Xx əsin əvvəlində əldə edilən texniki nailiyyətlər



Yüklə 62,04 Kb.

səhifə1/49
tarix21.07.2018
ölçüsü62,04 Kb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   49


XX əsin əvvəlində  əldə edilən texniki nailiyyətlər 
 
 
371 
 
elmi cəhətdən sistemləşdirərək, onların hesablanması üçün üsullar təklif 
etmişdir.  Burada  mexanizm  bəndlərinin  təcillərinin  hesablanması 
məsələlərinə də toxunulmuşdur.  
 
Maşınlar üzrə elmin  inkişafında Peterburq universitetinin professoru  
Çebışev  yeni  mərhələ  açmışdır  [2.67].  O,  ilk  dəfə  olaraq  maşınlar 
nəzəriyyəsində riyaziyyatdan istifadə edərək, onu riyazi yolla hesablana 
bilən  bir  elmə  çevirir.  Onun  işlərinin  əsas  istiqaməti  kinematika 
sahəsində  bənd  zənciri  nəzəriyyəsinin  yaradılması  idi  (şəkil  2.91).  Bu 
nəzəriyyə  maşın  mexanizmləri  nəzəriyyəsinin  yaranmasında  əsas  rol 
oynamışdır.  Çebışevin  həll  etdiyi  bir  çox  məsələlər  (məsələn,  buxarın 
paylanması,  presləmə,  hesablama  maşınları,  tərəzilər  və  s.)  nəzəri 
əhəmiyyətə  malik  olması  ilə  bərabər,  həm  də  praktikada  geniş  tətbiq 
olunmuşdur.  Onun  işlədiyi  tənzimləyici  bir  çox  dünya  sərgilərində 
(Vyana-1873,  Filadelfiya-1876,  Paris-1878)  qızıl  medala  layiq 
görülmüşdür. Çebışevin şagirdlərindən P.Somov, N.Delone,  V.Liqin və 
C.Qohman  maşınların  kinematikasının  inkişaf  etdirilməsində  önəmli 
işlər görmüşlər.     
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Şəkil 2.91. Çebışevin düzxətli hərəkətli mexanizmi
 
 


XX əsin əvvəlində  əldə edilən texniki nailiyyətlər 
 
372 
 
XIX  əsrin  60

70-ci  illərində  praktiki  maşınqayırma,  nəqliyyat 
maşınlarının  layihələndirilməsində  dinamika  məsələləri  ilə  məşğul  olan 
rus alimi Vişneqradski bu sahələri daha da inkişaf etdirir. Bundan əlavə 
o, avtomatik idarəetmə nəzəriyyəsinin əsaslarını işləyir.  
XIX  əsrin  sonunda  əsas  elmi  işlər

buxar  maşınları  və  çarxqolu-
sürgüqolu  mexanizmi  ilə  əlaqədə  olan  maşınların  dinamikası  üzrə 
aparılır.  Bu  dövrdə  avstriyalı  alim  J.Radinqerin  “Yüksək  sürətli  buxar 
maşınları” kitabı çap olunur. Alman professoru M.Rüllmann dörd cilddə 
tərtib  etdiyi  “Ümumi  maşınşünaslıq”  adlı  ensiklopedik  əsərində  bu 
sahədə  mövcud  olan  bilikləri  ümumiləşdirərək,  müxtəlif  təyinatlı 
maşınların layihələndirilməsi üzrə təcrübi bilikləri təsvir edir. 
 
XX  əsrin  əvvəlində  rus  alimləri  ilə  bərabər  alman  alimləri  də 
maşınqayırma elminin inkişafında böyük rol oynayırlar. Rölo tərəfindən 
1900-cü  ildə  çap  olunmuş  “Nəzəri  kinematika”  kitabının  ikinci  cildi 
maşınların  mexanikası sahəsi üzrə aparılan işlər üçün katalizator rolunu 
oynayır.  Bu  istiqamətdə  R.Müller,  K.Mor  və  Burmester  maraqlı  işlər 
görürlər.  F.Vittenbauer  maşın  mexanizmlərinin  dinamiki  analizi  üçün 
qrafiki üsul  işləyib  hazırlayır. Onun “Qrafiki dinamika” kitabı toplu bir 
əsər  olub,  çoxlu  sayda  məlum  təcrübi  biliklər  əsasında  maşınların 
kinematikasının statik və dinamik hesablanması üsullarını verir. Bundan 
əlavə,  kitabda  bu  sahədə  mövcud  olan  bir  çox  problem  məsələlər  də 
müzakirə olunur.  
 
Bu  ərəfədə  Rusiyanın  sənaye  cəhətdən  inkişaf  etmiş  ölkələrdən  geri 
qalmasına  baxmayaraq,  Rusiya  maşınların  layihələndirilməsi  üzrə  çox 
güclü elmi bazası olan məktəblərə malik idi. Bir çox rus alimləri texniki 
ali məktəblərdə çalışırdılar. 
 
Nəqliyyat,  yük,  dağ-mədən  və  kənd  təsərrüfatı  maşınlarının 
mexanikası,  layihələndirilməsi  ilə  məşğul  olan  alimlər  sırasına 
N.Jukovski,  N.Merzalov,  P.  Xudyakov,  A.  Sidorov,  V.Qoryatçkin,  L. 
Assur,  V.Qrineveçki  və  D.Sernov  daxil  idilər.  Jukovski  maşın  və 
mexanizmlər  nəzəriyyəsi  ilə  məşğul  idi.  Onun  məşhur  əsərlərindən 
“Qayka və vintin  yivində təzyiqin paylanması”, “Qayış ötürməsində sü- 


XX əsin əvvəlində  əldə edilən texniki nailiyyətlər 
 
 
373 
rüşmə” “Maşınlarda yeyilmə” uzun müddət həm nəzəri, həm də praktiki 
cəhətdən böyük əhəmiyyət kəsb etmişdir.      
 
Jukovskinin 
şagirdi 
Assur 
mexanizmlərin 
strukturu 
və 
sinifləşdirilməsinin  klassik  nəzəriyyəsinin  yaradıcısı  sayılır.  Alman 
alimi  Bax  ilə  yanaşı  rus  alimi  Sidorov  da  maşın  hissələri  və 
düyümlərinin layihələndirilməsi üzrə  maraqlı  kitab yazır. Bundan əvvəl 
onun texnikanın tarixinə aid yazdığı kitab da önəmli idi.  
 
Maşın  hissələrinin  yeyilmə  problemləri  və  effektiv  yağlama 
üsullarının  işlənməsi  ilə  məşğul  olan  professor  N.Petrov  hidrodinamik 
yeyilmə  nəzəriyyəsinin  banilərindən  sayılır.  O,  ilk  dəfə  olaraq  yeyilmə 
prosesinin riyazi təsvirini verir, yeyilmənin ölçülməsi və idarə olunması 
üçün  üsullar  təklif  edir,  maşınqayırmada  məlum  olmayan  sürtünmə 
ədədlərini  daxil  edir  və  maşın  hissələri  üçün  yağlayıcı  maddələrin 
hazırlanması qaydalarını təklif edir.  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 


XX əsin əvvəlində  əldə edilən texniki nailiyyətlər 
 
374 
 
2.6.3. Dəzgahqayırmanın inkişafı 
 
Ə
srin  sonunda  texnikanın  ümumi  inkişafı  ilə  əlaqədar  olaraq 
dəzgahqayırma  da  öz  inkişafından  qalmır.  80-ci  illərdə  Amerika 
dəzgahlarının bütün Avropanı bürüdüyü halda, on il sonra vəziyyət artıq 
Avropada  fəaliyyət  göstərən  müəssisələrin  xeyrinə  dəyişməyə  başlayır. 
Bu  ərəfədə  Almaniya  dəzgahqayırma  sənayesi  güclənərək  dünyada 
aparıcı  rol  oynayır.  1893-cü  ildə  Almaniya  dəzgahları  böyük  çeşiddə 
Çikaqoda keçirilən sərgidə nümayiş etdirilərək ən çox mükafat qazanır. 
Sərgidə  iştirak  edən  70  firma  öz  məhsulları  ilə  güclü  amerikalı 
rəqiblərinə  qarşı  çıxış  edirdilər.  Amerika  dəzgahları  öz  əvvəlki  adlarını 
qorusalar  da,  alman  dəzgahları  öz  texniki  hazırlıqları  ilə  sərgidə 
nümayiş etdirilən bütün dəzgahları ötüb keçmişdilər. 
Bu dəzgahların arasında əsasən, universal alətitiləyən pardaq, sonsuz 
vint və silindrik frezlə  işləyən frez dəzgahları böyük diqqət qazanmışdı 
(şəkil  2.92).  Dəqiq  hərəkət 
etdirilə 
bilən 
eninə 
supporta 
malik 
torna 
dəzgahları da fərqlənirdilər. 
Ancaq  onu  da  qeyd  etmək 
lazımdır  ki,  alman  burğu 
dəzgahlarında  hələ  Ameri-
kada  olduğu  kimi,  sürətli 
boş  gediş  mexanizmi  yox 
idi.  Alman  dəzgahlarına 
olan  maraq  ona  gətirib 
çıxarmışdır  ki,  Çikaqodan 
3 il sonra, yəni 1896-cı ildə  
Berlində  daha  bir  sərgi 
təşkil  olunur.  Bu  sərgidə 
əsasən  metal  emal  edən 
dəzgahlar nümayiş etdirilir.  
 
Şəkil 2.92. Sonsuz vint frez dəzgahı,                  
Rayneker  firması.
  
 




Dostları ilə paylaş:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   49


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə