy an’analar negizida yangicha munosabatlar davri sifatida tarixga muhrlandi. Davrning yetakchi hofizlari Hamroqul qori, Hoji Abdulaziz Adurasulov, Mulla To‘ychi Toshmuhamedov, Domla Halim Ibodov kabi namoyandalarining ijodlari, ijrochilik uslublari mumtoz musiqa an’analariga asoslangan. 1920-yillardan boshlab xonanda va sozandalarning yangi avlodi shakllandi.

O‘zbek musiqasining XX asr jarayonida, zamon talabi doirasida keskin  rivojlarganligi tuzumning o‘zgarishi, yangi munosabatlarni yuzaga kelganligi bilan bog‘liqdir. Buning zaminida eng avvalo Yevropa madaniyatining kirib kelishi va unga asoslangan holda turmush tarzini shakllanganligi hamda musiqa ijodkorlarining yangi avlodi  tarbiyalanganligi bilan bog‘liqdir.  

XX asr o‘zbek musiqa ijodiyoti yangi avlod shakllanishi bilan bog‘liqdir. Uning shakllanish mezonlari va rivojiy yo‘lining o‘zbek kompozitorlik ijodi hamda zamonaviy musiqa san’atining ommalashishi bilan bog‘liq bir qator omillari mavjuddir. Shunga ko‘ra XX asr o‘zbek musiqasi rivojlanish jarayonini uch bosqichga bo‘lib tahlil  qilish o‘rinlidir.

 Musiqali teatr

 


Yüklə 214,93 Kb.

Dostları ilə paylaş:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   56




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2022
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə