Ўзбекистон республикаси олий ва ўрта махсус таълим вазирлиги


Dt  Pul mablag’lari     4,000  Kt



Yüklə 1,32 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə22/109
tarix19.04.2022
ölçüsü1,32 Mb.
#85656
1   ...   18   19   20   21   22   23   24   25   ...   109
Investitsiyalar auditi va baholash
1-SINF
Dt 
Pul mablag’lari     4,000 
Kt
 Olinadigan foizlar 
 4,000 
Qisqa muddatli obligatsiyalarning to’lanishi (emitent tomonidan sotib olinishi): 
30 iyunda: 
Dt
 Pul mablag’lari 400,000 
Kt
 Qisqa muddatli investitsiyalar 400,000 
(nominal qiymati 200,000 sh.b. bo’lgan ikkita 12 %li obligatsiyalar) 
Keyingi sanalarda bozor qiymati sotib olish qiymatidan past bo’lsa qimmatli 
qog’ozlarga  yo’naltirilgan  moliyaviy  investitsiyalarning  sotib  olish  qiymati  bozor 
qiymati darajasigacha etkazilishi va balansda shu qiymat bilan aks ettirilishi kerak. 
Yuqorida  keltirilgan  tartibga  asosan,  agar  xarid  qilinayotgan  qimmatli  qog’ozlar 
bo’yicha  huquqlar  ularning  to’lovigacha  olingan  bo’lsa,  u  holda  qarz 
mablag’larining  ishlatilishi  qimmatli  qog’ozlar  qiymatiga  qo’yilmaydi.  Bu 
harajatlarning korxona foyda va zararlar schyotiga olib borilishi to’g’riroq bo’ladi. 
Qimmatli  qog’ozlarni  xarid  qilish  uchun  olingan  qarz  mablag’lari  bo’yicha 
foizlar  hisobi,  asosiy  vositalar  va  nomoddiy  aktivlarni  xarid  qilish  uchun  olingan 


 
33 
 
qarz mablag’lari bo’yicha foizlar hisobi kabi bir xil tartib joriy qilingan 
i

Yuqorida  keltirilgan  me’yoriy  xujjatlarga  asosan,  08  «Kapital  ko’yilmalar» 
schyotining  asosiy  vositalar  va  nomoddiy  aktivlarga  qilingan  ko’yilmalariga  shu 
maqsadlar  uchun  korxonalarnnng  bank  krediti  bo’yicha  to’lanadigan  foizlari  va 
boshqa qarz majburiyatlari bo’yicha xarajatlari kiradi.  
Bunda  asosiy  vositalar  ob’ektlarini  foydalanishga  topshirilishi  va  hisobga 
olingandan  keyin  to’langan  (hisoblangan)  foizlar  9910  «Yakuniy  moliyaviy 
natijalar»  schyotiga  olib  borilishi  yoki  boshqa  shunga  o’xshash  manbalardan 
foydalanish mumkinligi ko’zda tutilgan. 
Fikrimizcha,  qimmatli  qog’ozlarni  xarid  qilishda  ishlatiladigan  qarz 
mablag’lari  bo’yicha  foizlar  hisobi,  asosiy  vositalar  va  nomoddiy  aktivlarni  xarid 
qilishdagi  qarz  mablag’lari  bo’yicha  foizlar  hisobi  kabi  bir  xil  tartibda  amalga 
oshirilishi  ishlab  chiqarish  faoliyatini  amalga  oshiruvchi  korxona  va  tashkilotlar 
uchun  to’liq  asoslidir,  chunki  ular  tomonidan  qimmatli  qog’ozlarni  xarid  qilish 
doimiy  uchrab  turadigan  operatsiyalar  turiga  kirmaydi.  Qonunchilikda,  ya’ni 
me’yoriy xujjatlarni ishlab chiqishda aynan mana shunga urg’u berilgan. 
Biroq  qimmatli  qog’ozlar  bozori  professional  ishtirokchilarining  qimmatli 
qog’ozlar  bo’yicha  operatsiyalari,  aksariyat  hollarda,  ularning  asosiy  faoliyat 
turlariga  kiradi.  Shuni  hisobga  olgan  xolda  qonunchilikda  qimmatli  qog’ozlar 
jarayoni va ularning tannarxini to’g’ri shakllantirish masalalarida ularning, faoliyat 
turi  xususiyatlarini  hisobga  oluvchi  me’yoriy  hujjatlar  ishlab  chiqilsa  maqsadga 
muvofiq bo’ladi. 
2.  Qimmatli  qog’ozlarni  hisobdan  chiqarishga  ta’lluqli  xarajatlarni  aks 
ettirish tartibi.  
Bugungi kunda qimmatli qog’ozlar bozori professional ishtirokchilari oldida 
turgan  yana  bir  muxim  masalalardan  biri,  bu  qimmatli  qog’ozlarni  hisobdan 
chiqarish  bilan  bog’liq  xarajatlarni  Soliqqa  tortilishining  buxgalteriya  hisobi 
hisoblanadi. 
Korxonalar  moliyaviy-xo’jalik  faoliyati  buxgalteriya  hisobining  schyotlar 
rejasini qo’llash bo’yicha instruktsiyasiga muvofiq, qimmatli qog’ozlarning balans 


 
34 
 
qiymati,  ularni  sotish  bahosi  hamda  boshqa  moliyaviy  qo’yilmalar  9220-«Boshqa 
aktivlarni hisobdan chiqarishlar» schyotida aks ettiriladi. 
9220-schyotning  debetida  hisobdan  chiqarilayotgan  qiymatliliklarning 
balans qiymati xamda u bilan bog’liq xarajatlar aks ettiriladi. Ma’lumki, qimmatli 
qog’ozlarning vositachilarga to’langan komission mukofot xarajatlarini o’zida aks 
ettirgan  xarid  qiymati  hisobdan  chiqarilishi  balansda  9220-«Boshqa  aktivlarni 
hisobdan  chiqarishlar»  schyotining  debeti  va  «Uzoq  muddatli  moliyaviy 
qo’yilmalar»  schyotlarida  aks  ettiriladi.  Shunday  qilib,  qimmatli  qog’ozlarni 
hisobdan  chiqarish  bilan  bog’liq  xarajatlarni  9220-«Boshqa  aktivlarni  hisobdan 
chiqarishlar» schyotining debetida hisobga olinadi. 
O’zbekiston  Respublikasi  Vazirlar  Maxkamasining  2003  y  25  oktyabr 
№444-sonli  qarori  bilan  tasdiqlangan  «Mahsulot  (ish.  xizmatlar)  ishlab  chiqarish 
va  sotish  xarajatlari  tarkibi  va  moliyaviy  natijalarni  shakillantirish  tartibi 
to’g’risidagi»  Nizomda  boshqa  turdagi  mulk  va  sotishdan  tashqari  olingan 
daromadlar va ushbu operaitsiyalar bo’yicha yakuniy moliyaviy natija (foyda yoki 
zarar)  soliqqa  tortilishida,  moliyaviy  natijadan  sotilgan  mahsulot  tannarxi,  asosiy 
vositalar va korxonaning boshqa mulklari va sotishdan tashqari olingan daromallar 
va ushbu operatsiyalar bo’yicha xarajatlar chiqarilishi ko’zda tutilgan. 
Fikrimizcha,  xarajatlar  tarkibi  to’g’risidagi  Nizomda  boshqa  turdagi  mulk 
realizatsiyasi moliyaviy natijasi tushunchasiga aniqlik kiritilmagan. Yuqorida qayd 
etilganidek,  buxgalteriya  hisobining  schetlar  rejasini  qo’llash  bo’yicha 
instruktsiyada  keltirilishicha,  boshqa  turdagi  mulk  realizatsiyasi  bo’yicha 
moliyaviy  natijalar  tarkibiga  uning  realizatsiyasi  bilan  bog’liq  xarajatlar  ham 
kiradi.  O’zbekiston  Respublikasi  Davlat  Soliq  Qo’mitasining  «Korxona  va 
tashkilotlarning byudjetga daromad (foyda) solig’ini hisoblashi va to’lashi tartibi» 
to’g’risidagi  yo’riqnomasida  boshqa  turdagi  realizatsiyasidan  (ushbu  turga 
qimmatli  qog’ozlar  ham  ta’luqli)  olingan  foydani  (zarar),  soliqqa  tortishda 
mulkning  boshlang’ich  qiymati  va  sotilgan  bahosi  o’rtasidagi  farq  soliq  bazasiga 
qo’shilishi nazarda tutilgan. 
Demak,  shunday  nuqtai  nazar  ham  mavjudki,  unga  ko’ra  yuqorida  qayd 


 
35 
 
etilgan instruktsiyaga muvofiq, qimmatli qog’ozlarning realizatsiyasi bilan bog’liq 
xarajatlar soliqqa tortilmaydi. 
Biroq  yo’riqnomaga  to’liq  amal  qilinishiga  to’g’ridan-to’g’ri  olib 
borilmaydigan  qimmatli  qog’ozlarning  oldi-sotdisi  amalga  oshirilishida  yuzaga 
keladigan umumxo’jalik xarajatlarining miqdoriga korxona daromad solig’i bazasi 
kamaytirilmaydi. 
Yuqorida  qayd  etilganidek,  investitsion  institutlar  tomonidan  qimmatli 
qog’ozlar  operatsiyalarining  amalga  oshirilishi  ular  faoliyatining  asosiysi 
hisoblanadi. Bular kompaniya ustavida keltirilgan. 
Shunday  qilib,  ba’zi  me’yoriy  hujjatlar  qimmatli  qog’ozlar  bozori 
professional  ishtirokchilarining  faoliyatini  asosiyligini  tasdiqlasa,  boshqalari  esa 
uni boshqa faoliyat turlari bilan bog’liqligini tasdiqlaydi. 
Qimmatli  qog’ozlar  bozori  professional  ishtirokchilari  faoliyatining  to’g’ri 
aniqlanishi-soliq  bazasini  to’g’ri  aniqlash  va  hisoblash,  shu  jumladan,  qimmatli 
qog’ozlarni  hisobdan  chiqarish  bilan  bog’liq  xarajatlarning  hisobi  uchun,  hamda 
asosiy  faoliyat  bilan  bog’liq  umumxo’jalik  xarajatlarini  to’g’ri  hisoblash  uchun 
kerakli sharoitdir. 
Xulosa  qilib  shuni  ta’kidlash  mumkinki,  yuqorida  sanab  o’tilgan 
holatlarinng  kelib  chiqishiga  asosiy  sabab  qimmatli  qog’ozlar  bozori  professional 
ishtirokchilarining  faoliyatini  soliqqa  tortish  bo’yicha  tartibning  yo’qligidir. 
Amaldagi  qonunchilikda  professional  ishtirokchilarning  statusi  belgilanmagan, 
ya’ni  qimmatli  qog’ozlar  bozori  professional  ishtirokchilari  soliq  qonunchiligi va 
buxgalteriya  hisobining  mustaqil  sub’ektlari  hisoblanmaydi.  Ular  tomonidan 
amalga  oshirilayotgan  asosiy  faoliyat  (qimmatli  qog’ozlar  oldi-sotdisi) 
qonunchilikda ba’zi hollarda boshqa faoliyat turiga olib borilgan. 
Qonunchilikdagi  keltirilgan  bunday  qarama-qarshiliklar  eng  kamida 
ikkilamchi  hisobni  yuritishni  taqozo  etadi:  buxgalteriya  va  soliq  hisobi.  Bunday 
hisobda  investitsiya  kompaniyalari  barcha  faoliyatidan  soliq  to’lab,  bunda  o’z 
faoliyatini  amalga  oshirishidagi  xarajatlarni  hisobga  olishni  olmaydi  hamda  ba’zi 
zararlar  mavjudki,  ular  bilan  fond  bozorida  normal  faoliyat  yuritish  murakkab 


 
36 
 
hisoblanadi. 

Yüklə 1,32 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   18   19   20   21   22   23   24   25   ...   109




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2022
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə