Ўзбекистон республикаси олий ва ўрта махсус таълим вазирлиги


 Investitsiya iqtisodiy mohiyati



Yüklə 1,32 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə8/109
tarix19.04.2022
ölçüsü1,32 Mb.
#85656
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   109
Investitsiyalar auditi va baholash
1-SINF
1.2. Investitsiya iqtisodiy mohiyati. 
Oxirgi  yillar  davomida  bozor  isloxotlarining  zafarli  yurishi  natijasida 
«investitsiyalar» atamasi keng qo’llaniladigan tushunchalardan biri bo’lib qoldi. 
Har  taraflama  asoslangan,  puxta  o’ylangan  investitsiya  qarorlarini 
investitsiyalarni  moliyalashtirishning  ishonchli  manbalari  bilan  chambarchas 
bog’liqlikda  qabul  qilish  zarurligi  va  chet  el  kapitalini  jalb  qilishning  kengayib 
borayotganligini hisobga oladigan bo’lsak, xozirgi zamon moliya nazariyasi nuqtai 
nazarida  investitsiyalarning  iqtisodiy  mazmuni  va  moxiyatini  ochib  berish, 
ularning eng muhim sifat tavsiflarini aniqlash g’oyat dolzarb masala hisoblanadi. 
Investitsiyalarning  mazmun  va  mohiyatini  aniq  ochib  berish  uchun  pul 
oqimlarining zamonaviy va bo’lajak qiymatlaridan kelib chiqqan holda tahlil olib 
borish  maqsadga  muvofiqdir.“Investitsiya  faoliyati”  tushunchasi  negizida, 
ko’rinib turibdiki, “investitsiya” atamasi yotadi.Ushbu nomdagi atama o’zbek tili 
lug’atiga chet tillari leksikonidan o’zgarishsiz kiritilgan, lekin uning asil mohiyati 
iqtisodiy ahamiyatiga qarab tavsiflangan. 
Iqtisodiy  atama  va  tushunchaga  aylangan  “investitsiya”  so’zi  dunyo 
mamlakatlari  xalqlari  leksikoniga  lotin  tilidan  kirib  kelgan.  “Lotincha  “investio” 
so’zi rus tiliga “odevat”, “ukrashat” so’zlari sifatida o’girilgan”
5
 bu rus so’zlari esa 
o’zbek tiliga “kiyintirmoq”, “bezamoq” mazmuni bilan o’giriladi. Xozirgi davirda 
”investitsiya” tushunchasi aksariyat hollarda keng ma’noda ishlatilmoqda. Iqtisod 
fanlarining  turli  tarmoqlarida,  amaliy  faoliyatning  turli  yo’nalishlarida 
investitsiyalashning  maqsadlari,  harakatlar  yo’nalishi,  sohalar  xususiyatlari, 
safarbar  etilish  ob’ektlari,  harakat  yo’nalishlaridan  kelib  chiqib  va  ahamiyatiga 
qarab “investitsiyalar” tushunchasi o’ziga xos ma’noda ishlatiladi.  


 
12 
 
Iqtisod 
fanlarining 
turli 
tarmoqlarida, 
amaliy 
faoliyatning 
turli 
yo’nalishlarida  investitsiyalashning  maqsadlari,  harakatlar  yo’nalishi,  soxalar 
xususiyatlari,  safarbar  etilish  ob’ektlari,  xarakat  yo’nalishlaridan  kelib  chiqib  va 
axamiyatiga  qarab  «investitsiyalar»  tushunchasi  o’ziga  xos  ma’noda  ishlatiladi. 
Moliya  nuqtai  nazaridan  ularning  mazmun  va  moxiyatini  aniq  belgilash  muxim 
vazifa hisoblanadi. 
Investitsiyalar  bo’lajak  natijalarni  qo’lga  kiritish  maqsadida,  moxiyatan  xozirgi 
xarajatlarni bildiradi.  
O’zbekiston  iqtisodchi  olimlaridan  D.  G’.G’ozibekov  va  T.M.Qorialievlar 
“investitsiyani daromad (foyda) yoki ijtimoiy samara keltiradigan va tadbirkorlik, 
ishbilarmonlikning  davlat  tomonidan  ta’qiqlanmagan  faoliyatlariga  jalb 
qilinadigan (sarflanadigan) barcha turdagi mulkiy va intellektual boyliklar”
6
 deb 
ta’riflaydilar. Shu o’rinda yana bir ta’rifga ko’ra, “investitsiya-bu iqtisodiy foyda, 
ijtimoiy  va  ekalogik samara  olish  maqsadida  bevosita bir  yildan ortiq  muddatga 
tadbirkorlik  va  boshqa  faoliyat  turlariga  sarflanadigan  moddiy  va  moliyaviy 
aktivlar  umumiyligini  tashkil  etuvchi  kapital  va  moliyaviy  qo’yilmalar, 
shuningdek  ushbu jarayon bilan bog’liq mehnat resurslaridir”.
7
 N.V.Igoshinning 
fikricha,  “investitsiya-pul”  mablag’larini  sarmoyani  qayta  yaratish,  uni  saqlab 
turish  va  kengaytirish  yo’lida  sarflashdir.  Eng  umumiy  ko’rinishda  oladigan 
bo’lsak,  “investitsiya”-bu  bo’sh  pul  mablag’larini  moliyaviy  va  moddiy 
boyliklarning  turli  shakillariga  sarflashdan  iboratdir”
8
  Umuman  olganda, 
iqtisodiyotda investitsiyalar kapitalning jamg’arilish jarayonidir. Ayrim asarlarda 
mamlakat  ichida  yoki  xorijda  ishlab  chiqarishni,  tadbirkorlikni  rivojlantirish, 
foyda  olish  yoki  boshqa  pirovard  natijalar  olish  maqsadlarda  turli  tarmoqlar, 
dasturlar  va  ayrim  tadbirkorlarga  moliyaviy,  mulkiy  va  intellektual  ne’matlar 
qo’yilmalarining  jami turlarini  investitsiyalash  deb  ko’rsatadilar.  Bunday  nuqtai 
                                                                                                                                                             
5
 Толковий словарь иностранных слов.Составитель Н.Николаева.-М.:1997,с.143-144. 
6
 Инвестицияларни молиялаштириш масалалари .Д.Ғ.Ғозибеков.10-11 бетлар 
7
 Илхомов Ш.И.Инвестиция фаолиятида бухгалтерия ҳисобива аудит.и.ф.н.дисс.Т.:2005й. 27 б. 
8
 Игошин Н.В. Инвестиции. М:Финансы.ЮНИТИ.2000.с.71. 
 


 
13 
 
nazarda  turgan  mualliflarning  fikricha,  ularning  bir  qismi,  bu  joriy  davirda 
foydalanilmaydigan  va  zaxiraga  qo’yiladigan  istemol  ne’matlaridan,  ikkinchi 
qismi,  ishlab  chiqarishni  kengaytirish  yoki  uni  yangilashga,  ya’ni  real  kapitalni 
ko’paytirishga  yo’naltiradigan  resurslar  hisoblanadi.  Bizning  fikrimizcha,  o’zini 
xozirgi  qiymatini  saqlaydigan  yoki  uni  ko’paytiradigan  ne’matlargina 
investitsiyalar deb hisoblash mumkin, aks holda ular xarakatsiz “o’lik kapitalga” 
aylanadi. Moliyaviy resurslar, ularni qo’yish va bu jarayon natijasida foyda olish 
bir-biri bilan uzviy bog’langan. Investitsiya qilishdan oldin resurslar jamg’ariladi, 
so’ngra  ular  foyda  yoki  ijtimoiy  samara  olish  maqsadida  qo’yiladi.  Resurslar 
qanday bo’lishidan qat’iy nazar ulardan foydalanish natijasini baxolovchi mezon 
iqtisodiy 
samaradir. 
Yuqorida 
aytib 
o’tilgandek,  moliyaviy  resurslar 
investitsiyalarning  birinchi  elementidir.  Qo’yiladigan  moliyaviy  resurslarning 
turlariga qarab investitsiyalar quyidagicha shakillarda bo’ladi. 
Investitsiyalarning  moxiyatini  yanada  to’laroq  ochib  berish  uchun 
O’zbekiston  Respublikasining  amaldagi  qonuniga  ko’ra  ularning  tasnifini, 
shuningdek, bu masala bo’yicha iqtisodiy adabiyotlarda mavjud bo’lgan qarashlar, 
nuqtai nazarlarini ko’rib chiqish maqsadga muvofiqdir. 
Investitsiyalarni  kiritishning  asosiy  maqsadi  faqat  kapitalning  xozirgi 
qiymatini  saqlab  qolishdangina  iborat  bo’lmay,  qo’yilmalarning  xavfsizligi, 
serdaromadligi va ularni ko’paytirishni (kapitallashtirishni) xam qamrab oladi. 
Demak,  investitsiyalarning  asosiy  maqsadi  pul  oqimlarining  zamonaviy 
qiymatini  saqlab  qolish  xamda  ular  natijalaridan  kutiladigan  bo’lajak  qiymatlarni 
kapitallashtirishdir. 
Ular muayyan maqsadlarni kuchli va jamg’arish funktsiyalarini ta’minlaydi. 
Investitsiyalarga  xos  bo’lgan  muhim  belgisi  bu  ularning  muayan  vaqt  davomida 
zamonaviy  qiymatini  saqlash  maqsadda  tanlangan  aktivlarda  band  qilinishi, 
ularning kapitallashuvi va jamg’arilishini ko’paytirish hisoblanadi. 
«Investitsiyalar» atamasi lotin tilidagi "Invest" so’zidan kelib chiqqan bo’lib 
«qo’yish»,  «mablag’ni  safarbar  etish»  ma’nosini  bildiradi.  Keng  ma’noda 
investitsiyalar  ko’paytirib  qaytarib  olish  maqsadlarida  kapitalni  bog’lashni 


 
14 
 
bildiradi.  Ko’pgina  hollarda  «investitsiyalar»  tushunchasi  iqtisodiy  va  boshqa 
faoliyat  ob’ektlariga  kiritiladigan  moddiy  va  nomoddiy  ne’matlar  hamda  ularga 
doir huquqlar tarzida ta’riflanadi. 
Investitsiyalarining iqtisodiy mazmuni va moxiyatini ko’rib chiqishda shuni 
ta’kidlash  lozimki,  iqtisodiy  adabiyotlarda  «Investitsiyalar»  atamasini  «kapital 
qo’yilmalar»,  «kapital»  tushunchalari  bilan  aynan  ma’nolarda  qo’llash  holatlari 
ko’p uchraydi. Bunday hollarda investitsiyalar asosiy kapitalga mablag’lar qo’yish 
ma’nosida  talqin  qilinadi.  Ayni  paytda  shuni  ham  nazarda  tutish  kerakki, 
investitsiyalar  nomoddiy  aktivlarga  ham,  intellektual  mulkka  ham,  aylanma 
aktivlarga, shu jumladan, moliyaviy vositalarga xam ta’luqli. 
Makroiqtisodiy  darajada  investitsiyalar  deyilganda  ishlab  chiqarish 
vositalarini  takror  ishlab  chiqarishga,  ya’ni  uy-joy  binolarini,  tovar  zaxiralarini 
ko’paytirish va shu kabilarga yo’naltirilgan xarajatlarining bir qismi tushuniladi. 
Ishlab chiqarishning omillaridan biri kapital hisoblanadi, kapital esa birinchi 
navbatda investitsiyalar hisobiga o’sib boradi. 
«Ayrim iqtisodchilar shu nuqtai nazardan investitsiyalarni kapitalni o’stirish, 
ishlab  chiqarishni  kengaytirish,  yangilash  va  texnika  bilan  qayta  qurollantirishga 
yo’naltiriladigan  jami  moddiy,  mehnat  va  moliya  resurslaridan  foydalanish 
jarayoni tarzida izohlaydilar» . 
Investitsiya kiritish maqsadlari va ular bilan bog’liq risklardan kelib chiqqan 
holda  investitsiyalar  venchur  (riskli),  bevosita,  portfel’  va  annuitet  kabi  turlarga 
tasniflanadi. Ma’lumki, katta risklar bilan bog’liq bo’lgan yangi faoliyat sohalarida 
yangi  aktsiyalar  chiqarish  venchur  kapital  shakli  hisoblanadi.  Shuningdek, 
investitsiyalar kreditlardan ham farq qiladi. 
Kreditlashda 
kelishuv 
tashabbuskor, 
odatda 
qarzdor 
hisoblanadi, 
investitsiyalashda  esa  tashabbuskor  investordan  chiqadi.  Kreditga  foiz 
ko’rinishidagi  to’lov  hos  bo’lsa,  investitsiyalarni  dividend,  foyda,  foiz,  daromad, 
moddiy  ne’mat,  ijtimoiy,  ekologik  va  boshqa  samaralar  ko’rinishidagi  natijalar 
kutadi. Mazkur belgilar bo’yicha investitsiya va kredit bir-biridan farqlanadi. 
Investitsiyalar mazmuni ularning namoyon bo’lish shakllari orqali, maqsadi 


 
15 
 
esa ularning asosiy funksiyasi - jamg’arish bilan aniqlanadi;  
Investitsiyalarning  mazmuni  aniq  va  ishonchli  manbalardan  mablag’lar 
olish, ularni asosli holda safarbar etish, risklar darajasi hisobga olgan holda kapital 
qiymatini  saqlash  va  ko’zlangan  samarani  olishdan  iborat  bo’ladi.  Ana  shu 
belgilarga ko’ra ivestitsiyalar boshqa qo’yilmalardan mazmunan farq qiladi. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Bularning  barchasi  asosida  kapitalning  harakatlanishi  jarayoni  yotadi. 
Kapitalning  esa  harakat  qilish  jarayonga  jalb  etilishi  investitsiyalarni  mohiyatini 
aks ettiradi. 
Demak, investitsiyalar aniq va noaniq, lekin ehtimol risklar ostida kapitalni 
muayan  jarayonlarga,  muayan  vaqtga  bog’lash  bo’lib,  uning  hozirgi  qiymatini 
saqlash, kapitallashtirish va jamg’arish maqsadiga qaratiladi. 
 

Yüklə 1,32 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   109




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2022
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə