Yoshlar fiziologiyasi va gigiyenasi



Yüklə 428,25 Kb.
səhifə1/6
tarix02.10.2017
ölçüsü428,25 Kb.
  1   2   3   4   5   6

Aim.uz

Yoshlar fiziologiyasi va gigiyenasi” fanidan ma’ruzalar matni
1-maruza

Mavzu: Yoshlar fiziologiyasi va gigiyenasi fanining mazmuni, ahamiyati va tarixi.

REJA:

1. Yosh fiziologiyasi predmeti.

2. Maktab gigienasi predmeti va ahamiyati.

3. Yosh fiziologiyasi va gigienasi fanining boshqa fanlar bilan aloqasi va qisqacha tarixi.

4. 2000yil - sog’lom avlod yili.

5. sog’lom avlod uchun dastur.


Yosh fiziologiyasi va gigienasifani talabalarga -bo’lajak muallimlarga 1) rivojlanayotgan organizmning usuli 2)rivojlanayotgan bolalarning yosh xususiyatlari. 3)ularning tashqi muhim bilan o’zaro bog’liqligi. 4)bolalarda uchraydigan turli kasalliklar va ularni oldini olish yo’llarini o’rgatishda katta ahamiyatga ega.

Fiziologiya -biologiyaning 1tarmog’i bo’lib, organlar,organlar sistemasi va funktsiyalarini xamda hayot jarayonlarini o’rganadi.

Yosh fiziologiyasi fani – odam anatomiyasi va fiziologiyasi fanining 1tarmog’i bo’lib, yosh organizmning katta odam organizmdan tubdan farq qilinishi ko’rsatiladi. Demak bola organizmi faqat katta odamning holini emas, balki xanomi, fiziologik xususiyatlari va tashqi muhidga moslanishi bilan farq qiladi.

Yosh fizilolgiyasi fani-turli yoshdagi bolalar va o’smirlarning organizmida kechadigan o’sish va rivojlanish jarayonlarni, organlarini,to’qimalari va mizimlarini o’ziga xos yosh xususiyatlarini o’rganadi.

Yosh fiziologiyasi o’rganadigan asosiy obekt bolalardir.

Gigiena-odamni o’gab turgan tashqi muhidni sog’lomlashtirish yo’llarini o’rganadi.

Gigiyena fani: 1) Maktab gigiyenasi,2) kommunal gigiyena,3) ovqatlanish gigiyenasi, 4)mexnat gigiyenasi va gigiyenaga oid boshqa fanlarni o’z ichiga oladi.

Maktab gigiyenasi bolalar va o’smirlar organizmi bilan tashqi muhit o’rtasidagi qonuniyatlarni o’rganadi. Ularni to’g’ri o’sib rivojlanishi uchun zarur gigiyena asoslarini isdhlab chiqadi .

Maktab gigiyenasining asosiy maqsadi-bola aqliy mexnat qobilyatning funksional imkoniyatlari ortib borishi, turli sharoitga moslashishi, charchash va o’ta charchash, asab va boshqa turli kasalliklarning 0oldini olish uchun chora tadbirlar ishlab chiqishdan iborat. Shuningdek bolalar muassalarida-sanitariya –gigiyena xolatini yaxshilash, ta’lim tarbiya jarayoning giginik asoslari, maktablarni to’g’ri ko’rish va obodonlashtirish va shunday boshqa masalalar bilan shug’illanadi .

Sanitariya- odam salomatligini taminlaydigan gigiyena talablarini xayotga tadbiq etadi. Sanitariya so’zi gigiyenik malumotlarini amaliyotda tadbiq qilish ma’nosini bildiradi. Giogiyena fanida tibbiy ekisperiment usuli asosiy usul bo’lib , u organizmga tashqi muhitning har tomonlama tasirini o’rganadi. Tabbiy gigiyenik eksperiment usullarida bola uchun tabbiy yashash sharoitda: (dars soatlari, jismoniy mashqlar va boshqalar ) organizmbilan tashqi muhit o’rtasidagi o’zaro bog’liq, tabbiy omillarning bola organizmiga tasirini kuzatib shu yoshdagi bolalarga, uning antomo- fiziologik imkoniyatlariga qarab tegishli normalar belgilanadi.

Yosh fiziologiyasi va gigiesi bir qancha fanlar: tibiyot, pedagokika, asixologiya fanlari bilan chambar- chas bog’lik.

Tibiyotning ko’p soxalari yosh fiziologiyasidan foydalanadi(pediatriya,o’smirlar gigienasi, yosh psihologiyasi).Yosh fiziologiyasi va gigienasi pedagogika va uning barcha soxalari uchun iilmi- tabiiy asosdir. Pedagok bilib olishi kerak bo’lgan birinchi narsa bu bola tanasining tuzilishi va xayoti, bola tanasining anatomiyasi va fiziologiyasi va uning rivojlanishidir. Bu siz yaxshi pedagok bo’lish bolani to’g’ri tarbiyalash mumkin emas. Bolaning jismoniy va aqliy qobiliyatlarini uning nimalarga qodir ekanligini bilmasdan turib yoshga aloqador xususiyatlarini nazarga olmasdan turib, ta’lim-tarbiya ishlarini to’g’ri yo’lga qo’yish mumkin emas. Bolalarni to’g’ri o’stirib tarbiyalash mamlakatni yuksaltirish va taraqqiy ettirish garovidir.



O’zbekistonda yosh fiziologiyasi va gigiyenasi fanning qisqacha rivojlanish tarixi.

Yosh fiziologiyasini o’rganar ekanmiz tibbiyot faniga xissa qo’shgan vatandoshlarimizni esga olamiz .

X asrning ikkinchi yarmida abu bakr ibn axovay buxoriy xidoyat (yani tibbiyot o’rganuvchilarga qo’llanma) kitobida odam va bolalarda uchraydigan ko’pgina kasalliklar va ularni davolashda qilinadigan dorilar haqida ma’lumot berilgan.

O’sha davrda Abu Mansur Buxoriy “Oddiy dorilar haqida katta to’plam”, Abu Saxn Masix Jurjoniyning 100 bobli al-kimyo kitobida tibbiyotni o’rganmishda keng darslik sinflar qo’llanmasi chop etgan .

Ensiklopedist olim Abu Rayxon Beruniyning “saydana” kitobida o’simlik va xayvon maxsulotlaridan va minerial moddalardan tayyorlanadigan 1000 dan ortiq dorilar haqida malumot berilgan.

Abu Ali Ibn Sino - jaxon ilmiy taffakkuri rivojiga katta xissa qo’shgan , katta ilmiy meros qoldirgan. U sharq mutaffakkirining asarlarini chuqur o’rganish bilan birga qadimgi yunon- tibbiy, ilmiy va falsafiy merosini” Aristotel, Evklit Ptolomey Galen, Gipokrat, pifagor asarlarini qunt bilan o’rgandi.

Ibn Sinoning “kitob al qonun- Fittibb”(tip qonunlari) kitobi 5 ta katta kitobdan iborat bo’lib, 1956-1962 yillarda rus va o’zbek tilida nashr etilgan. Bu kitoblarda odam anatomiyasi, fiziologiyasi, gigiyenasi, ichki kasalliklar, jaroxlikdorishunoslik, yuqumli kasalliklarga taaluqli bilimlar bayon etilgan. Bu kitob 600yil davomida butun jaxondagi shifokorlar uchun asosiy qo’llanma bo’lib keldi. U 36 marta qayta nashr etilgan. Ibn Sino turli yuqumli kasalliklarning kelib chiqishiga, ifloslangan suv va havoning roli katta ekanligini uqtirib, suvni qaynatib yoki filtirlab ichishni tavsiya etgan. U havo, suv orqali kasallik tarqatuvchi mayda mikroblar haqida Pasterdan 800 yil oldin o’z fikrini bildirgan. U kasalliklarni oldini olishda tashqi muhitni muxofaza qilish shaxsiy va ijtimoiy gigiyena qoidalariga amal qilish haqidagi fikirni bundan 1000 yil oldin aytgan edi .

XII asrdagi yashab ijod qilgan Ismoil Jurjoniy Najibbuddin Samarqandiy XVI- asirda”Sulton Ali tabib Xurosat tibbiyot fiziologiyasiga xissa qo’shgan.

Hozirgi davrdagi tibbiyot fiziologiyasida taniqli olimlar. Misol: Akademik Yunusov A.Y- fiziologiya fanlari rivojlanishiga xissa qo’shgan, Akademik Yunusovning-yosh fiziologiyasi o’rganish soxasidagi ishlari katta.

Nizomiy nomli Toshkent Davlat pedagokika universitetida va pedagokik ilmiy tekshirish instutida ishlab chiqmoqda. Professor: Sharipova, maxmudov, Tursunov, Axmerdov, Xojimatov , mirza karimova va ularning shogirdlari yosh fiziologiyasi fani rivojlanishi uchun o’z xissalarini qo’shib kelmoqdalar.

O’zbekistonda mustaqillikga erishgandan so’ng, asosiy maqsad sog’lom avlodni tarbiyalashni belgilab oldi. 2000 yil “soglom avlod yili” deb elon qilinishi mamlakatimizda olib borilayotgan oliy janob ishlarning davomi deb xisoblanadi. Mustaqil O’zbekiston oldida turgan asosiy masalalardan biri bu ta’lim tarbiya tizmidan tubdan o’zgarib, hozirgi zamon talabi darajasiga ko’tarishdir. Mamlakatimizni birinchi ordeni “sog’lom avlod uchun” bo’lib. U 4-marta 1999 yilda qabul qilingan. 1993 yil 29-aprelda “ sog’lom avlod uchun” jamg’armasi tuzildi.

1993 yil 3-dekabrda VAZIRLAR MAXKAMASINING 589 QARORI BILAN O’SIB KELAYOTGAN AVLODNI SOG’LOMLASHTIRISH CHORA TADBIRLARINI haqida kompleks dastur qabul qilindi. Budasturning asosiy yo’nalishlari quyidagilardan iborat:



  1. Har bir xalq ta’limi xodimi tibbiy va gigiyenik bilimlarga ega bo’lishi.

  2. Har bir xalq maorifi xodimi ta’lim tarbiyaning gigiyenik normalarini bilishlari.

  3. Sog’lom turmush tarzini shakllantirish.

  4. Yosh avlodga gigiyenik tarbiya berish.

  5. “Sog’lom avlod uchun” dasturini keng targ’ib qilish.


Tekshirish savollari:

  1. Yosh fiziologiya fani nimani o’rganadi.

  2. gigiyena faninig vazifalari nimalardan iborat.

  3. Yosh fiziologiyasi va gigiyena fanini rivojiga xissa qo’shgan olimlardan kimlarni bilasiz.

  4. davlatimiz yosh avlodni tarbiyalash himoya qilish yilida qanday ishlar olib bormoqda.


2-Maruza

Mavzu: Bolalar o’sishi va rivojlanishining umumiy qonunlari.

Reja:

  1. Organzm bir butindir.

  2. O’sish organizmning miqdor ko’rsargichi.

  3. rivojlanish organizmning sifat ko’rsatgichi.

  4. O’siy va riuvojlanishning umumiy qonunlari.

  5. Akseleratsiya-o’sish va rivojlanishning tezlashuvi.

O’sib kelayotgan organizmni to’g’ri tarbiyalash uchun bola organizmning o’sish va rivojlanish kabi asosiy xususiyatlarni bilish zarur. O’sish va rivojlanish barcha tirik organizmlar kabi odam organizmiga xos xususiyatdir. Organizmning har tomonlama o’sish va rivojlanishi uning paydo bo’lgan vaqtidan boshlanadi. Bu ikki protsess murakkab jarayon bo’lib, bir butun va bir biriga bog’langandir. O’sish davrida tana hujayralarining ko’payishi natijasida tirik organizm o’lchamlarining ortishi yani bo’yning cho’zilishi og’irlashning ortishi tushuniladi. Bola malum yoshgacha to’xtovsiz va har hil jadalliklar bilan o’sadi. Shunga qaramasdan barcha to’qima va hujayralarda yani organizmda o’sish bir vaqtda, qizlarda o’rtacha 17-18 yoshgacha yigitlarda 19-20 yoshgacha tugallanadi. O’sish qatorida hujayralarda ularning bajaradigan vazifasi ortishi jarayoni kuzatiladi. Bu rivojlanish jarayonidir.

Rivojlanish deganda: o’sayotgan organizm to’qima xujayralarining va organlarning shakllanishi ya’ni bola organozmi hujayralarning shakllanishi o’smirlik va yetuk yoshdagi odamlarga hos bo’lgan bir muncha murrakkab to’qima va organlarga ega bo’lishiga aytiladi. Odam organizmining rivojlanishi umir bo’yi davom etib turadigan to’xtovsiz jarayondir. Bolaning rivojlanish tuxum xujayralarining otalanishdan boshlab umr oxirigacha davom etadi. Organizm jismonan, aqlan va jinsiy rivojlanadi yani murakkablashadi.

Organizm o’sish va rivojlanishda barcha etaplarni bolani: o’smirlik, o’spirinlik, yosjlik, yetuklik davrini bosib o’tadi. Odam xayotning har bir davrida shu davrning xarakterli xususiyatlari oldingi davrning qoldiqlari kelgusi davrning kurtaklari paydo bo’ladi.

O’sish- organizmning miqdori korsatkichi hisoblansa, rivojlanish sifat ko’rsatkichi hisoblanadi. Bu ikki jarayon notekiswlik, umrsizlik, geteroxning va akseleratsiya jarayonlari asosida yuzaga chiqadi. Odam organizmi paydo bo’lgunidan to vafot etgunga qadar ketma-ket keladigan morfologik, bioximik va fiziologik o’zgarishlarga uchraydi. Bu o’zgarishlar o’sish va rivojlanish bosqichlarini yuzaga keltiruvchi irsiy faktorlarga bog’langan. Biroq, bu irsiy faktorlarning yuzaga chiqishda yosh xususiyatlarning shakllanishida ta’lim tarbiya, bolaning ovqatlanishi, turmushning gigiyenik sharoiti, sport va mexnat faoliyati katta ta’sir ko’rsatadi. Bolaninbg dastlabki qadam tashlashi, hayoti davomidagi harakat funksiyasining rivoj;lanishi, bolaning birinchi aytgan so’zi va hayoti davomida nutq funksiyasining rivojlanishi. Bolaning o’smirga aylanishi markaziy nerv sistemasining rivojlanishi, reflektor faoliyatining murakkablashuvi, bular organizmida kechadigan uzluksiz o’zgarishlarning bir bo’lagidir. Bu o’zgarishlarni bolaning gavda proporsiyasining o’zgarishlardan ham bilish mumkin.

Yangi tug’ilgan chaqaloq qo’l oyoqlarini kaltaligi, gavda va boshning kattaligi bilan katta odamdan farq qiladi. Bolaning gavdaga bo’lgan nisbati quyidagicha: yangi tug’ilgan chaqaloqda 1-4,2 yoshda, 1-5,6yoshda 1-6,12 yosh, 1-7,kattalarda 1-8ga teng . Odam yoshi bilan birga boshini o’sishi sekinlashadi, oyoq qo’llar o’sishi tezlashadi. Jinsiy balog’atga yetguncha qiz va o’gil bolalar gavda propatsiyasida majoziy tafovu sezilmaydi. Biroq balogat yosh davri kelishi bilan jinsiy farq yuzaga keladi. O’g’il bolalarda oyoq qo’llar uzunlashadi, gavda kaltalashadi, tazi tor bo’la boshlaydi.

Bola bo’yining uzunligi va notekis o’sishi va rivojlanishi quyidagilarda misol ko’rish mumkin. Bola bo’yining uzunligidagi notekislik: bola 1 yoshga bo’y uzunligi 25sm uzayib 75 sm ga yetadi. Xayotning ikkinchi yilida atigi 10 sm o’sadi. 6-7 yoshgacha bo’y o’sishi yana sekinlashadi. Boshlang’ich maktab yoshida 7-10sm o’sadi. Jinsiy yetilish munosabati bilan qizlarda 12 yoshgach, o’g’il bolalarda 15 yoshdan boshlab bo’yiga o’sish tezlashadi.

Tananing vazni yoshga qarab o’zgaradi. Yangi tug’ilgan chaqaloq o’rtacha vazni 3,5kg. Bola tug’ilgandan kunidan 1 oyda 600gr. 2 oyda 800gr ortadi. 1yosh -9-10kg, 2 yoshda vazniga 2,5 –3,5 kg qo’shiladi. 4-5-6 yoshlarda har yili 1,5 –2 kg qo’shiladi. 7-yoshdan uning vazni tez ortib boradi.14-15 yoshda har yili 5-8kg ortadi. Aqliy rivojlanishning notekisligi barcha sinf o’quvchilarda ko’rish mumkin. Bunda o’quvchi oz sinifdoshlaridan o’zib ketishi mumkin. Bolaning yoshlariga nisbatan aqliy kamol topishi ularning shaxsiy qobilyatiga va atrof muhit sharoitiga ham bog’liqdir. Shu bilan birga kichik maktab yoshdagi bolalar o’rtasida o’ta qobilyatlilari ham uchrab turadi. Bular vunderkindlar (nemis tilida - sexirli bolalar) deyiladi. Ko’pgina atoqli olimlar yoshligidanoq katta qobilyatiga ega bo’lganlar.Abu Rayxon Beruniy, Ibn Sino, Alisher Navoiy misol bo’ladi. Ibn Sino 16-17 yoshida mahxur tabib bo’lgan.

Dunyoning birinchi vunderkinti deb Italiya yozuvchisi Torvado Tasso elon qilingan. U 13 yoshida Balon universiteti talabasi bo’lgan. Buyuk kompozitor monart misol bo’ladi. U 4 yoshida musiqa yozgan. Hozirgi vaqtda bunday bolalarga katta etibor berilmoqda. Ular uchun litseylar, gimnaztikalar tashkiletilmoqda. Bolalarning jismoniy va aqliy jihatidan o’sish , turmush sharoiti, ob- havoning sharoiti, iqlim, quyosh rabianasiyasitasir etadi, agar bola kichkinaligidan muntazam ravishda jismoniy mashqlar va spot bilan shug’illansa u sog’- salomat o’sadi va uning organlari uygun rivojlanadi.





Dostları ilə paylaş:
  1   2   3   4   5   6


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə