Yer kürəsinin təbiəti uzun müddətli inkişaf mərhələsi keçməklə, çox



Yüklə 206 Kb.

səhifə8/8
tarix02.01.2018
ölçüsü206 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8

Mühazirə 10 

ATMOSFER. 

Hündürlüyə doğru atmosferin sıxlığı və təzyiqi azalır. 

180km-də – 40 dəfə 

80km –də – 75 min dəfə 

Atmosferin olmasına aşağıdakı faktorlar təsir edir. 

20-25km – sədəgi buludlar 

80km – gümüşü buludlar 

122km-də – meteroid axınlarının yanğının, görünməsi 

220km –də qazların seyrəlməsi, işığın dağılması 

1000-1200km-də qütb parıltıları. 

Bu korpuskulyar hissələrin ionlaşması ilə əlaqədardır. 

Atmosfer  20000km-də  yer  tacını  əmələ  gətirir.  O,  hiss  olunmadan  dağılaraq 

planetlər arası fazada qaz atamlar quyruq forması əmələ gətirir. 

 

Atmosferin tərkibi, quruluşu günəş radiasiyası. 

Yeri  hər  tərəfdən  əhatə  edən  qazvarı  hava  təbəqəsinə,  atmosfer  deyilir 

(yunanca buxar deməkdir). yer atmosferi geoloji inkişaf mərhələsində uzun inkişaf 

yolu  keçmişdir.  ilkin  mərhələdə  karbon  qazının  üstün  olduğu  atmosfer  canlıların 

inkişafı  ilə  tədricən  oksigen.  atmosferi  ilə  əhatə  olunmuşdur.  Geoloji  inkişaf 

mərhələsinin dövründə atmosferin alt təbəqəsinin qaz tərkibi aşağıdakı kimidir. 

azot  78,08%;  oksigen  20,94%,  arqon  0,93%,  karbon  0,03%,  digər  təsirsiz 

qazlar  0,02%.  Havnatda  geniş  yayılmış  hidrogen  və  heliqğ  yer  atmosferindən 

sərbəst halda çox azdır (0,0015% - dən az). Ona görə də yer atmosferi geokimyəvi 

anomaliyadır. 

Geoloji inkişaf tarixinin başlanğıcında yer onu günəş küləyindən, təcrid edən 

maqnitosfer sayəsində özünün karbon atmosferin yaratmışdır. 

O vaxt intensiv vulkanizm və orogenik zamanı yerin daxilində külli miqdarda 

karbon qazı ayrılmışdır sonradan həyat həmin atmosfer şəraitində yaranmışdır.  lk 

canlılar, karbon qazı qəbul edən bitki mənşəli orqanizmlər olmuşdur. Həyat inkişaf 

Melikov Behruz



etdikcə  atmosferdə  qaz  tərkibi  dəyişmiş,  oksigenin  və  azotun  miqdarı  kəskin 

artmışdır.  Fərz  olunur  ki,  Devondan  başlayaraq  müasir  oksigen  atmosferi  tam 

formalaşmışdır. Atmosferdə təqribən 10

15

 ton oksigen vardır. Canlı maddə vasitəsi 



ilə də o qədər oksigen mübadilədə iştirak edir. 

Fotosintez  prosesi  atmosferin  qaz  tərkibi  tənzimləyir.  Atmosferdə  oksigen 

ozon şəklində də olur. O, oksigen mollekullarının ultra bənövşəyi şüalar və elektrik 

yükləri  ilə  atomlara  parçalanmasından  əmələ  gəlir.  Ozon  davamsız  və  qü  rətli 

oksidləşdiricidir.  yer  səthi  yaxılığında  ozon  çox  az  olur.  Yağıntılı  havada  sonra 

ozonun miqdarı artır əsas kütləsi 10km-lə 6-km arasındadır. 

22-25km arasında ozon ekranı əmələ gəlir. O, günəşdən gələn ifrat dərəcədə 

çox ultrabənövşəyi, şüalar udaraq canlıları şüalanmadan qoruyur. Azot yayılmasına 

görə  günəş  sistemində  H,  H

2

  və  azotdan  sonra  4-cü  elementdir.  Əsas  kütləsi 



(4*10

15 


ton)  atmosferdə  sərbəst  haldadır.  Öz  adına  baxmayaraq  (azot  cansız 

deməkdir)  azot  bigen  elementdir.  O,  zülaların  və  nüklein  turşularının  tərkibinə 

daxildir. Yer atmosferinin hakim elementidir.Karbon qazı yer atmosferinə vulkan 

püskürmələri  nəticəsində  daxil  olur.  Bitki  fotosintezi  və  heyvanlarının  tənəffüzü 

atmosferdə oksigenlə karbonun müvazinətini saxlayır. Son illərdə sənayenin sürətli 

inkişafı nəticəsində karbon qazının miqdarı durmadan artır. Alt atmosferdə havanın 

vacib  tərkib  hissəsi  sudur.  Bütün  atmosfer  suyunun  90%-i  troposferin  5  km, 

qalınlığa  malik  olan  alt  qatında  toplanıb.  Yer  atmosferinə  ilkin  su  vulkan 

püskürmələri  nəticəsində  lavanın  tərkibindən  eyrılmaqla  daxil  olub.  Atmosferdə 

həmçinin  külli  miqdarda  mineral  toz,  yanma  məhsulları,  bitki  toxumu  toz  dəmir 

duzu zərrəcikləri və vardır. Hesablanmışdır ki, yer atmosferinə il ərzində 1000t-na 

qədər  kosmik  toz  daxil  olur.  Havadan  asılı  və  ziyyətdə  olan  zərrəciklər  atmosfer 

ayrazolları  adlanır.  Sənayeləşdirmə  nəticəsində  onların  miqdarı  kəsgin  artmışdır. 

Müəyyən edjilmişdir ki, atmosfer yer səthindən 30-100km yüksəkliyə qədər öz qaz 

tərkibini  sabit  saxlayır.  Onun  bu  hissəsi  homosfer  (yunanca  eyni)  adlanır.  Ondan 

yuxarıda olan qat isə heterosfer (yunanca – müxtəlif) adlanır. 

Yer  atmosferinin  yüksəklikdən  asılı  olaraq  fiziki  xüsusiyyətlərinin  qaz 

tərkibinin  dəyişilmə  xüsusiyyətlərini  nəzərə  alaraq  onun  tərkibində  aşağıdakı 

Melikov Behruz



təbəqələr ayrılır. 

1.  Troposfer  –  alt  sərhəddi  yer  səthidir.  Ekvatorial  enlikdə  qalınlığı  17km 

mülayim  enlikdə  11km,  qütb  ətrafı  ərazidə  8km-dir  (orta  qalınlığı  11km-dir). 

Burada  bütün  atmosfer  havasının  80%-i,  su  buxarının  isə  90-95%  cəmlənmişdir. 

Troposferdə  havanın  qızması  yer  səthinin  təsiri  ilə  olur  Günəşdən  aldığı  istilik 

hesabına  qızan  ykr  səthinə  toxunan  troposfer  havası  konvektiv  qarısma  yolu  ilə 

istiliyi yuxarı qatlara keçirdiyi üçün, burada temperaturun səthdən uzaqlaşdıqca hər 

100m-də 0,6° aşağı düşməsi müşahidə edilir. Bu hadisəyə havanın temperaturunun 

aerotermik  dəyililməsi  deyilir.  Bu  xüsusiyyət  troposferdə  havanın  həm  şaquli 

(konvektiv) və həm də üfuqi istiqamətdə bütün enliklər boyunca qarışmasına şərait 

yaradır. Yer səthinin orta illik temperaturunun dəniz səviyyəsində 14-15° olmasını 

qəbul  etsək,  onda  troposferin  üst  sərhəddində  havanın  temperaturunun  ekvatorda 

70°, orta enliklərdə – 55-60°, qütblər üzərində isə 40-43°-yə enməsi aydın olar. 

Troposferdə  havanın  üfuqi  və  şaquli  qarı  massı  meteroloji  hadisələrin  və 

havanın bərqərar olmasına şərait yaradır. Troposferin yer səthi ilə ən çox əlaqədə 

olan, təqribən 1000m hündürlüyədən hissəsinə surtünmə layı deyilir. Meteroloji və 

aerotermik  qradiyent  göstəricisinə  görə  sürtünmə  layı  troposferin  üst  hissəsindən 

xeyli fərqlidir. 

Troposferin üst sərhədində, onunla stratosfer arasında 1-2km qalınlığa malik 

olan  hissəsi  tropopauza  adlanan  keçid  təbəqəsi  yerləşmişdir.  Tropopauza 

stratosferlə troposfer arasındakı hava mübadiləsində iştirak etməklə yanası, hər iki 

laya oxşar xüsusiyyətlərin olması ilə fərqlənir. 

Stratosfer  Yuxarı sərhəddi 55 km-dən  Keçik 20km-dən başlayaraq  stratosfer 

havanın temperaturu yüksəklikdən asılı olaraq artmağa başlayır. Çünki havaya yer 

səthindən istilik çatmır. Onlar istiliyi günəş sualarından alır əgər 20km yüksəklikdə 

stratosfer havasının temperaturu -60-701-yə bərabərdirsə, 55km yüksəklikdə o, 0°-

yə  bərabərdir.  Stratosfer  daxilində  ozon  ekranı  yerləşmişdir.  O,  yer  səthindəki 

canlıları  Günəşin  məhvedici  sualarından  qoruyur.  Stratosfer  daxilində  hava  çox 

seyrəkdir.  Orada  buz  kristallarından  ibarət  olan  gümsu  buludların  mövcudluğu 

məlumdur stratosferlə mezosfer arasında stratopauza keçid qatı yerləşmr. 

Melikov Behruz



Mezosfer,  Yuxarı  sərhəddi  80km-dən  keçir.  Burada  yenidən  havanın 

temperaturunun  -90°C-yə  düşməsi  müşahidə  edilir.  Atmosferın  80-90km 

hündürlüyündə  mezopauza  Qatı  yerləşir.  Bu  da  sabit  və  alçaq  temperaturu  ilə 

fərqlənir (-180°S-yə dən). 

Termosfer:  800-1000km-dək  yüksəklikdə  yerləşir.  Burada  havanın 

temperaturunun  kəskin  artması  müşahidə  olunur  150  km  yüksəklikdə  temperatur 

220°C, 600km yüksəklikdə isə 1000°C-dən artıq olur. Burada 80-400km daxilində 

yer səthini rentgen sualarından qoruyan ionosfer təbəqəsi yerləşmişdir. 

1000 km-dən yuxarıda isə ekzosfer yerləşmişdir. Burada hava demək olar ki, 

yoxdur. Ekzosfer daxilində mövcüd olan elementar yüklü hissəciklər – elektronlar, 

planetlar,  neytronlar.  II  kosmik  sürət  alaraq  (11,2km/san)  yer  atmosferini  tərk 

edirlər yəni burada yerlə açıq kosmos arasında maddələr və enerji mübadiləsi baş 

verir. 

Yerin  cazibə  qüvvəsini  dəf  edən.  H  molekulları  yer  ətrafında  20000km 



yüksəkliyədən olan hissədə tac əmələ gətirirlər. 

Atmosfer  tərkibi  və  quruluşu  haqqındakı  biliklərimizi  ümumiləşdirərək 

aşağıdakı nəticələrə gəlmək olar. 

1.

  Atmosfer yer səthinin bütün təbəqələri ilə birlikdə inkişaf edir. 



2.

  Bitkilər  və  heyvanlar  fotosintez  və  tənəffuz  üçün  atmosfer  havasından 

istifadə edərək onu yaradıblar. Yəni atmosfer qazları biogen mənşəlidir. 

3.

  Biosfer  atmosferdəki  maqnitosfer,  ionosfer  və  ozon  gkranı  vasitəsi  ilə 



kosmosdan təcrid olunmuşdur. 

4.

  Coğrafi təbəqənin yəni biosferin üst fərhəddi təqribən 20 km yüksəklikdən 



yəni ozon ekranının altından keçir. 

5.

  Atmosfer qazları yuxarı təbəqədə yeri tərk edir. Yerin təki isə mantiyanın 



siliyasası nəticəsində atmosferə küllü miqdarda hava verir. Yer nəticədə il ərzində 

təqribən 1 mln qaz atmosfer daxil olur.. 



 Günəş radiasiyası. 

Yerə gəlib çatan bütün günəş materiyasının və enerjisinin məcmusuna günəş 

radiasiyası deyilir. O 2 hissədən ibarətdir: 

Melikov Behruz




1.

  istilik radiasiyası 

2.

  işıq radiasiyası 



Günəşdə baş verən nüvə reaksiyaları nəticəsində istilik enerjisi şüa enerjisinə 

keçir. Yer səthinə ölüsən günəş şuaları yenidən istilik enerjisinə çevrilir. Beləliklə 

günəş  radiasiyası  yerə  istilik  və  işıq  gətirir.  Günəş  şuaları  müxtəlif  dalğa 

uzunluğuna malik günəş spektrini yaradır. O  

ultrabənövsəyi (dalğa uzunluqları 0,17mkm-0,35 m km) görünən (0,36-0.75) 

və infra-qırmızı (0,76m km – 4 m km) diapazonlarına (zonalarına) bölünür. 

Günəş  radiasiyası  yer  atmosferini  keçərkən  xeyli  dəyişir  və  zəyləyir.  Yer 

atmosferinə qədər olan günəş radiasiyası günəş sabiti adlanır. 

Yer atmosferindən kənarda günəş şualarına perpendikulyar yerləşmiş sahəsi 1 

sm

2



-ə  bərabər  olan  müstəvi  səthinə  1  dəqiqə  ərzində  düşən  günəş  radiasiyası 

(1.94kal/ sm

2

 dəq) günəş sabiti adlanır. Günəş sabiti öz adının ziddinə olaraq sabit 



qalmır.  O,  daim  dəyişir.  Troposferin  hər  km

–i  ildə  orta  hesabla  2,6  *10 



5

  kal 


miqdarda  istilik  alır  ki,  bu  da  400000  t  Daş  kömürün  yanarkən  verdiyi  istiliyə 

bərabərdir. Bütün yer il ərzində 1.37*10 

24

-kal istilik alır. 



Atmosferə daxil olana qədər günəş radiasiyasının paylanmasına solyar iqlimi 

deyilir.  Yerin  fırlanma  axının  meyilliyi  və  illik  hərəkəti  onun  günəş  tərəfindən 

qeyri bərabər şualanmasına səbəb olur. 

Bildiyimiz  kimi  sentyabrdan  marta  qədər  cənub  yarımkürəsi,  martdan 

sentyabra  kimi  isə  Şimal  yarımkürəsi  daha  çox  günəş  şuası  qəbul  edir.  Buludsuz 

səmada atmosferdən keçən günəş şuaları düz günəş radiasiyası adlanır.  

Atmosferdəki  qaz  mollekuları  və  ayrozolların  təması  nəticəsində  səpələnən 

günəş  radiasiyası  yaranır.  Beləliklə  Yer  səthinə  duz  və  səpələnmiş  radiasiyalar 

daxil  olur.  Bunların  məcmunsu  ümumi  radiasiyanı  əmələ  gətirir  ki,  bu  da 

troposferin istilik rejimini müəyyən edir. Atmosfer günəş radiasiyasının 1 hissəsini 

udaraq  və  səpələryərək  onu  xeyli  zəylədir.  Zəyləmə  kəmiyyəti  səf  faflıq 

ə

msalından  asılıdır.  Bu  əmsal  yer  səthinə  nə  qədər  günəş  radiasiyası  çatdığını 



göstərir.  Əgər  troposfer  yalnız  qazlardan  ibarət  olsaydı  səffaflıq  əmsalı  0,9-a 

bərabər  olardı  və  troposfer  yerə  gələn  günəş  radiasiyasının  90%-ni  yer  səthinə 

Melikov Behruz



buraxardı. Lakin havada həmişə müxtəlif qarışıqluqlar olduğundan orada səffaflıq 

ə

msalı  0,7-0,8  –  ə  bərabərdir.  Yer  səthi  vahidənə  ölüşən  şua  enerjisinin  miqdarı 



coğrafi  enlikdən  asılıdır.  Buludluluq  onu  azaldır.  Ən  çox  günəş  enerjisi  tropik 

enliklər alır (200-220 kkal/ sm

). Ekvatorda buludluluq bu kəmiyyəti azaldır (100-



140 kkal/ sm

), qütb, qütbətrafı zonada (60 kkal/ sm



2

) çox olmur. 

Onun miqdarı fəsillərdən asılı olaraq dəyişil. Ümumi günəş radiasiyası torpaq 

və su sahələri tərəfindən qismən udulur və istiliyə çevrilir. Bu istiliyin xeyli hissəsi 

su hövzələrində buxarlanmaya səbəb olur. Bir hissəsi isə atmosferə və su səthiniz 

ə

ks  etdirdiyi  radiasiyaya  əks  olunan  radiasiya  və  ya  albedo  deyilir.  O,  günəş 



ş

ualarının düşmə bucağından, səth örtüyündən asılıdır. Mütləq qara cisimlər bütün 

radiasiyanı udur. Belə ərazilərdə albedo kiçik olur Mütləq ağ cisimlər, xüsusilə tətə 

yağmış  qar  isə  günəş  radiasiyasını  demək  olar  ki,  tamamilə  əks  etdirir  (100%). 

Güzgü səthində isə günəş şualarının əks olunma kəmiyyəti günəş şualarının düşmə 

bucağından asılıdır və Q 2%-lə 90% arasında dəyişir. 

Udulan  radiasiya  əsas  iqlim  əmələ  gətirən  amildir.  Yer  səshi  tərəfindən 

qızdırılan  atmosfer  havası  özü  istilik  verir.  Onun  bir  hissəsi  yer  səshi  tərəfindən 

qızdıran  şualanmasına  qarşı  gəlir.  Bu  müqabit  şualanma  adlanır.  Yer  səhinin 

məxsun  şualandırmasının  kəmiyyəti  orta  hesabla  0,6  kal/  sm

2

  dəq  olan  zaman 



məqbul şualanma 0,2 kal/ sm

2

 dəq olur. 



 məxsun şualanması ilə atmosferin məqbul şualanması arasında fərq effektiv 

ş

ualanma  adlanır.  Əraziyə  daxil  olan  kütlələrinin  təsiri  hətiləsində  yüksəklikdən 



asılı  olaraq  havanın  temperaturunun  artması  inversiya  hadisəsi  baş  verir  onun 

aşağıdakı növləri vardır. 

I) Adiabatik inversiya – yüksəklikdən enən hava kütləsinin sıx hava kütləsinə 

sürtünməsi nəticəsində qızması hadisəsidir. 

II)  Radiasiya  inversiya  –  günəş  batdıqdarı  sonra  əvvəlcə  yer  səthi  soyuyur, 

atmosferin yuxarı hissəsi isə soyumağa macal tapmır. 

III)  Oroqrafik  inversiya  –  Dərələrdə  ağır  soyuq  havanın  aşağı  enməsi 

nəticəsində isti havanın yuxarı qalxması nətiicəsində olur. 

Advektiv  inversiya  –  isti  hava  soyuq  əraziyə  daxil  olarkən  soyuq  səth  ilə 

Melikov Behruz




təmasda  olan  alt  hissə  soyuyur  üst  hissə  isə  isti  qalır.  Yer  səthinin  aldığı  istilik 

daima dəyişirlir, atmosfer və rosfer tərəfindən yenidən paylandırılır. istilik əsasən 

buxarlanmaya,  atmosferələ  turbulend  istilik  mübadiləsinə  və  ayrı-ayrılıqda 

götürülmüş  akvatoriya  və  ərazilərdə  hidrosfer  və  atmosfer  sirkulyasiyasına  səbəb 

olur  istiliyin  çox  hissəsi  okean  və  materiklərdən  suyun  buraxarlanmasına  sərf 

olunr. Bütün planetdə günəş radiasiyasının 80%- buxarlanmaya, 20%-isə turbulend 

istilik mübadiləsinə sərf olunur. Suy  un buxarlanmasına sərf olunan istilik buxarı 

kondensasiyasısı  zamanı  gizli  buxar  əmələ  gəlmə  şəraitində  istiliyə  keçir. 

Buxarlanan  su  vahidinə  sərf  olunan  istiliyik  miqdarına  gizdi  buxar  əmələ  gəlmə 

istiliyi  deyilir.  Bu  proses  havanın  qızmasında  və  hava  kütlələrinin  hərəkətində 

başlıca rol oynayır. 

Radiasiya  istiliyi  atmosferə  həm  də  havanın  turbulent  istilik  mübadiləsi 

vasitəsmi ilə də daxil olur. 

Yer kürəsinin istilik balansı aşağıdakı sturla hesablanır. 

 Q=LE+P+A 

Burada: Q – istilik balansı 

 LE – buxarlanmaya istilik sərfi 

 L – gizli buxarlanma istiliyi 

 E – buxarlanma 

 P – yer səthi ilə atmosfer arasındaki turbulent istilik mübadiləsi 

 A – istiliyin torpaq və yaxud su hövzəsinin dərin qatlarına ötürülməndir. 

Ə

gər  coğrafi  təbəqədən  istilik  rejimi  yalnız  günəş  radiasiyasının  paylanması 



ilə  müəyyən  edilsəydi  və  bu  radiasiya  atmosfer  və  hidrosfer  vaistəsilə 

yayılmasaydı  onda  ekvatorda  havanın  orta  illik  temperaturu  39°C,  qutblərdə  isə 

44°C olurdu. Bu halda artıq 50şm və cən enliklərindən başlayaraq daimi donuşluq 

yaranardı. Bildiyimiz kimi həqiqətdə ekvatorda orta illik temperatur 260°C, şimal 

qütbündə isə -2-°C-dir.  qlim xəritələrində istiliyin paylanması izotermlər vaistəsi 

ilə  göstərilir.  Bu  zaman  əksər  hallarda  yanvar  və  iyul  izotermlərindən  istifadə 

olunur. Yer kürəsində Ən yüksək orta çoxillik temperatur (+27°C) ekvatorda deyil, 

10  sm  enliyində  müşahidə  dunur  ki,  bunada  termik  ekvator  deyilir.  Bütün  yer 

Melikov Behruz



kürəsi  üçün  səthdən  2  m  yüksəklikdə  orta  illik  temperatur  14°C  –dir.  (Cənub 

yarımkürəsində 13,39° şimal yarımkürəsində 15,2°C). 

Yer  kürəsində  istiliyin  paylanmasındakı  əsas  qanunauyğunluq  yəni  onun 

zonallığı istilik və ya temperatur qurşaqlarını ayırmağa imkan verir. 

1.

  sti qurşaq (30° şm və cən enlikləri arasında) – 20°C orta ildlik izotermii 



ilə əhatələnir. 

2.

   Mülayim qurşaqlar . Ən isti ayın 10°C izotremləri ilə əhatə olunur. 



3.

  Soyuq qurşaqlar. Onların qütb sərhədləri Ən isti ayın 0°C izotermləri təşkil 

edir. Tundra zonasına uyğun gəlir. 

4.

  Qütbətrafı daimi şaxta qurşaqları.  stənilən ayrı temperaturunun )°C – dən 



aşağı olduğu əraziləri əhatə edir. 

 

Melikov Behruz



Document Outline

  • Microsoft Word - Document1
  • Microsoft Word - Document1
  • Microsoft Word - Document1
  • Microsoft Word - Document1
  • Microsoft Word - Document1
  • Microsoft Word - Document1
  • Microsoft Word - Document1
  • Microsoft Word - Document1



Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə