Azərbaycan miLLİ elmlər akademiyasi ­­­­­­­­­­­­­­­folklor institutu­­­­­­­­­­­­­­­­­



Yüklə 2,14 Mb.
səhifə1/27
tarix02.01.2018
ölçüsü2,14 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   27


AZƏRBAYCAN MİLLİ ELMLƏR AKADEMİYASI

­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­FOLKLOR İNSTITUTU­­­­­­­­­­­­­­­­­

_____________________________________________

­­­­­­­­­­­­­­­­­­­
SEYFƏDDİN RZASOY

AZƏRBAYCAN

DASTANLARINDA

ŞAMAN-QƏHRƏMAN ARXETİPİ

(“ƏSLİ-KƏRƏM” VƏ “DƏDƏ QORQUD”)

BAKI – 2015

Ekspert-rəyçi: Prof. Ramazan QAFARLI
Elmi redaktorlar: Hikmət QULİYEV

Səfa QARAYEV

Rəyçi: Dos. Şakir ALBALIYEV

Fil.üz.f.d. Emin AĞAYEV
NƏŞRİNƏ MƏSUL: Fil.ü.f.d. Əziz ƏLƏKBƏRLİ
Seyfəddin Rzasoy. Azərbaycan dastanlarında şaman-qəhrəman arxetipi (“Əsli-Kərəm” və “Dədə Qorqud”). Bakı, Elm və təhsil, 2015, 436 səh.
Kitabda Azərbaycan/Oğuz/Türk etnokosmik düşüncəsinin əsas struk­tur modellərindən olan Şaman/Qəhrəman arxetipi “Əsli-Kərəm” və “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanının ikinci boyu əsasında bərpa olu­nmuş­dur. Təhlil istisnasız olaraq mətn informasiyası üzərində aparıl­mış, mət­nin verdiyi ritual-mifoloji informasiya kosmoloji düşüncənin arxetip, formul və sxemlərini indiki səviyyəsində rekonstruksiya etmə­yə imkan vermişdir. Şaman/Qəhrəman invariantının Qazan/Uruz/Kə­rəm... (və s.) paradiqmaları əsasında buradakı bərpası və bunun təd­qiqatda əldə olu­nan nəzəri-metodoloji təcrübəsi Oğuz-Türk mifolo­gi­yasının Azərbaycan folklor materiyayası əsasında bərpası üçün geniş imkanlar açır.
folklorinstitutu.com
R 4603000000 Qrifli nəşr

N-098-2015


© Folklor İnstitutu, 2015

© Seyfəddin Rzasoy, 2015



QƏHRƏMAN ARXETİPİNİN

ALP VƏ AŞİQ FUNKSİONERLƏRİ:

QAZAN VƏ KƏRƏM 

Filologiya üzrə elmlər doktoru Seyfəddin Rzasoy keçən əsrin 90-cı illərinin ortalarından filoloji fikir sahəsində özü­nün imzası, yanaşma metodologiyası ilə diqqəti cəlb edən və Azər­baycan folklorşünaslığında yeni bir istiqamətin – mifo­lo­ji dün­ya­görüşünün struktur-semiotik metodla öyrənilməsi təc­rübəsi­nin əsasını qoyanlardan biridir. Alimin bu günə qə­dər işıq üzü görmüş – kitabları, monoqrafiyaları, çoxsaylı mə­qa­lə­ləri onun folklorşünaslıq və mifologiya sahəsindəki uzun müd­dətli və cid­di elmi araşdırmalarının nəticəsi kimi ortaya çıxmışdır.

Əlimizdə olan bu monoqrafik tədqiqata qədər Seyfəddin Rzasoy konkret problemlər əsasında türk mədəniyyətinin ay­rı-ayrı səviyyə və paradiqmalarını ritual-mifoloji kontekstdə ardıcıl və məntiqi şəkildə öyrənmişdir. Alimin bu sahədəki mövcud təcrübəsinin indiki yekunu kimi və nəzəri qənaətlə­ri­nin tətbiqi əsasında meydana çıxan bu monoqrafiyaya qədər keçilmiş yola qısa nəzər salanda aydın olur ki:

– S.Rzasoy hələ ilk monoqrafik tədqiqatından – “Nizami poeziyası: mif-tarix konteksti” kitabından başlayaraq mədə­niy­yətə, onun paradiqmatik səviyyəsi olan Nizami yaradıcı­lı­ğı­na, konkret desək, “Yeddi gözəl” poemasına mifoloji və ta­ri­xi düşüncə modellərinin fərqləndirilməsi, klassik yazılı ədə­biyyatdan orta çağ dünya modelinin bərpası, etnik düşüncənin mifoloji-kosmoqonik səviyyədən tarixi səviyyəyə inkişafı pro­­sesinin müəyyənləşdirilməsi şəklində yanaşmışdır.

– S.Rzasoy türk mədəniyyətinin universal modellərindən birini təşkil edən Oğuz mifoloji düşüncəsini “Oğuz mifinin pa­radiqmaları” adlı kitabında araşdırarkən mətnə struktur-semiotik metodla yanaşmış, Oğuz eposunu “dünya modeli”, “ritual”, “mətn”, “süjet”, “mifologem”, “obraz”, “paremi” sə­viyyələrində bərpa etməyə nail olmuşdur.

– S.Rzasoy “Oğuz mifi və Oğuznamə eposu” kitabında oğuz ritual-mifoloji dünya modelini, onun kosmoloji struktur səviyyələrini, oğuz mifinin funksional strukturunu – “ölüb-di­ril­mə”, “gözdən doğulma” kimi ritmlərini aşkarlamış, o cüm­lə­dən oğuz mifoloji xaosunun strukturunu bərpa etmişdir.

– S.Rzasoy ümumtürk mədəniyyəti, eləcə də Oğuz mifi və Oğuznamə eposu kontekstində apardığı araşdırmaları “Mi­fologiya və folklor: nəzəri-metodoloji kontekst” monoqra­fiya­sında nəzəri şəkildə ümumiləşdirmiş, “folklor nədir” proble­mi­nə geniş şərh vermiş, mif-folklor-ədəbiyyat münasibətlərini təhlil etmiş, “oğuz mifi”, “türk mif metamodeli”, “epos” an­la­yışı, “Oğuznamə eposu”, “struktur”, “strukturalizm”, “mo­del”, “dünya modeli” kimi nəzəri anlayışları izah etmişdir.

Bütün bu tədqiqatları diqqət mərkəzinə gətirərək demək olar ki, S.Rzasoy Azərbaycan folklorşünaslığı və mifşünaslığı tarixində Oğuz mifi, Oğuznamə eposu, oğuz mifinin kos­mo­lo­ji strukturu, oğuz mifinin funksional strukturu kimi məsə­lələri konseptləşdirmiş və bütün bunların nümunəsində elmi dövriyyəyə yeni fikir və tezislər daxil etmişdir.

Seyfəddin Rzasoyun “Azərbaycan dastanlarında şaman-qəhrəman” arxetipi adlanan bu tədqiqat əsəri bütövlükdə folk­lor mətninə – mifoloji və tarixi düşüncənin informasiya, kod və sxem vahidlərinə münasibətdə ritual-mifoloji yanaşma, struk­­­tur-semiotik bərpa kimi diqqəti cəlb edir. Kitabda Azər­baycan folklorunun klassik nümunələrindən olan “Əsli-Kə­rəm” dastanı və türk epik təfəkkürünün ən fundamental mətn­lə­rindən olan “Kitabi-Dədə Qorqud” eposu (“Qazan xanın evi­­­­­nin yağmalanması” boyu) tədqiqata cəlb edilmiş, mətnlərin ver­diyi informasiya əsasında orijinal təhlillər aparılmışdır.

Kitabda alim ilk növbədə “etnoeregetik sistem” məsə­lə­sindən bəhs edərək, eposu bu sistemin əsası kimi xarak­te­ri­zə edir. Alimin yanaşmasına görə, epos universal anlayış­dır və milli düşüncə sisteminin əsasını təşkil edir. Müəl­li­fin yanaş­masında epos xalqın yaratdığı və xalqı yaradan dü­şüncə ha­disəsi kimi anlaşılır. Yəni etnosun tarixi inkişaf pro­sesi, daxili emosional mahiyyəti metaforik şəkildə eposa kod­laşır. Etnik milli özünüifadənin ən yüksək səviyyəsində özünü büru­zə verən emosional enerji eposda sabitləşir, zərurət yaran­dığı məqamda yenidən aktuallaşmaqla etnosun vahid reak­siyasının ortaq məxrəci kimi çıxış edir. Məhz bu kon­tekst­də S.Rzasoy eposu onu yaradan etnosu düşüncə ener­jisi ilə tə­min edən milli energetik sistem kimi təhlil edir. Mədəniy­yətin çoxsaylı faktlarının etnomilli enerji müstə­vi­sin­də öyrənil­məsi, həmin faktların statik haldan çıxarılıb, dina­mi­kada öyrə­nilməsinə şə­rait yaradır ki, bu da bütövlükdə mə­də­niyyəti dina­mik, vahid proses kimi tədqiq etməyə imkan ve­rir.

Amma kitabda “etnoenergetik sistem” anlayışına yanaş­ma hələ “rüşeym” halındadır. Məsələyə ilkin yanaşmadan be­lə bir nəticə hasil olur ki, bu anlayış növbəti orijinal tədqi­qat­lar üçün çoxsaylı mövzular təqdim edən mürəkkəb problem­dir. Bizə elə gəlir ki, etnoergetika anlayışı bütün hallarda psi­xoenerjinin, insanın antropoloji-emosional özünüifadə po­ten­si­yasının konkret etnoslardakı təzahür keyfiyyətləri və qazan­dığı diferensial mahiyyəti kimi anlaşılmalıdır. Çünki bu anla­yışın içərisində etnik-milli mahiyyətin müxtəlif səviyyələri – etnik özünüqoruma, davranış normaları, dəyərlər prizması, coğ­rafi-regional bağlılıq və s. dayanır. Əslində, etnoerege­ti­ka müxtəlif təzahürlərdə özünü büruzə verən, bütün ma­hiyyəti etibarilə arxetip emosiyalardan güc alan anlayış­dır. Bizə elə gəlir ki, Azərbaycan milli mədəniyyəti üçün xarakterik olan multikulturalist təbiət də etnik çoxluğun et­noenerjisi tərəfindən imkan verilən qabiliyyətə əsaslanır. Bu baxımdan, Azərbaycan türklərinin etnik düşüncəsi qapalı, izolyativ, fərqləndirici deyil, daha çox açıq, inteqrativ təbiətə malikdir və bu da onun çoxmillətli, çoxdinli mühitlərdə yaşa­masına imkan verir. Bu deyilənlər S.Rzasoy tərəfindən tədqiq olunan “Əsli-Kərəm” dastanın poetik mahiyyətində də aydın şəkildə görünür. Ziyad xan oğlu Kərəmin xristian Əsli ilə evlənməsində heç bir maneə görmür. Bu mənada, etnoenerji daha çox epos düşüncəsində kodlaşan etnik emosiyanın təza­hürü kimi araşdırıla bilər. Bu yanaşma da öz növbəsində folk­loru filoloji araşdırma müstəvisindən çıxarıb, dünyadakı möv­cud antropoloji araşdırma müstəvisinə yaxınlaşdırır.

Kitabın konseptual mahiyyətində duran ən mühüm ya­naş­malardan biri də “qəhrəmanın yolçuluğu” modelidir. Müəl­lif tərəfindən bu konsepsiyanın tətbiqi heç də Jozef Kem­pelin “Min üzlü qəhrəman” əsərində sistemli şəkildə irəli sürdüyü nəzəri müddəalara əsaslanmır. Kitabdan bəlli olur ki, “Əsli və Kərəm” dastanı və “Qazan xanın evinin yağmalan­ma­sı” boyu üzərində aparılan struktur-semantik təhlillər müəl­­lifin tədqiqa­tını spontan olaraq bu konsepsiyaya yaxınlaşdırır.



Josef Kempelin “min üzlü qəhrəman” konsepsiyasına görə dünyanın müxtəlif regionlarında yayılmış miflərin qəh­rəmanları ortaq xüsusiyyətləri bölüşürlər. O, bu fikrini belə ifadə edir: “Qəhrəmanın mifoloji macərasının standart yolu keçid ayinlərində təqdim olunan formulun böyüdülmüş şəki­li­dir: ayrılma – ərgənləşmə – dönüş. Buna monmifim nüvə va­hidi də deyilə bilər. Bir qəhrəman adi dünyadan çıxıb föv­qəl­təbii qəribəliklər dünyasına doğru irəliləyir: burada qeyri-adi güclərlə qaşılaşılır və qəti bir qələbə qazanılır: Qəhrəman bu sirli macəradan oxşarları üzərində üstünlük təmin edən bir güc­lə geri dönər ”(Joseph Campbell. Kahramanin sonsu yol­cu­luğu, Ankara: Kabalcıyayınevi, 1999, s. 42).



Dostları ilə paylaş:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   27


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə