Yazi takip ahmet Dede Secretary yayin tüRÜ Üç Aylık, Uluslararası, Süreli Yayın Type of Publication



Yüklə 175,97 Kb.

səhifə99/106
tarix17.11.2018
ölçüsü175,97 Kb.
növüYazi
1   ...   95   96   97   98   99   100   101   102   ...   106

KİNDÎ’DE HULFÎ KIYAS/İMKÂNSIZA İNDİRGEME’NİN KULLANIMI
229
d. Eşit olan her cisimden birinin miktarı arttırılınca hem önceki duru-
mundan hem de öteki eşitlerinden daha büyük olur.
e. Miktarları sonlu olan her iki cisim birleştirilince bu birleşim de sonlu
olur. Miktarı ve konumu olan her cisim için bu bir zorunluluktur.
f. Aynı cinsten olan iki şeyin küçüğü büyüğünü veya onun bir kısmını
oluşturur.
17
Kindî,  bu  aksiyomları Ahmed  bin  Muhammed  el-Horasânî  öğrencisi
Ahmed bin Tayyib es-Serahsî (ö. 899) ’ye yazdığı Âlemin Sonluluğu  ze-
rine  adlı  eserinde  dörde  indirgemiştir.
18
 Aksiyomların  sayısı  azalmasına
rağmen ispat şekli Kindî’ye göre daha geçerli bir yöntem olan matematik
ilminin öncülleri ile yapılmaktadır. O, burada aksiyomların geçerliliğini;
A, B, C gibi niceliklerin büyüklüğü, küçüklüğü ve eşitliği üzerinden, âle-
min sonsuz olmasının imkânsızlığına dayanarak matematiksel bir delillen-
dirme neticesinde çözümlemek istemiştir. Kindî’nin bu eserindeki çözüm-
lemesi,  kendi  sisteminin  argümanları  açısından  İlk  Felsefe  Üzerine’deki
çözümlemeden daha başarılıdır. Bu kanaatle beraber şu eksikliği de belirt-
mek gerekir ki, Kindî’nin felsefesinin önemli bir göstergesi mantıktan ma-
tematiğe, matematikten de metafiziğe geçiş burada uygulanmamıştır. Bu
kanaat, ancak onun belli konularda yazdığı eserlerin bütüncül hale getirilip
değerlendirilmesiyle ortaya çıkabilmektedir.
Kindî, âlemin sonluluğu konusunda, İlk Felsefe Üzerine eserindeki bazı
konuların özetini içeren bir eser daha yazmıştır. Sonsuzluk Üzerine
19
adlı
risalede o; âlemin sonlu olduğunu zaman, hareket, cisim gibi niceliklerin
sonluluğu ile ilişki kurarak tartışmaktadır. Bu risale, tıpkı İlk Felsefe Üze-
rine de olduğu gibi meselenin metafiziksel irtibatını kurmaya özen göster-
miştir. O, burada âlemin sonluluğuna dair aksiyomları dört başlık altında
değerlendirmiştir.
20
Aksiyomlar her üç eserde de aşağı yukarı aynı konuyu
17 
Kindî, “İlk Felsefe Üzerine”, 149; “Sonsuzluk Üzerine”, Kindî Felsefi Risâleler için-
de, çev. Mahmut Kaya (İstanbul: Klasik Yayınları, 2002), 203; “Allah’ın Birliği ve
Âlemin Sonluluğu Üzerine”, Kindî Felsefi Risâleler içinde, çev. Mahmut Kaya (İs-
tanbul: Klasik Yayınları, 2002), 208.
18 
1. Miktarları eşitliği, 2. Eşit niceliklerdeki arttırma ya da eksiltme, 3. Biri ötekinden
küçük olan niceliklerin sonsuz olmasının imkânsızlığı ve 4. Aynı cinsten niceliklerin
birinin sonlu olmasıyla hepsinin sonlu olması. Bk. Kindî, “Âlemin Sonluluğu Üzeri-
ne”, 200-202.
19 
Risâlenin tam adı; Sonsuzlu u İmkânsız  lanın Mahiyeti ve Sonsuzlu un Ne Anlama 
Geldi i  akkındadır.
20 
1.Kendisinden bir şey eksilenin her şeyin kalan kısmı önceki durumundan daha azdır.
2.Kendisinde bir şey eksilen her şeye, eksilen kısım iade edilince önceki durumuna
döner. 3.Sonlu olan her şey bir araya toplandığında bunların toplamı da sonlu olur.
4.Biri ötekinden daha az olan iki şeyden, daha az olan daha çok olanı veya onun bir
kısmını oluşturur. Tamamını oluşturuyorsa bir kısmını da oluşturmuş sayılır. Kindî,
“Sonsuzluk Üzerine”, 203.


DİYANET İLMÎ DERGİ  
· 
 CİLT: 54  
· 
 SAYI: 2  
· 
 NİSAN-MAYIS-HAZİRAN 2018
230
benzer  cümlelerle  dillendirmekte  ve  aynı  akıl  yürütmenin  ürünü  olarak
karşımızda durmaktadır.
 
Kindî’nin, Öklit (m.ö. 270)’in Elementler’inden esinlenerek yaz-
dığı aksiyomları nasıl açıkladığına bakacak olursak, mevzu bahis olan üç
eseri bağlamında şu görüntüyle karşılaşırız: O, İlk Felsefe Üzerine’de tar-
tıştığı  aksiyomlar  genel  itibariyle  Âlemin  Sonluluğu  zerine  eserinden
farklı bir zeminde delillendirmiştir. Filozof, matematik ilminin fazlasıyla
güvenilir olduğunu
21
lakin somutun/görünenin bilgisini içeren fizik ilminin
güvenilirliği  konusunda  şüpheleri  olduğunu  söylemektedir.
22
  Fizik  ilmini
tâli ilimler kapsamında değerlendiren Kindî’nin İlk Felsefe  zerine’de tar-
tıştığı aksiyomlar daha çok görünenin bilgisini içermektedir. Bunun farkın-
da olduğunu anladığımız Kindî, Âlemin Sonluluğu Üzerine adlı eserinde
bu durumu şu ifadeleriyle yansıtır: “Bu kitapta vadettiğimiz mesele ile il-
gili olarak bunlar sana yeter. İstedim ki önceki yazdıklarımla birlikte bu
kitap tek başına yeterli olsun. Bununla beraber öteki kitaplarımızda bu ko-
nuyla ilgili olarak birçok kıyas yaptık ve fiziğe dayalı doğru deliller ortaya
koyduk. Bu kitabımızda ise deneye ve akla dayanan ilimler arasında orta
bir yerde bulunan matematik yöntemini kullanarak senin yükünü hafiflet-
mek istedik.”
23
Kindî, Öklit’ten taşıdığı ilkelerin genel içeriğine sadık kalmakla birlikte
bu  aksiyomlarda  kendince  bir  değişiklik  yapmaktadır.  O,  sonludan  yola
çıkılarak yapılan akıl yürütmeyi sonsuzdan hareketle başlatmaktadır.
1. Eğer sonsuz bir cisim varsa, ondan bir miktar ayrılınca geriye kalanın
durumu ne olur
a. Sonsuz bir cisimden bir parça ayrıldığında geriye kalan sonlu olursa;
ayrılan kısım ona ilave edilince ikisinin birleşimi de sonlu olacaktır. Oysa
bu birleşim sonsuz kabul edilen cismin ilk halidir. Sonlu olan sonsuz ola-
mayacağına göre bu imkânsızdır.
24
b. Sonsuz bir cisimden bir parça ayrıldığında geriye kalan sonsuz olursa;
alınan kısım ana gövdeye tekrar ilave edildiğinde bu birleşim, cismin ya
önceki durumundan büyük olur ya da ona eşit olur. Ondan büyük olamaz,
21 
Bu konuda Ali Sedâd’ın şu ifadeleri Kindî’yi destekler niteliktedir: “Ulum-i riyâziy-
ye her ne kadar itibarât-ı akliyeden gelmiş ise de asla evham ve hayâlât kabilinden
olmayıp hakikate muvafık olan itibârât-ı akliyeye nazaran zaruri ve bedîhî olan ah-
kâm-ı külliyeye müsteniddir. Sedâd, Mîzânu’l-uk l, 386.
22 
Kindî bu durumu şöyle açıklar: “Biz matematik ve metafizikte burhân, buna mukabil
Fizik, Retorik ve Tarih gibi tâli ilimlerde ikna, temsil ve duyu idraki ararız. Yanılma-
lar farklı konulara yanlış metot uygulamalarının neticesidir.” Kindî, “İlk Felsefe Üze-
rine”, 146-148; Macit Fahri, İslâm Felsefesi Tarihi, çev. Kasım Turhan (Ankara: Bir-
leşik Yayınları, 2000), 108.
23 
Kindî, “Âlemin Sonluluğu Üzerine”, 202.
24 
Kindî, “İlk Felsefe Üzerine”, 149-150 ve 163.




Dostları ilə paylaş:
1   ...   95   96   97   98   99   100   101   102   ...   106


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə