Zarafshon vodiysi voha landshaftlari va ularning vujudga kelishida irrgatsiyaning roli. Samarqand voha landshafti va uning tafsifi



Yüklə 27,84 Kb.
tarix04.02.2018
ölçüsü27,84 Kb.

Aim.uz

Zarafshon vodiysi voha landshaftlari va ularning vujudga kelishida irrgatsiyaning roli. Samarqand voha landshafti va uning tafsifi.

Samarqand voha landshafti Zarafshon botig’ining sharqiy kengaygan qismini egallab olgan. U shimol tomonda Qaroqchitog’ va Go’bdintog’larning janubiy yon bag’ridagi tog’ oldi prolyuvial tekislik zonasi bilan, g’arbda Kattaqo’rg’on voha landshafti bilan, sharqda Panjakent vohasi bilan va janubda Chaqilkalon va Qoratepa tog’larining shimoliy yon bag’ridagi tog’oldi prolyuvial tekislik zonasi bilan chegaralangan. Ana shu chegaralar doirasida joylashgan Samarqand voha landshaftining umumiy maydoni A.A.Abdulqosimovning (1999) ma’lumotiga ko’ra 2533 km² ni tashkil etadi. Voha landshaft yuzasining absolyut balandligi g’arbda 550-600 m dan sharqda 850-900 m gacha ko’tarilib boradi.

Samarqand voha landshaftining poydevorini geologik rivojlanish tarixi Zarafshon tog’oralig’i botig’ining rivojlanish tarixi bilan uzviy bog’lik. Voha hududining katta qismi Jumabozor sinklinal cho’kmasiga va unga yaqin bo’lgan joylarga to’g’ri keladi. Uning kamroq maydoni Cho’ponota antiklinal ko’tarmasi bilan band. Jumabozor cho’kmasi Samarqand cho’kmasining tarkibiy qismi bo’lib, u Zarafshon botig’ining paleogen davrida cho’kayotgan qismida hosil bo’lgan. Keyinchalik bu cho’kma neogen va to’rtlamchi davr yotqiziqlari bilan to’lgan. Yotqiziqlarning qalinligi 2000-2500 m gacha boradi. Bu yotqiziqlarning asosini Zarafshon daryosi va uning irmoqlari keltirgan allyuvial-prolyuvial yotqiziqlar daryo va soylarning qayirlarida hamda ularning qayir usti terrasalarida keng tarqalgan. Tog’oldi qiya tekisliklari prolyuvial yotqiziqlardan, lyoss va lyossimon jinslardan tarkib topgan. Lyosslarning qalinligi Samarqand atrofida va Darg’om kanali zonasida 60-70 m gacha boradi.

Samarqand shahrining shimoli-sharqiy qismida, Zarafshon daryosi bilan Siyob kanali oralig’ida uncha baland bo’lmagan Cho’ponota antiklinal ko’tarilmasi joylashgan. Uning maksimal balandligi 827 m ni tashkil etadi. Bu antiklinal ko’tarilmaning tuzilishida slanetslar, granitlar, ohaktoshlar va konglomeratlar ishtirok etadi. Cho’ponota qoldiqli tog’ining shimoli-sharqiy qismi 50-60° tik yon bag’r hosil qilib Zarafshon daryosining qayiri bilan tutashgan. Janubiy va janubi-g’arbiy yon bag’rlari ancha nishab bo’lib, qiyaligi 5-15° ni tashkil etadi. Cho’ponotaning yon bag’rlari quruq soy vodiylari va ko’p jarliklar bilan kuchli parchalangan. Ko’pchilik uchastkalarda tog’ jinslari, ayniqsa ohaktoshlar, slanetslar va konglomeratlar yer yuzasiga chiqib yotadi (Abdulqosimov, 1969, 1999).

Samarqand voha landshaftining relyefi to’lqinsimon allyuvial va prolyuvial tekisliklardan tarkib topgan. Uni yuzasining morfologik tuzilishida Zarafshon, Oqdaryo va Qoradaryolarning hozirgi zamon qayirlari, qayir usti terrasalari, yoyilma konuslari va tog’oldi nishab tekisliklar ishtirok etadi. Zarafshon vodiysining allyuvial tekisligi qayir va uchta qayir usti terrasalaridan tashkil topgan bo’lib, ularning umumiy qiyaligi sharqdan g’arbga tomon pasayib boradi. Daryo qayirlarida, ayniqsa ularning o’zan qismida shag’al yotqiziqlar keng tarqalgan, ularning qalinligi A.I.SHevchenkoning (1961) ma’lumotiga ko’ra 100 m va undan ham oshadi. Vohaning barcha sug’orma dehqonchilik rivojlangan uchastkalarida inson xo’jalik faoliyati ta’sirida qalinligi 3-4 m dan ham oshadigan antropogen yotqiziqlar - madaniy agroirrigatsion qatlamlar vujudga kelgan. Voha hududining mikrorelyefini shakllanishida ham inson xo’jalik faoliyatining roli nihoyatda katta. Kishilar qishloq xo’jalik landshaftlarini sug’orish maqsadida ko’plab kanallar va ariqlar qazib juda qalin irrigatsion to’rni vujudga keltirdilar, qiyalik joylarni tekisladilar, tepaliklar tekislanib, pastqam joylar va jarlar to’ldirildi. Natijadadastlabki relyef shakllari uz qiyofalarini o’zgartirib, ularning o’rnini antropogen relyef shakllari egalladi.

Samarqand voha landshaftining iqlimi Kattaqo’rgon, Navoiy va Buxoro voha landshaftlarining agroiqlim sharoitlaridan farq qilib chala cho’l iqlim xarakteriga ega. Bu Samarqand vohasining undan g’arb tomonda joylashgan vohalarga nisbatan balandroq gipsometrik yuzada joylashganligi bilan bog’lik. Shuning uchun voha hududini atmosfera yog’inlari bilan tabiiy namlanishi ancha yuqori. Yillik yog’in miqdori g’arbdan sharqqa qarab ortib boradi va 300-400 mm ni tashkil etadi. Qish va bahor oylarida tushadigan atmosfera yog’inlari agrolandshaftlarni tabiiy nam bilan ta’minlab, tuproqlarda namlik zahirasi hosil bo’ladi. Bu namlik mayning oxiri va iyunning boshlarigacha madaniy o’simliklarning yaxshi rivojlanishini ta’minlaydi. Vegetatsiya davrining keyingi bosqichlarida sun’iy sug’orish keng amalga oshiriladi.

Samarqand voha landshaftining barcha hududi termik resurslar bilan yetarli darajada ta’minlangan. Vegetatsiya davrida o’rtacha sutkalik harorati +10°S dan yuqori bo’lgan kunlardagi haroratning umumiy yig’indisi voha hududida 4200-4300° gacha boradi. Bu Panjakent vohasidagi termik resurslar yig’indisidan 300-350° ko’prok, ammo Kattaqo’rg’on vohasidagi termik resurslar yig’indisidan shuncha miqdorda kamroq. O’rtacha sutkalik harorati +10°S dan yuqori bo’lgan davr 210-216 kunni tashkil etadi. Vohada o’rtacha yillik havo harorati 13,4°S ga teng. Yanvarning o’rtacha harorati 0,2()S, iyulniki +25,9°S atrofida. Sovuq bo’lmaydigan davr o’rtacha 215 kungacha davom etadi. Vohaning asosiy qismini tashkil etuvchi agrolandshaftlar uchun bahorda so’nggi sovuqlarning to’xtash muddatini va kuzda erta tushadigan sovuqlarning boshlanish muddatini aniqlash muhim ahamiyatga ega. Samarqand vohasida eng so’nggi sovuq, o’rtacha 26 martda (eng ertagisi 6 martda va eng kechkisi 27 aprelda) to’xtaydi. Dastlabki sovuqlar o’rtacha 28 oktyabrdan (eng ertagisi 3 oktyabrdan, eng kechkisi 23 noyabrdan) boshlanadi. Absolyut minimal harorat -26°S gacha pasayadi, absolyut maksimal harorat esa 40°S gacha ko’tariladi. Vegetatsion qish ancha yuqori ko’rsatkichga ega bo’lib 58% ni tashkil etadi.

Samarqand vohasi va uning agrolandshaftlari suv bilan yaxshi ta’minlangan. Qishlok xo’jalik ekin maydonlarini suv bilan ta’minlashda Zarafshon daryosi va uning qadimiy irmoqlari bo’lgan Sazag’onsoy, Ohakliksoy, Omonqo’tonsoy, Qoratepasoy, Urgutsoy, Oqtepasoy, Tusinsoylarning ahamiyati katta. Ayniqsa, Zarafshon daryosining suv rejimi vegetatsiya davrida barcha turdagi madaniy ekinlarni suv bilan ta’minlash uchun juda ham qulay.

Zarafshon daryosining hamda uning katta-kichik irmoqlari hisoblangan barcha soylarning gidrologik rejimi yil davomida keskin o’zgarib turadi. Zarafshonning Oqdaryo va Qoradaryo tarmoqlariga ajralish joyida yanvar oyining o’rtacha suv sarfi 29,9 m3/sek dan iyul oyida 274 m3/sek. gacha o’zgarib turadi va shunga muvofiq ravishda yillik oqimning 2,6% va 25,1% ini tashkil etadi.

Zarafshonning oqim rejimidagi o’zgarish uning yuqori qismiga nisbatan o’rta qismida yaqqol seziladi. Uning oqim rejimidagi o’zgarish ayniqsa Rovotxo’ja to’g’onidan o’tgach kuchli sezila boshlaydi. Rovotxo’jada Zarafshon daryosi allyuvial yotqiziklar bilan qoplangan keng Zarafshon botig’iga chiqadi. Bu yerda daryo suvining bir qismi agrolandshaftlarni sug’orish uchun yirik irrigatsion kanallarga taqsimlansa, yana bir katta qismi botiqning boshlanish joyida daryo hosil qilgan yirik yoyilmaga singib yer osti suvini shakllantiradi. Zarafshon suvining yoyilmaga maksimal darajada singishi to’lin suv davriga to’g’ri keladi. Bu hatto to’lin suv davrida ham daryoda suvning keskin kamayib ketishiga olib keladi.

Zarafshon yoyilmasining yuqori qismida filtratsiya tufayli tarkib topgan yer osti suvlari sharqdan g’arbga nishablik tomon harakat qilib, yoyilmaning etak qismiga kelgan sari yer yuzasiga yaqinlashib, To’qay kishlog’idan o’tgach keng maydon bo’ylab yer yuzasiga chiqa boshlaydi va Qorasuv tarmoqlarini hosil qiladi. Erosti suvlarining yer yuzasiga intensiv sizib chiqishi Oqdaryo va Qoradaryo tarmoqlarining o’rta oqimigacha davom etadi. Yer osti suvlarining ko’p miqdorda sizib chiqishi daryoning kam suv oqish davriga to’g’ri keladi va uning suv miqdorini mejen davrida orta borishiga ta’sir ko’rsatadi (SHuls, Mashrapov, 1969).

Bunday gidrogeologik rejim Zarafshon botig’ining g’arbiy qismi uchun ham harakterli. Chunki Zarafshon botig’i ikkita mustaqil tektonik cho’kmadan Jumabozor va Kattaqo’rg’on bukilmalaridan tashkil topgan bo’lib, ular bir-biridan tektonik ko’tarilma orqali ajralib turadi. Ana shu ko’tarilma yer osti suvlarini vodiy bo’ylab yo’nalgan harakatiga to’siqlik qilib, ularni yer yuzasiga sizib chiqishiga imkoniyat yaratadi.

Binobarin, Samarqand vohasining gidrogeologik rejimi nihoyatda xilma-xil. Bu yerda grunt suvlari sathining yer yuzasiga yaqin yoki uzoq yotishi, ularning tarqalish xarakteri bir necha omillarga bog’lik. Ona jinslarning litologik tarkibi, relyefning genetik tipi, yer yuzasining nishabligi va boshqalar yer osti suvlarining geografik tarqalishida va yer osti suv sathining joylanishida yetakchi rol o’ynaydi.. Shuning uchun Zarafshon botig’ida, jumladan Samarqand vohasida yer osti suv sathining chuqurligi tog’oldi tekisligida 15-20 m dan daryo qayirida 1-2 m gacha o’zgarib boradi.

Samarqand vohasining yer osti suvlari chuchuk va iste’mol qilishga yaroqli. Uning minerallashish darajasi oqim yo’nalishi bo’ylab 0,1 g/l dan 1,0 g/l gacha ko’payib boradi. Vohaning tog’oldi prolyuvial tekislik va qayir usti terrasalarida yer osti suvlarining harakati uchun qulay sharoit mavjud. Shu boisdan bu joylarda yer osti suvlari ancha chuqurlikda yotadi. Vohaning Zarafshon qayiridagi uchastkalarda va ayrim vodiysimon pastqamliklarda, jumladan Toyloq, Jomboy va Payariq, tumanlari hududlarida grunt suvlari yer yuzasiga juda yaqin joylashgan bo’lib, tuproq, qoplamini me’yoridan ortiqcha namlantirib, botqoqlanish jarayonini faollashtiradi.

Samarqand vohasidagi sug’orma dehqonchilikda utloq botqoq-utlqk, tipik va och tusli buz tuproqlar keng foydalaniladi. Sug’oriladigan och tusli buz tuproqlar prolyuvial qiya tekisliklarning quyi qismida va qadimgi allyuvial tekisliklarda uchraydi. Tuproq qoplamlari mayda zarrali jinslardan, ko’pincha lyossimon qumoqlardan tarkib topgan. Sug’oriladigan och tusli buz tuproqning yuqori qatlamida chirindi miqdori 1,0-1,5% ni tashkil etadi. Sug’oriladigan tipik buz tuproqlar prolyuvial qiya tekisliklarning yuqori qismida, baland shleyflarda yaxshi rivojlangan bo’lib, och tusli buz tuproqlardan chirindiga nisbatan boyligi bilan ajralib turadi. Uning yuqori qatlamida chirindi miqdori 1,5-2,2% ga teng. Haydaladigan qatlamda tuproqning singdirish hajmi 9 mg/ekv. dan 16 mg/ekv. atrofida o’zgaradi (Butskov, Muraveva, 1965).

Vohaning kuchli madaniylashtirilgan buz tuproqlari tabiiy holdagi o’zlashtirilmagan buz tuproqlardan chirindi miqdorining haydalgan gorizont bo’ylab bir xilda taqsimlanishi, profilining tuzilishi, ayrim agrokimyoviy va fizikaviy xususiyatlari bilan farq, qiladi. Ming yillar davomida obikor dehqonchilik qilinib kelinayotgan buz tuproqlarda qalinligi 1,5-2 m dan oshadigan alohida agroirrigatsion qatlam shakllangan. Voha hududidagi buz tuproqlarning yana bir harakterli xususiyati shundan iboratki, ular sho’rlanmagan. Shuning uchun bu tuproqlar ikkilamchi sho’rlanish jarayoniga qarshi kurashish tadbir-choralarni talab etmaydi.

Samarqand vohasida maydoni jihatidan avtomorf tuproqlardan keyin gidromorf tuproqlar turadi. Sug’oriladigan gidromorf tuproqlar o’tloq,- buz, o’tloq, botqoq-o’tloq va botqoq tuproqlardan tarkib topgan. Bu xildagi tuproqlar Zarafshon daryosi va uning tarmoqlari bo’lgan Oqdaryo hamda Qoradaryo vodiylarida, tog’oldi prolyuvial tekisligining eng quyi chekka grunt suvlari yer yuzasiga yaqin yotgan joylarda yaxshi rivojlangan. Gidromorf tuproqlarning har xil bo’lish jarayonida ishtirok etuvchi yer osti suvlarining gorizontal almashinishi yaxshi bo’lganligi tufayli o’tloq, botqoq va o’tloq-botqoq tuproqlar sho’rlanmagan.

Gidromorf tuproqlar sug’oriladigan buz tuproqlarga qaraganda chirindiga bir muncha boyroq, va donador strukturaga ega. Masalan, sug’oriladigan o’tloq,-buz tuproqlar tarkibida chirindi miqdori 1,5-2,5% atrofida bo’lsa, daryo qayiridagi allyuvial o’tloq tuproqlar tarkibida chirindi miqdori 2-4% ni tashkil etadi.

Samarqand vohasining o’simlik dunyosi nihoyat darajada rang- barangligi bilan ajralib turadi. Ayniqsa uning shahar seliteb landshaftlarining dendroflorasi juda xilma-xil va turlarga boy. Shahar seliteb landshaftlarining biologik strukturasini murakkablashtirib va o’simliklar formatsiyasini boyitib turgan xiyobonlar, istirohat bog’lari, yo’l va ariq bo’ylaridagi manzarali daraxtlar polosasi arid iqlimli sharoitda vujudga kelgan Samarqand vohasiga madaniy o’rmonlar elementini baxsh etib turadi.

Vohaning madaniy o’simliklarini kelib chiqishiga ko’ra ikki tipga ajratish mumkin. Birinchi avtoxton madaniy o’simliklar tipi va ikkinchisi alloxtogen madaniy o’simliklar tipi. Avtoxton madaniy o’simlik turlaridan tashkil topgan bo’lib, ular terak, tol, qayrag’och, tut, chinor, turang’il, jiyda, chilon jiyda (unabi), archa, dulana va boshqa turlardan iborat. Alloxtogen madaniy o’simliklar tipi xorijiy mamlakatlardan, boshqa materiklardan keltirilgan va iqlimlashtirilgan o’simlik turlaridan tashkil topgan. Bunga kaliforniya zarangi, qrim qarag’ayi, botqoq, sarv daraxti, oq akatsiya, tuya (xdyot daraxti), magnoliya, ginkgo biloba, lola daraxti, kashtan, xurmo, saur, aylant kabi daraxtlar kiradi. Alloxtogen manzarali daraxtlar Shimoliy va Janubiy Amerikadan, Sharqiy va Janubi-Sharqiy Osiyodan, Kavkaz va Qrimdan hamda O’rta dengizbo’yi mamlakatlaridan keltirilgan.

Voha geosistemalari inson tomonidan boshqarilish xususiyatiga ega. Shuning uchun voha o’simliklarini mevali va manzarali daraxt turlari bilan boyitib hamda rekonstruksiya qilib borish muhim amaliy ahamiyatga ega. Ayniqsa shahar va qishloq seliteb landshaftlarini doimiy ravishda ko’kalamzorlashtirilib va daraxtzorlashtirilib borilishi jazirama yoz oylarida mahalliy mikroiqlimni shakllantirib havo haroratini mo’tadillashtiradi, havoning nisbiy va absolyut namligini oshiradi, insonning salomatligini yaxshilaydi, ekologik vaziyatni sog’lomlashtiradi va dendrofloralar tarkibi yangilanib turadi. Shahar va qishloqlarning o’rmonbog’ o’simliklari atrofdagi qishloq xo’jalik madaniy ekinlari bilan uyg’unlashib antropogen voha geosistemalarini hosil qiladi. Bu yerda paxta, bug’doy, makkajuxori, arpa, araxis, poliz ekinlari ko’pchilikni tashkil etadi.

Samarqand vohasi hududida tabiiy holda saqlanib qolgan va o’zining rivojlanish dinamikasiga ega bo’lgan xilma-xil o’simlik formatsiyalari va assotsiatsiyalari ham mavjud. Bu Zarafshon daryosining qayiridagi turang’il, tol, jiyda, chakanda, jing’il, kamish, yo’lg’un va boshqa o’simliklar formatsiyalaridan tashkil topgan to’qayzorlardir. Bu noyob to’qay landshaftlari asosida 1975 yilda Zarafshon qo’riqxonasi tashkil etildi. Qo’riqxonaning asosiy vazifasi to’qay landshaftlarini, ayniqsa ularning o’simlik va hayvonot dunyosini, ornitofaunasining yo’qolib borayotgan Zarafshon tustovug’ini himoya qilishdir. To’qay ekosistemalarini muhofaza qilish, yovvoyi hayvonlarning yashashi va tabiiy ko’payishi uchun qulay sharoit yaratadi. So’nggi yillarda Zarafshon qo’riqxonasida Buxoro xongulini ko’paytirish bo’yicha olib borilayotgan tajribalar ham yaxshi natija bermoqda.

i.


Aim.uz




Dostları ilə paylaş:


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə