BəXTİyar tuncay nadiR Şah (Çoxseriyalı bədii filmin ssenarisi. Yunus Oğuzun eyniadlı romanının motivləri əsasında) Bakı 2011 L seriya



Yüklə 3,56 Mb.
səhifə1/28
tarix21.12.2017
ölçüsü3,56 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   28

BƏXTİYAR TUNCAY



NADİR ŞAH

(Çoxseriyalı bədii filmin ssenarisi. Yunus Oğuzun eyniadlı romanının

motivləri əsasında)


Bakı 2011
l seriya

BÖYÜK YOLUN BAŞLANĞICI

Ucu-bucağı görünməyən alma bağları. Kamernın obyektivi bağı geniş pano-ramda seyr edir. Ekranda bir-birinin ardınca nərdivanların üzərində durub alma dərən və aşağıda durmuş yoldaşının başı üstündə tutduğu səbətlərə atan gənc oğlan və qızlar, dolmuş səbətləri yaxındakı at arabalarına tərəf aparıb kisələrə boşaldan və kisələri arabalara yükləyən yeniyetmələr, eləcə də arabalarının tam yüklən-məsini gözləyən arabaçılar görüntülənir.

Hər kəs XVlll əsrdə Azərbaycanda dəbdə olmuş paltarlardadır.

***


Geniş planda ard-arda düzülüb öz növbəsini gözləyən arabalar və arabaçılar görünür. İçi alma dolu kisələrlə yüklənmiş birinci arabanın yanında duran və çubuq çəkən Hacı Məhəmmədəli (təqribən 36-37 yaşlarında) yeniyetmələrin gətirdikləri içi alma ilə dolu səbətləri onların boşaltması üçün sonuncu kisənin ağzını gen tutan 17-18 yaşlı oğlu Toğrulu süzür.

***


Ekranda Hacı Məhəmmədəli və Toğrul iri planda canlanır. Ata çubuğunu tüstülətməkdə davam edir, oğlu isə dolmuş sonuncu kisənin ağzını bağlamaqdadır. O, kisəni arabadakı digər kisələrin üstünə atır. Araba tam dolur və bu an ekrana yaşlı bir kişi daxil olaraq ağır-ağır, bir söz demədən Hacı Məhəmmədəliyə yaxınlaşır. Hacı Məhəhəmmədəli də eynən onun kimi bir söz demir və sağ əlini yaxasına salıb pul kisəsini çıxarıır, ağzını açır, oradan çıxardığı kağız pullardan birini ayırıb yaşlı kişiyə verir. Yaşlı kişi "Allah səndən razı olsun" -deyib dönür və ekranı tərk edir. Pullarını kisəyə qoyaraq yaxasına soxan Hacı Məhəmmədəli onun ardınca deyir:

-Allah səndən də razı olsun, ruzi-bərəkətini üstündən əskik etməsin!

Ata "Ya Allah!"- deyir, hər ikisi arabaya qalxırlar. Atın yüyənini əlinə alan Toğrul yüyəni tərpədərək ata hərəkət etməsi üçün "Biyə!"-deyə işarə verir. Araba hərəkətə gəlir və ekranı tərk edir. Onun yerini boş olan başqa araba tutur.

***


Seyrək meşəlik bir sahədə uznanıb gedən araba yolunun quş uçuşundan ümumi planda görüntüsü. Yol ilə kisələrlə yüklü at arabası irəliləyir.

***


İrəliləməkdə olan at arabasının öndən görünüşü. Hacı Məhəmmədəli və Toğrul arabada yanaşı oturmuşlar. Yüyən yeniyetmənin əlindədir. Ata qəlyanını çəkib qurtarmışdır. O danışır, oğlu isə dinləyir:

-Nadirlə uşağlımız bir yerdə keçib. Hər gün bir yerdə olardıq. Dost-tanış bizi

zarafatla "qoşa bülbüllər" adlandırardılar. Aramızdan su da keçməzdi. Mədrəsəyə

də bir yredə gedər, yanaşı oturardıq...

***

Ekranda mədrəsəyə gedən balaca Nadirlə balaca Məhəmmədəli (hər ikisi 7-8 yaşlarında) görünür. Onlar kəndin çay daşlarından düzülmüş dar küçəsi ilə irəliləyirlər. Çiyinlərindən içində dəftər-kitab olan xurcunları asılıb. Döngəyə çatanda digər küçədən gələn və çiyinlərində xurcun olan mədrəsə yoldaşları ilə üzləşirlər, əl verib görüşürlər və yollarına birlikdə davam edirlər.



Bütün bu səhnəni kadr arxasından Hacı Məhəmmədəlinin səsi müşayiət edir. O, sözünə davam edərək deyir:

-...Çox zehinli və çalışqan uşaq idi. Aramızda ən fərasitlisi o idi. Xocalarımız onu tərifləməkdən doymurdular...

***

Mədrəsənin içi. Uşaqlar iki sıra halında bardaş qurub oturmuşlar. Xurcunları yanlarındadır. Dizləri üstə qoyduqları kitabları oxuyurlar. Nadirlə Məhəmmədəli yanaşıdırlar. Kadr arxasından Hacı Məhəmmədəlinin səsi sözünə davam edir:



-...Oxuduğu hər şey yadında qalardı. Ən uzun şerləri bir dəfə oxumaqla zehninə həkk edər, dərhal əzbərdən söyləyər və bir də heç vaxt unutmazdı. Güclü məntiqə sahib idi. Xocaların verdiyi bütün suallara cavab verər, bir dəfə olsun, ya-nılmazdı.

***


Kadrda qoca yaşlı, saç-saqqalı hənalı cəbr xocası görünür. O da bardaş qurub oturub. O deyir:

-Biz artıq tam rəqəmləri və ədədləri, onları toplayıb-çıxmağı, vurub-bölməyi öyrəndik. Allaha şükürlər olsun ki, hamınız bütün bu əməliyyatları öyrənib başa çıxmısınız...

***

Ekranda xocanı diqqətlə izləyən uşaqlar görünür. Xoca sözünə kadr arxasından davam edir:



-...Bugündən etibarən isə sizə tam olmayan ədədləri və kəsirləri öyrədəcə-yəm...

***


Ekranda yenidən xoca görünür. O, sözünə davam edir:

-...Amma yeni mövzumuza keçməmişdən öncə sizə bir sualım var. Öncə yaxşı-yaxşı düşünün sonra cavab verməyə çalışın. Cavabı tapa bilməsiniz də ürəyinizi sıxmayın, çünki verəcəyim sualın indiyə qədər sizə öyrətdiklərim ilə heç bir əlaqəsi yoxdur...

***

Ekranda yenidən şagirdlər görünür. Onlar xocanı əvvəlkindən daha diqqətlə və ciddiyyətlə dinləyirlər. Xocanın səsi yenə də kadr arxasından eşidilir:



-...Sual yeni mövzumuzla bağlıdır və bir növ yeni mövzuya hazırlıq mahiyyətindədir...

***


Ekranda yenidən xoca görünür:

-...Təsəvvür edin ki, sizin qarşınızda yeddi dənə şəkərbura var. Siz bu şəkərbu-raları dostunuzla necə bölməlisiniz ki, hər birinizə eyni miqdarda şəkərbura düşsün?

***

Kameranın obyektivi növbə ilə uşaqların üzlərini gəzir. Obyektiv kimə tuşlanırsa, dərhal gözünü yerə dikir. Yalnız balaca Nadir gülümsəyir. Kadr arxasından xocanın səsi eşidilir:



-Deyəsən, çətin oldu hə? Nadir bala, sənin baxışlarından hiss edirəm ki, sualın cavabını, deyəsən, bilirsən, amma sən hələlik sus. Qoy Məhəmmədəli fikrini söyləsin.

Obyektiv Məhəmmədəliyə tuşlanır. O deyir:

-Xocam, yeddi dənə şəkərburanı iki dost arasında bərabər bölmək mümkün deyil, bir dənəsi artıq qalır. Ona görə də onu özüm yeyərəm.

Bu sözlər uşaqların gülüşməsinə səbəb olur. Ekranda onları xoca əvəz edir. O da hər kəs kimi gülür və özünə gəldikdən sonra deyir:

-Məhəmmədəli, bala, mən həmişə demişəm və bu gün bir daha təkrar edirəm, sən böyüyəndə ya tacir olacaqsan, ya da molla.

***


Yenə də gülüşən uşaqlar görünür. Kadr arxasından xocanın səsi:

-Abbas, oğlum, sən nə deyirsən?

Kamera Abbasa tuşlanır. Abbas deyir:

-Xocam, Məhəmmədəli doğru söyləyir. Bir dənəsi artıq qalır.

Xoca (kadr arxasından):

-Nadir, bala, sən söylə.

***

Ekranda balaca Nadir görünür:



-Mən üçünü dostuma verər, üçünü də özümə götürərəm. Yerdə qalan bir şəkərburanı isə iki yerə bölüb yarısını özümə götürərəm, yarısını da...

Xocanın kadr arxasından eşidilən səsi onun sözünü yarımçıq kəsir:

-Afərin sənə. Həmişə demişəm və bir də təkrar edirəm...

***


Ekranda ayağa qalxmaqda olan və sözünə davam edən xoca görünür:

-...Sən çox böyük adam olacaqsan.

O, Nadirə yaxınlaşır. Nadir dərhal ayağa qalxır. Hər kəs də xocaya hörmət əlaməti olaraq eyni şeyi edir. Xoca balaca Nadirin alnından öpür. Nadir də xocasının əlini öpüb, alın basır.

***


Qədim bazar. Adam əlindən tərpənməyə yer yoxdur. Ağız deyəni qulaq eşitmir. Hər tərəfdə müxrəlif meyvə və tərəvəz satılır. Satıcılar əllərindəki kiçik səbətləri meyvə ilə doldurub əl tərəzisi ilə ölçüb, alıcıların zəmbillərinə boşaldırlar.

Bütün bunların fonunda yazılır:



"FƏTHABAD. 1735-Cİ İL, SENTYABR."

***


Bazarın ət satılan hissəsi. Eyni qalabalıq burada da mövcuddur. Qarmaqlardan asılmış qoyun və mal cəmdəkləri. Kötük üstündə balta ilə ət doğrayan qəssablar. Alış-veriş şıdırğı gedir. Burada da ağız deyəni qulaq eşitmir.

***


Bazarın kənardan görünüşü. Burada bazara mal gətirmiş çox sayda araba gözə dəyir. Hamballar kisələri arabalardan boşaldıb daşıyırlar. Burada da səs-küy aləmi başına götürüb.

Kadra Toğrulun sürdüyü araba daxil olaraq dayanır. Hacı Məhəmmədəli oğlu-nun yanında oturub çubuq çəkir. Araba dayanan kimi həm ata, həm də oğul yerə enirlər. Hamballar arabanı həmin an dövriyyəyə alıb kisələri daşımağa başlayırlar. Toğrul hambalların yükləri daşıdığı istiqamətdə gedir və kadrdan çıxır. Araba bir necə saniyəyə tamam boşaldılır. Toğrulun qayıdaraq yenidən kadra daxil olması da elə o qədər çəkir. Onun əlində bir topa kağız pul var. O, pulları atasına verir. hər ikisi arabaya oturur. Hacı Məhəmmədəli çubuğunu tüstülədə-tüstülədə pulları say-

mağa başlayır. Toğrul atın yüyənini tərpətməklə ona hərəkət etmək əmri verir. Araba hərəkətə gəlir.

***


Toğrulun idarə etdiyi araba Fəthabadın dar küçələri ilə irəliləyir. Kadr arxasından Hacı Məhəmmədəlinin səsi eşidilir:

-Hə, oğlum, harada qalmışdım?

Kadr arxasından Toğrulun səsi:

-Mədrəsədə...Cəbr xocasının ayağa qalxıb Nadirin alnından öpməsi yerində.

***

Nadirlə Məhəmmədəlinin oxuduqları mədrəsə. Şagirdlər, o cümlədən iki dost artıq 12-13 yaşlarındadırlar. Ortada böyük bir masa qoyulub. Masanın üstündə böyük və köhnə bir xəritə var. Coğrafiya xocası və şagirdlər masanın ətrafında ayaq üstə durublar. Yeniyetmə Nadir barmağı ilə xəritənin müxtəlif yerlərinə işarə edərək nə isə danışır. Hamı diqqətlə ona qulaq asır. Xocanın üzündən şagirdindən duyduğu qürur hissi açıq-aydın oxunur. Kadr arxasından Hacı Məhəmmədəlinin səsi eşidilir:



...Dünyada elə bir dəniz, çay, dağ, ölkə, şəhər yox idi ki, Nadir onun yerini xəritədə gözübağlı göstərə bilməsin, onlar haqqında məlumata sahib olmasın. O, hətta xocamızın bizə haqqında danışmadağı şəhərlər barədə də bilirdi. Çox kitab oxuduğundan çox şey bilirdi...Yerdə olanlardan başqa göydəki bürclərin də adını və yerini bilirdi. Bir sözlə, nücum və hikmət elmlərindən də xəbərdar idi.

Kadrarxası mətn bitər-bitməz, coğrafiya xocası əli ilə Nadirin kürəklərini yüngülcə döyəcləyir və deyir:

-Afərin, oğlum! Mən səninlə fəxr edirəm.

Sonra xoca üzünü Məhəmmədəliyə tutur:

-Hə Məhəmmədəli bala, Azərbaycan səltənətinin qonşularının adını söyləyib, onlar ilə sərhədlərimizi göstərə bilərsənmi?

Məhəmmədəli bir addım irəli çıxıb barmağını xəritəyə yaxınlaşdırır və onun üzərində hərəkət etdirə-etdirə deyir:

-Bəli, xocam. Bu, səltənətimizin qərb sərhədləridir. Burada qonşumuz Osmanlı dövlətidir. Cənub qərbdən bizi Dəclə çayı,Şimal qərbdən Araz çayı ayırır, Bura şərq-Böyük Moğollarla olan sərhəddimizdir. Şimaldan isə uruslarla qonşuyuq. Cənub sərhədlərimiz isə Hind ümmanıdır.

Xoca bir söz deməyib kədərli-kədərli gözlərini yerə dikir. şagirdlər diqqətlə ona baxırlar. Ortaya dərin bir sükut çökür. Xoca bir müddət sonra sanki özünə gəlir, dərindən bir ah çəkir və soruşur:

-Övladlarım, Məhəmmədəli harada səhv etdi?

Hər kəs təəccüblə ona baxır. Gözlərdən Məhəmmədəlinin səhv etmədiyi cavabı oxunur.

Xoca üzünü Nadirə tutur:

-Nadir, sən söylə.

Nadir şəhadət barmağını xəritənin üzərində gəzdirərək, kədər və qəzəb qarışıq bir tonla cavab verir:

-Səltənətimizin bu hissəsi Osmanlıların, bu hissəsi isə artıq urusların əlindədir. Buralarda isə əfqanlar və özbəklər at oynadırlar.

Xoca diqqət və təəccüb hissi ilə şagirdinə baxır, onun başını sığallayır və şagirdlər göz yaşlarını görməsinlər deyə cəld üzünü kameranın obyektivinə tərəf çevirir. Onun gözləri dolmuşdur.

***


Kənd məscidinin içi. Məscid ağzına qədər doludur. Kənd sakinləri axundun arxasında səf tutub namaz qılırlar.

***


Namaz sonrasında salamlaşma mərasimi. Böyük bir qrup bir cərgə şəklində durmuşlar. Digər qrup isə onlarla bir-bir əl tutur. İkincilərin içində Nadirin coğrafiya xocası da vardır. O, əl tuta-tuta Nadirin atası İmamquluya yaxınlaşdıqda ona "məni eşikdə gözlə, səninlə işim var"- deyir və növbəti həmkəndlisi ilə əl tutur.

***


Coğrafiya xocası və Nadirin atası kəndin yonulmuş çay daşlarından döşənmiş kücələrindən biri ilə yanaşı gedirlər. Xoca deyir:

-Allah səndən razı olsun, ay məşhədi İmamqulu. Çox gözəl övlad böyütmüsən. Çox qanacaqalı, mərifətli oğlandır. Zehni də çox itidir, möhkəm yaddaşı var. Əminəm ki, o çox böyük adam olacaq. Amma bu kənd mühitində bir şeyə nail olmaq çətin məsələdir. Deyirəm, etiraz etməsəydin, bəyimizlə də, axundumuzla da danışardım, beytül-maldan bir miqdar pul ayırsınlar, Nadiri şəhərə, Fəthabada oxumağa göndərək. Burada qalıb hayıf olmasın.

Nadirin atası bir qədər fikrə gedir və deyir:

-Allah səndən razı olsun, xocam. Bilirsən ki, ata-babalarım bəy nəsli olsa da, mən kasıb adamam, bir sürü də külfətim var. Əfqanlar,-Allah onlara lənət etsin,- bəylik mirasımızı əlimizdən alıb, nəslimizi müflis etdikdən sonra Nadir mənim yeganə arxa-dayağımdır. Onsuz təsərrüfatla başa çıxa bilmərəm. Sənə onun qayğısına qaldığına görə çox təşəkkür edirəm. Allah bəyimizdən də, axundumuzdan da razı olsun. Onsuz da beytül-maldan kənd uşaqlarının oxuması üçün yetərincə pul ayırırlar. Kəndin dərdlərinə yetişirlər, yol, körpü salırlar. Kasıb-kusuba əl tuturlar. Mənə də beytül-maldan inək almaq üçün bir miqdar veriblər. İndi Allaha şükür, balalarım ac qalmır. Əyinlərinə paltar-pultar da ala bilirəm.

Doğrudur, kəndimiz Fəthabadın tam burnunun ucundadır, amma, vallah- billah, Nadir olmasa, mən Şamaxı batan kimi bataram.

Allah səndən razı olsun, amma mən oğlumu şəhərə buraxa bilmərəm. Çox-çox üzr istəyirəm.

Xoca:

-Əstəğfrüllah. Üzr istəməyə ehtiyac yoxdur, mən hər şeyi başa düşürəm.



***

Kəndin dar küçələrindən biri ilə qoyun sürüsü hərəkət edir. Küçə dar olduğundan qoyunlar az qalır bir-birinin başına çıxsınlar. Mələşmə sədları aləmi bürüyüb.

Kadr arxasından Hacı Məhəmmədəlinin səsi eşidilir:

-Cümə günləri mədrəsə tətil olduğundan kəndin qoyunlarını güdmək növbəsi Nadirlə mənim olardı...

***

Sürünün ən arxa tərəfi. Sonuncu qoyunlar və onların arxasınca gedən yeniyetmə Nadirlə yeniyetmə Məhəmmədəli görünürlər. Hər ikisinin əlində çomaq və çiyinlərində xurcun var.



Hacı Məhəmmədəli kadr arxasından sözünə davam edir:

-...Əslində həmin gün bizim üçün, sanki, bayram olurdu. Çünki tək qalır və özümüzü müstəqil hiss edirdik...

***

Kəndin kənarı və dar küçənin qurtaracağı. Dar küçədən canlarını qurtarıb genişliyə çıxan qoyunlar hər gün otlağa gedib - gəldikləri cığıra tərəf üz tuturlar. Öndə ağ təkə gedir. İki böyük çoban iti hürə-hürə cığırdan kənara çıxmağa meyilli qoyunları öz yollarına qaytarırlar.



Hacı Məhəmmədəli kadr arxasından aralıqsız davam edir:

-Fikrin şəhər uşaqlarına getməsin. Sizin boş vaxtınız çox olur. Kənd uşaqları isə səhərdən axşama kimi işləyər, ata-analarına kömək edirliər. Bir sözlə, həyatımız çox ağır keçirdi. Qoyun güdməyə gedəndə isə sanki istirahət etmiş olurduq...

***

Ekranda yaşıl otlaqlı dağ yamacı, yamacda otlayan 200-dən atıq qoyun, onları güdən iki çoban iti görünür. Kadr arxasından tütək səsi eşidilir. Kameranın obyektivi yavaş-yavaş qoyunlardan qaya üzərində oturub tütək çalan Məhəmmədəlinin üzərinə, daha sonra isə kənarda oturub kitab oxuyan Nadirə yönəlir.



Hacı Məhəmmədəlinin səsi kadr arxasında aralıqsız eşidilir:

-...Nadir orada da vaxtını boş keçirmir, kitabdan bir dəqiqə də olsa, ayrılmırdı. Bir gün gözlənilmədin canavarlar peyda oldular və həmin gün böyük

bir möcüzə baş verdi...

***


Qoyunlar ot otlayır, itlər ora-bura gəzişirlər. Kadr arxasında tütək səsi eşidilməkdə davam edir. Birdən itlərin hər ikisi başlarını yuxarı qaldırıb diqqətlə üfüqü süzməyə başlayırlar. Onların bu hərəkətinə paralel şəkildə qoyunlarda hürküşmə və talaş əlamətləri sezilməyə başlayır. Onlar vurnuxmağa başlayırlar. İtlər isə hürə-hürə onları bir yerə toplamağa səy edirlər.

***


Ekranda qaya üzərində oturub tütək çalan Məhəmmədəli canlanır. O birdən çalmağa ara verib cəld ayağa qalxır və üzünü kadrdan kənarda olan Nadirə tərəf tutub qışqırır:

-Nadir, canavarlar!!!

***

Ekranda kamera istiqamətində irəliləyən altı canavar və hürə-hürə onlara tərəf qaçan itlər görünür. İtlərlə canavarlar arasında döyüş başlayır.



***

Yoldaşının çığırtısından dik atılan Nadir. O, əlindəki kitabı yerə atıb, cəld çomağını götürür və Məhəmmədəliyə səslənir:

-Sən qoyunları qayaların arxasına topla!

O bu sözləri deyib hadisə yerinə doğru götürülür.

***

Ekranda qoyunları qayaların arxasına qovan Məhəmmədəli görünür. Bu kadrları canavarlarla qapışan itləri əks etdirən kadrlar əvəz edir. Onlardan biri iki canavarla süpürləşir. Digərinin üstünə isə dörd canavar hücuma keçmişdir. Onun vəziyyəti ağırdır. canavarlar onu yerə yıxıb didişdirirlər. O, qan içindədir. Boynundakı dəmir dişli qayış halqa canavarlara onun işini bitirməyə imkan vermir. Bu dəm özünü yetirən Nadir comağının canavarlardan birinə ilişdirir. Canavarlardan ikisi itdən əl çəkib ona sarı hücuma keçirlər.



Nadir çomağını yelləyə-yelləyə, yavaş-yavaş geri çəkilir, canavarlar isə yavaş yavaş irəliləyir və qəzəblə dişlərini qıcıyırlar. Nadir geri çəkilə-çəkilə kürəyi ilə bir qayaya dirənir. O, çomağını yelləməkdə davam edir, amma gücünün tükənmək üzrə olduğu hiss olunur.

Bu dəm gözlənilmədən qurd ulamasının səsi eşidilir. Bu, canavarların hücumlarına son qoyub, durmalarına, qulaqlarını şəkləyərək səs gələn tərəfə baxmalarına səbəb olur.

***

Ekranda hündür bir qaya üzərində durub, üzünü göyə tutaraq ulayan böyük bir qurd görüntülənir.



***

Yenidən əvvəlki görüntülər. Nadir qayaya qısılmışdır. Əlindəki çomağı zərbə endirmək üçün hazır vəziyyətdə tutub. Canavarlar artıq ona əhəmiyyət vermirlər. Əksinə, yavaş-yavaş geri çəkilirlər. Bu dəm özünü yetirən Məhəmmədəli kadra daxil olur və çomağını işə salır. Nadir də ona qoşulur. Canavarlar ildırım sürəti ilə geri dönüb qaçırlar.

***

Ekranda yenidən qaya üzərində durub ulayan qurd görüntülənir. O, ulamaqda davam edir. Kadr donur və qurd ulamasını Niyazinin "Çitra" baletindən həzin bir rəqs musiqisi əvəz edir. Qurdun fonunda böyük şriftlərlə yazılır:



"Nadir Şah"

Titrlər görünür.

Ekrandakı donmuş kadrı çövqan oynayan gənclər əvəz edir. Gənc Nadir çövqanı ilə topa zərbə endirib onu qapıdan keçirir və ardınca da çovqanını başı

üzərində yuxarı qaldırıb sevincini ifadə edir və kadr yenidən bu vəziyyətdə donur. Musiqi və titrlər davam edir.

Donuq kadrı at çaparaq ox atan gənc Nadir və ardınca ağacda cızılmış nişanın tam ortmasına batan ox canlanır. Kadr yenə də donur. Musiqi və titrlər davam edir.

Donuq kadrı Muğanda taxtda oturmuş yaşlı Nadirin başına tac qoyulması və xanların növbə ilə onun əlini öpüb biət etməsi səhnəsi əvəz edir. Dördüncü xan şahın əlini öpdüyü anda kadr yenidən donur. Musiqi və titrlər aralıqsız davam edir.

Donuq kadrı yaşlı Nadir şahın at belində, əyan-əşrəfinin əhatəsində Hindistanın tarixi abidələrini seyr etməsini əks etdirən kadrlar əvəz edir və növbəti dəfə kadr donur. Musiqi və titrlər davam edir.

Hindistandakı saraylardan biri. Nadir şah taxtda oturub. Gənc hindli oğlan və qızlar onun qarşısında rəqs edirlər. Rəqsin ən maraqlı yerində kadr donur.Titrlərin sonuncu sözləri yazılır. "Çitra" baletinin musiqisini yenidən qurd ulaması əvəz edir.

***

Qurd ulamasının eşidilməsi ilə kadr dəyişir və ekranda yenidən qaya üzərində durub ulayan qurd görüntülənir.



***

Yeniyetmə Nadirlə Məhəmmədəli bir qədər öncə itlərlə canavarların döyüşdükləri yerə tərəf qaçırlar.

***

İtlərdən biri özünün qanlı yaralarını yalamaqla məşğuldur. Onun yanında iki ölü canavar var. Kadr arxasından qurdun ulaması eşidilir.



***

Ekranda o biri it görünür. O, ölüb, yanında ölü bir canavar var. Nadirlə Məhəmmədəli qaça-qaça kadra daxil olurlar. Nadir ölmüş itin boynunu qucaqlayıb başını öz sinəsinə sıxır və onu sığallayır. O, hönkür-hönkür ağlamağa başlayır. Məhəmmədəli də ağlayır. Qurd kadr arxasından ulamaqda davam edir.

***

Hacı Məhəmmədəlinin evinin bağ-bağatlı həyəti. Həyətin qapısı açılır və Hacı Məhəmmədəli ilə Toğrul içəri girirlər. Onların hər ikisinin hər iki əlihdə içləri ərazaqla dolu zənbillər var. Evin qapısından çölə çıxan Hacı Məhəmmədəlinin xanımı Fatmanisə ilə böyük qızı onlara yaxınlaşıb "xoş gəldiniz" deyirlər və zən-



billəri onların əlindən alıb içəri aparırlar. Ata və oğul da "Xoş gününüz olsun"- deyib həyətin ortasında dururlar və ləyən-aftafanın gəlməsini gözləyirlər. Hacı deyir:

-Möcüzəli şəkildə, gözlənilmədən peyda olub bizi xilas edən boz qurd gözlənilmədən də yoxa çıxdı. Kənddə bu hadisəni eşidən hər kəs buna heyrət etdi. Hətta bizim sözlərimizə inanmayanlar da tapıldı, xilaskar boz qurdu özümüzdən uydurduğumuzu söyləyənlər də, bizi ələ salanlar da oldu...

Evin qapısından çıxan və aftafa-ləyən gətirən kiçik qızın peyda olması Hacı Məhəmmədəlinin sözünə ara verməsinə səbəb olur. Qızın çiynindən böyük ağ, güllü dəsmal asılmışdır. O, "xoş gəldiniz"-deyib, ləyəni yerə qoyur və əllərini ləyənin üzərinə uzadan atasının əlinə aftafadan su tökməyə başlayır. Hacı Məhəmmədəli əl - üzünü yuyur, qızından dəsmalı alıb silinməyə başlayır. Qız bu

dəfə qardaşının əllərinə su tökür. Toğrul da yuyunub qurtarır və dəsmalı atasından alır. Qız ləyənin suyunu ağac dibinə boşaldıb, aftafa-ləyəni alır və içəri keçir. Atası da onun ardınca içəri girir. Toğrulsa silinməkdə davam edir.

***

Evin içi ata və oğul süfrə arxasında otuub üz-üzə yemək yeyirlər. Süfrədə meyvə-tərəvəz, qızardılmış toyuq və içləri ayranla dolu iki bardaq və bir dolça var. Hacı Məhəmmədəli söhbətinə davam edir:



-Günlərin birində kəndimizə hindli zəvvarlar gəlmişdilər. Kəndimizin kənarında köhnə bir karvansaray vardı. Hindistandan Şirvana, Bakı yaxınlığındakı hansısa bir məbədi ziyarət etmək üçün yola çıxan zəvvarlar yolüstü bu karvansarayda gecələyərdilər. Yerli camaatla təmasa çox da meyl etməzdilər. Bunlar isə kəndimizə gələr-gəlməz, kənd camaatını boz qurd möcüzəsi barədə sorğu-suala tutmuş və bizimlə görüşmək istədiklərini bildirmişdilər, səbəbini isə bildirməkdən çəkinmişdilər.

Nə isə...Nadirlə karvansaraya, onların yanına getdik. İçlərində biri türk dilin-də danışmağı bacarırdı. Biz karvansaraya girər-girməz, zəvvarlar bir nəfər kimi Nadirin qarşısında yerə düşüb səcdəyə qapıldılar...

***

Ekranda kənd karvansarayının içi görünür. Yeniyetmə Nadir və Məhəmmədəli ayaq üstə durmuşlar. Qarşılarında dörd hindli zəvvarı alınlarını yerə qoyub səcdəyə qapılmışlar. Yeniyetmələr təəccüb və çaşqınlıqla gah onlara, gah da bir-birilərinə baxırlar.



Hacı Məhəmmədəli kadr arxasından sözünə davam edir:

-...Onların bu hərəkətindən bir şey başa düşmədik. Təəccüb və çaşqınlıq içindəydik. Nə edəcəyimizi bilmirdik.

Zəvvarlardan biri başını qaldırıb diz üstə durur və Nadirə müraciətlə təmiz bir Azərbaycan ləhcəsi ilə deyir:

-Sən Tanrı tərəfindən seçilmişlərdənsən. Öncə xan, sonra şah olacaqsan, məmləkətini düşmənlərdən təmizləyəcəksən. Bizim də şahımız olacaqsan. (üzünü Məhəmmədəliyə tərəf çevirir) Sənin isə övladın onun yanında yüksək məqam sahibi olacaq.

O bu sözləri deyib yenidən səcdəyə qapanır.

***


Ekranda yenidən süfrə arxasında oturub yemək yeyən Hacı Məhəmmədəli və Toğrul görünür. Ata danışır, oğul dinləyir:

-Bu sözlər bizi çox təəccübləndirdi. Özümüz də səbəbini bilmədən, nəyə görəsə oradan qaçdıq. Bir-birimizə söz verdik ki, bu barədə heç vaxt heç kəsə bir söz danışmayaq. Oğlum, bax, sən birinci adamsan ki, bu barədə danışıram. Ona görə danışıram ki, Nadirlə görüşəndə bu əhvalatı ona danışasan və o da sənin doğrudan da mənim oğlum olduğuna inansın. Əminəm ki, o da bu barədə bir kimsəyə danışmayıb.

***

Ekrandakı kadrları şəhərin pal-paltar satılan bazarının ümumi görüntüsü əvəz edir. Hər tərəfdə şıdırğı alver gedir. Səs-küydən ağız deyəni qulaq eşitmir.



***
Bazrın dükan sıralarından birinin qarşısı. Bütün dükanların qapı və divarların-dan çox sayda geyim əşyaları, buxara papaqlar, yapıncılar, çuxalar, əbalar və s. asılıb. Qapı ağızlarındakı rəflərdə bir-birindən gözəl başmaq və uzunboğaz çəkmələr düzülüb. Səs-küy qulaq batırır. Hacı Məhəmmədəli və Toğrul dükanların önü ilə gəzə-gəzə mallara baxırlar. Gəncin əlində iki boş zənbil var. Onlar buxara papaqlar satılan bir dükanın qarşısında durub papaqlara baxırlar. Dükan sahibi dərhal onlara yaxınlaşır:

-Xoş gəldiniz hacı, nə qulluğunuz var?

Hacı Məhəmmədəli:

-Xoş gördük, kəbleyi. Oğluma bəylərə layiq bir papaq axtarıram.

***

Ekranda dükan sahibinin gülümsəyən dodaqlarının arasından görünən iki tək-bir cüt çürük dişi görünür. O deyir:



-Bəylərə layiq papaq da, libas da, başmaq da məndə. Özü də çox ucuz...

Kamera arxaya çəkilir və tacirin bu dəfə təkcə büstü deyil, bədəninin beldən bütün yuxarı hissəsi görünür. O, əlini dükanının qapısına tərəf uzadır:

-...Buyurun içəri, bir fincan qəhvəmizi için.

***


Dükanın qapısının önü. Hacı Məhəmmədəli və Toğrul dükan sahibi ilə üz-üzə durmuşlar. Ata "gəl, oğlum"-deyib, qapıdan içəri girir. Oğlu da ardınca daxil olur. Ən sonda dükana girən tacir olur.

***


Dükanın içi. Hər tərəfdən müxtəlif libaslar asılıb. Rəflərdən birinə səliqə ilə papaqlar, digərinə isə ayaqqabılar düzülüb. Hacı və oğlu ətrafı gözdən keçirirlər. Kadr arxasından dükan sahibinin səsi eşidilir:

-Əhməd, bala, bizə üç fincan qəhvə və Təbriz noğulu gətir.

Tacir kadra daxil olaraq müştərilərə yer göstərir:

-Buyurun, əyləşin...

***

Ata və oğul küncdə duran səkkizguşəli alçaq masaya yaxınlaşırlar. Masanın yanında iki səkkizguşəli oturacaqlı alçaq səndəl var. Hacı səndəllərdən birinə oturur və oğluna da oturmasını söyləyir:



-Toğrul, bala, ayaq üstə durma, sən də otur.

Toğrul da o biri səndələ oturur. Kdra əlində üçüncü səndəl olan dükan sahibi daxil olur. O, səndəli yerə qoyub, oturur və üzünü Toğrula tutur:

-Hə, deməli, adın Toğruldur. Bəh-bəh-bəh. Gözəl adın var. Bilirsən də, Toğrul Səlcuqlu sultanlarından birinin adı olub.

Toğrul:


-Bilirəm, bəli.

Tacir:


-Maşallah,maşallah. Toğrul Hacı Məhəmmədəli oğlu Əfşar. Görürsən də necə gözəl səslənir...

Hacı Məhəmmədəli tacirin sözünü yarıda kəsir:

-Kəbleyi, bax, münasib qiymət desən, sənə böyük xeyir verəcəyəm.

Tacir:


-Hacı, özün bilirsən ki, biz ata-babadan ticarətlə məşğul oluruq və indiyə kimi bir nəfər də Müseyiboğullarından kiminsə haram yediyini görməyib.

Hacı Məhəmmədəli:

-Bilirəm. Ona görə də sənin yanına...

Dükanın qapısına bərkidilmiş zınqırovların səslənməsi hacının sözünü yarıda kəsməsinə səbəb olur. Müsahiblərin üçü də üzlərini səs gələn tərəfə çevirir. Dükan sahibi:

-Bəh-bəh-bəh! Qəhvəmiz də gəlib çıxdı.

O, sözünü bitirər-bitirməz kadra əlində asma məcməyidə üç fincan qəhvə və içi Təbriz noğulu ilə dolu qab olan qəhvəçi Əhməd daxil olur:

-Hacı Məhəmmədəli əmi xoş gəlib, səfa gətirib.

O, fincanları və qabı masanın üstünə düzür. Hacı Məhəmmədəli:

-Xoş günün olsun, ay bala. Necəsən, dədən necədir?

Qəhvəçi Əhməd "Allaha şükür, hamımız yaxşıyıq, nuş olsun"-deyib geri dönür və kadrı tərk edir. Hacı sözünə davam edir:

-Hə, Kəbleyi, sözüm yarımçıq qaldı. Sənin də ata-babanın da düz adam olduğunuzu bilirəm, ona görə də buradayam.

Tacir:


-Allah səndən razı olsun. Buyur, səni dinləyirəm.

Hacı:


-İstəyirəm, oğlumu başdan ayağa yeni libasa bürüyəm. Corabından, canlığın-dan tutmuş çuxasına,arxalığına və papağına qədər.

Tacir ayağa qalxır:

-Mənim bu qara gözlərim üstə.

***


Hacı Məhəmmədəlinin evinin içi. Toğrul və atası evin düz ortasında durmuşlar. Gəncin əynində təptəzə çuxa və papaq var, belindəki gümüş kəmərdən gümüş xəncər asılıb. Anası Fatmanisə və bacıları bir qədər kənarda durub ona tamaşa edirlər. Hacı Məhəmmədəli üzünü arvadına və qızlarına tutur:

-Hə, necədir, xoşunuza gəlirmi?

Fatmanisə deyir:

-Çox mübarəkdir. Çox yaraşır.

Böyük bacı:

-Dadaşım lap təzəbəyə oxşayır. Xeyirli-uğurlu olsun!

Kiçik bacı:

-Dədə, bəs, bazardan bizə bir şey almadınmı?

Hacı gülümsəyir:

-Ay şeytan, ola biləmi ki, sizləri unudum. Sizin də ananızın da sovqatı o biri otaqdadır.

Bu sözləri eşidən qızlar sevinc içində o biri otağa qaçırlar. Qadın isə ərinə doğru bir addım atıb, qızlar eşitməsin deyə, yavaşdan soruşur:

-Xeyirdirmi?

Hacı Məhəmmədəli:

-Xeyirdir, inşallah. Oğlumuz bundan sonra xan qulluğunda olacaq. Onu xanımızın yanına göndərirəm.

Qadının, sanki, başına qaynar su tökürlər:

-Necə yəni xanımızın yanına göndərirəm? Yox, qoymaram balamı...

Hacı hirslə onun sözünü yarıda kəsir:

-Səndən soruşan yoxdur, get qızların yanına!

***

Çay qırağı. Qadınlar cayın sahili boyu düzülüb pal-paltar yumaqla məşğuldur-lar. Fatmanisə və böyük qızı artıq yuyulmuş yorğan-döşək üzlərini, hərəsi bir tərəfindən tutaraq, sıxıb səbətlərə yığmaqla məşğuldurlar. Hacı Məhəmmədəlinin kiçik qızı isə artıq yuyulmuş üzləri sonuncu dəfə suya çəkib, sıxmaları üçün anasına və bacasına ötürür. Əlində içi yuyulmuş paltarlarla dolu olan iki səbət tutmuş qonşu qadınlardan biri onlara yaxınlaşır:



-Yorulmayasız.

Fatmanisə:

-Sağ ol, ay Gülpəri. Tələsmirsənsə, bir qədər dur, biz də gəlirik, birlikdə gedək.

Qonşu qadın səbətləri yerə qoyub kiçik qıza yaxınlaşır, onun əlindəki sonuncu yorğan üzünün bir tərəfindən tutub onu qızla birlikdə sıxmağa başlayır.

***

Şəhərin qıraq küçələrindən biri ilə irəliləyən Gülpəri, Fatmanisə və onun qızları. Hamısının əlində içində yuyulmuş əski-üskü, pal-paltar, yorğan-döşək üzü olan səbətlər var. Səbətlərdən su damcılayır.



Gülpəri üzünü Fatmanisəyə tutaraq:

-Ay Fatmanisə bacı, doğrudur ki, hacı, Toğrulu Nadirqulu xanın yanına qullu-ğa göndərmək istəyir?

Fatmanisə:

-Sən allah, dərdim təzələmə.

Gülpəri:

-Bıy, başıma xeyir! Sevinmək əvəzinə dərd edir. Xan qulluğunda durmaqdan da böyük şərəfmi olar? Deyirlər, Nadirqulu xanın özü də xan olmamışdan qabaq uzun müddət Babaəli xanın qulluğunda durub. Allah ondan razı olsun,öncə Qırxlar oymağının, sonra isə ətraf bölgələrin şəhər və kəndlərini azğın əfqan və özbəklərdən təmizlədi...Allah qoysa, nə zaman yola düşür.

Fatmanisə:

-Hacı sabah qonum-qonşuya, qohum-əqrabaya, dost-tanışa ziyafət verir, birisi gün uşağı yola salmaq fikri var. Nə bilim, vallah, xeyirlisi nə isə, o da olsun.

Gülpəri və qızlar bir ağızdan "Amin, ay Allah"-deyirlər.

***


Hacı Məhəmmədəlinin evinin bağçası. Evin axasında qadınlar biş-düşlə məşğuldurlar. Qadınlardan biri təndirə çörək yapışdırmaqla məşğuldur. Təndirin yanında yerə sərilmiş süfrənin üstündə çox sayda bişmiş çörək var. Bir qədər aralıda başqa iki qadın yerə sərilmiş palazın üstündə oturub, xəmir kündələmək və yaymaqla məşğuldurlar. Onların qarşısında yuxaya və oxlovlar var. Bir qədər kənarda qadınlardan biri ocaq üstündəki iki böyük qazandan birini qarışdırmaqla məşğuldur.

Bütün bunların fonunda kadr arxasından saz çalıb oxuyan aşıq səsi eşidilir:

-Carçılar çığrışır,gəranay bozlar,

Ərəb atlar macal tapmaz qaşına,

Bunda baş götürmək hesaba keçməz,

Qoç igidlə yara gərək nişana.

İgid gərək tüpə varə arxanı,
Ağası onunla sala qovğanı.
Sıyıra qılıncı,çəkə qalxanı...

***


Bağçanın başqa bir guşəsi. Ağacdan bütöv bir soyulmuş qoyun cəmdəyi ası-lıb. Yaxında qəssab böyük bir kötüyün üstündə başqa bir cəmdəyi balta ilə doğra-

maqla məşğuldur. Bir qədər aralıda iki gənc manqallarda kabab bişirirlər. Bütün bunların fonunda kadr arxasından aşığın avazı davam edir:

-...Səksən oxu salığından boşala.

Dörd yandan meydanı tüstü bürüyə,

Ərəb atlar adam leşi sürüyə.

Kəllələr kəsilə,qanlar yeriyə,

Göy üzündə məlayiklər uçana.

***


Bağçanın ortasındakı böyük çardaqda verilən ziyafət. Böyük bir süfrənin ətrafında düzülmüş döşəkçələrdə 35-40 adam əyləşib. Başda Hacı Məhəmmədəli və Toğrul əyləşmişlər. Süfrənin üstünə minbir nemət düzülmüşdür. Süfrəyə qulluq edən 4 gənc hər kəsin qabağına şiş kabablar düzməklə məşğuldurlar. Çıxışını tamamlayan aşıq kənarda durmuşdur. Ziyafət iştirakçıları yer-yerdən "afərin", "bə-rəkəllah" deyə aşığa tərif yağdırırlar. Aşıq sazı bir kənara qoyub süfrə arxasına keçir.

Qonaqlardan biri:

-Ay hacı...

***


Ekranda sualı verən qonaq iri planda görüntələnir və sözünə davam edir:

-...Nadir xanla birlikdə Abbasqulu bəyin himayəsi altına girməyinizdən və sonra isə ayrı düşməyinizdən də bir -iki kəlmə danışsana.

***

Ekranda iri planda Hacı Məhəmmədəli görünür və sualı cavablandırır:



-Qırxlar oymağının başçısı Abbasqulu bəyin bizi görüb tanıması ədəbiyyat xocamızın sayəsində oldu. Onda 13-14 yaşımız olardı. Hər ikimiz atamızı itirmişdik və çox çətinlik çəkirdik. Ailələrimizin təsərrüfatlarının bütün ağırlığı bizim çiyinlərimizə düşmüşdü. Gecə-gündüz qan-tər içində çalışırdıq, amma bununla belə dərsimizdən də qalmırdıq.

Hər ikimiz Məhəmməd Füzulinin qəzəllərinin vurğunuyduq. Sən demə, Qırxlar oymağının rəisi Abbasqulu bəy də Füzuli qəzəllərinin həvəskarıymış. Ayda bir ətraf kəndlərin bəyləri ilə birlikdə müxtəlif məkanlarda şairlər məclisi qurarmış, orada şer, muğam dinləyərlərmişlər...

***

Kameranın obyektivi bir-bir hacını diqqətlə dinləyən qonaqların üzərinə yönəlir. Hər kəsin qulağı ev sahibindədir. Sadəcə bir-iki nəfər isti kababların tamına baxmağı onu dinləməkdən üstün tutaraq yeməyə girişmişlər. Hacı sözünə kadr arxasından davam edir:



-...Ədəbiyyat xocamız da həmin məclislərdə iştirak edərmiş. O, məclislərin birində bizdən söhbət salır, bəylərin yanında şagirdləri ilə öyünmək istəyir. Bizim bəyimiz də ona tapşırır ki, növbəti məclisə bizi də gətirsin, bəylərə həm qulluq edək, həm də şer söyləyək...

***


Ekranda Abbasqulu bəyin daha 6 bəylə və digər iştirakçılarla, o cümlədən ədəbiyyat xocası ilə birlikdə təşkil etdiyi şer-muğam məclisi. Bəylərin qabağında sulu qəlyan, içi müxtəlif meyvələrlə dolu məcməyilər və şərbət içmək üçün bardaqlar var. Bir qədər aralıda əlində dəf tutmuş xanənədə tar və kamançanın müşayiəti ilə muğamat oxuyur, fəqət onun səsi eşidilmir. Yeniyetmə Nadir və yeniyetmə Məhəmmədəli (hər ikisi 13-14 yaşlarında) bəylərin boşalmış bardaqları-na şərbət süzürlər.

Musiqi və muğamat əvəzinə kadr arxasında sözünə davam edən Hacı Məhəmmədəlinin səsi eşidilir:

-...Bir gün xocamız bizi də özü ilə həmin məclislərdən birinə apardı. İşimiz bəylərin bardaqlarına şərbət süzmək idi...

Yeniyetmələr şərbətləri süzdükdən sonra əllərindəki lüləli dolçaları bir kənra qoyub bir bucaqda diz üstə otururlar.

Kadrarxası səs davam edir:

-...Həmin gün biz də şer söyləməliydik. Bir kənarda oturub öz növbəmizi gözləməyə başladıq.

Kadrarxası səsi muğamat oxuyan xanəndənin səsi əvəz edir:

-Ahım edəndə cilvə olur dar fəzayi-çərx,

Axır keçər gedər səni ahım, səmayi-çərx...

Kameranın obyektivi iri planda xanəndəyə tuşlanır. O, oxumaqda davam edir:

-...Min daş yağarsa üstümə göydən, əbəs deyil,

Uçmuş bu qanlı göz yaşım ilə binayi-çərx.

Ahım dumananlananda qaralmazmı bu fələk,

Yandırdı qəlbimi necə gör bu çəfayi-çərx...

Ekranda iri planda öncə tarzən, sonra isə kamançaçalan canlanır. Xanəndə kadr arxasından oxumaqda davam edir:

-...Qəlb atəşilə doldu bütün çərx, şübhəsiz,

Mənzil olar mələklər üçün mavərayi-çərx.

Kuyində gördü məskən edən çoxdu yarımın,

Matəmsərayə döndü həsəddən sərayi-çərx...

Muğam üçlüyü birlikdə ümumi planda görüntülənir. Xanənəd hələ də oxuyur:

-...Sanma ki, təkcə mən çəkirəm çərxdən bəla,

Kimdir ki, dəyməsin ona əsla bəlayi-çərx.

Çərxin vəfası yoxdu desəm, heyrət etməyin,

Yoxdur, Füzuli, heç kəsə çünki vəfayi-çərx.

Üçlük ifasını bitirər-bitirməz, yer-yerdən "afərin", "bərəkallah", "halaldır" sədaları eşidilir və həmin sədalar altında öncəki kadrları həmin sözləri söyləyən bəylər və digər qonaqları əks etdirən kadrlar əvəz edir.

Abbasqulu bəy üzünü digər bəylərə tutub deyir:

-Hə, bəylər, deyirəm, indi də gəncləri dinləyək.

Bəylər yer-yerdən "dinləyək", "yaxşı fikirdir", "yaxşı olar"-deyə Abbasqulu bəyin fikrinə şərik çıxırlar.

***

Ekranda yeniyetmə Nadir və Məhəmmədəli görünürlər. Onlar cəld ayağa qalxırlar. Məhəmmədəli bir qədər həyacan keçirir. Nadirdə isə həyacandan əsər-əlamət yoxdur. Bu anda kadra onların ədəbiyyat xocası daxil olur:



-Deyirəm, öncə Məhəmmədəlinin dinləyək. (Üzünü Məhəmmədəliyə tutur) Özünü rahat və sərbəst tut. Başla, görək.

Məhəmmədəli qıpqırmızı kəsilir, fəqət özünü ələ alıb başlayır:

-O məhrudən mənə nə lütf vardır, nə kərəm vardır,

Odur ki, xəstə könlümdə mənim min dərdü-qəm vardır.

Baxır bir dəm mənə mehr ilə, bir dəm qeyz ilə ol məh,

Səhər tək tiği-lütfündə onun qəhrü-sitəm vardır.

Güllü səsinlə bir xoş bağçadır dünya, vəli əfsus,

Gülün rəngi solur, susəndəsə buyi-ədəm vardır...

Yeniyetmə şeri deməkdə davam edir, fəqət onun səsi eşidilməz olur. Əvəzində isə kadr arxasından Hacı Məhəmmədəlinin səsi eşidilir:

-Qəzəli söyləməyə necə başladım, necə qurtardım yadımda deyil...

***

Ekranda Hacı Məhəmmədəli görünür və sözünə davam edir:



-...Bir də özümə gəlib gördüm ki, şeri başa çıxmışam və hər kəs ünvanıma təriflər söyləyir. Sonra sıra Nadirə gəldi.

***


Ekranda şer söyləyən yeniyetmə Nadir görünür:

-Şəbi-hicran xəyalın etdi xəlvətxanəmi rövşən,

Xəyalın şəmi dildə yüz çırağa oldu pərtövzən.

Tən ilə can arasında savaşma saldı peykanım,

Ki, tən rəncidə candan oldu, can rəncidə həm təndən...

***


Kameranın obyektivi növbə ilə Nadiri dinləyən məclis iştirakçılarının üzərində gəzir. Hər kəs yeniyetməni heyranlıqla dinləyir və hər kəsin gözündən heyrət hissi oxunur. Nadirin səsi kadr arxasından gəlməkdə davam edir:

-...Bəlayi-Vamiqü Fərhadü Məcnun məndə cəm oldu,

Pərişan danələr vardı fələkdə, oldu bir xirmən.

Niqabın saldı üzdən, gəldi gül gülşənə doğru,

Onun tələt baharından haman dəm soldu gül-gülşən.

Qədəm qoyduqda sənsiz gülşənə, gül eylə od vurdu,

Yanıb döndüm külə, küldən dəxi gülzar olub külxən...

***


Ekranda yenə Nadir görünür:

-...Sənin peykanın ilə tərh qıldım dildə aşiqlik,

Əsasca bu binayi-mötəbər möhkəmdi ahəndən.

Füzulinin bu şəb sən şəmdən qəlbində var atəş,

Rahatlıq xatiriçün razıdır gər çaxsa can təndən.

Nadir şeri söyləyib bitirər-bitirməz hər kəs yer-yerdən "afərin", "bərəkallah", "halaldır", maşallah" kimi sözlər söyləyirlər.

***

Ekranda iri planda Abbasqulu bəy görünür və kadr arxasına, ədəbiyyat xocasına səslənir:



-Xocam, çox zəki və zehinli şagirdləriniz var...

***


İri planda bəyi xoca əvəz edir. O, sağ əlini ürəyinin üstünə qoyub, bir söz demədən yüngülcə təzim edir.

***


Bəy (orta plan) davam edir:
-...Deyirəm, bəlkə, beytül maldan bu uşaqların hər birinə xüsusi təqaüd təyin edək, həm ailələri korluq çəkməsinlər, onlar da bütün vaxtlarını elmə, mərifətə sərf edə bilsinlər. Sonra isə Fəthabada göndərərik, təhsillərini şəhərdə davam edərlər.

***


Xoca (orta plan):

-Böyük lütf etmiş olarsınız. Allah sizdən razı olsun.

***

Şer-muğam məclisi iştirakçılarının ümumi panoram görüntüsü. Abbasqulu bəy üzünü arxa planda diz üstə oturmuş və gözlərini yerə dikmiş yeniyetmələrə tu-tur:



-Övladlarım, təhsilinizi şəhərdə davam etdirmək istərsinizmi?

Daha diribaş olan Nadir hər ikisinin əvəzinə cavab verir:

-Allah sizdən razı olsun. Bu bizim ən böyük arzumuzdur.

***


Abbasqulu bəy (iri plan):

-Belə isə elə günü sabah valideynlərilizlə gərək söhbət edim. Bu ili kənd mədrəsəsində tamamlayın, gələn ildən isə sizi Fəthabadın ən yaxşı mədrəsəsinə göndərəcəyəm.

Bəy bu sözü deyər-deməz, tar və kamança sədaları eşidilir.

***


Ekranda iri planda muğam triosu görünür. Xanəndə hələ oxumur. Tarzən və kamançaçalan isə çalırlar. Musiqinin fonunda Hacı Məhəmmədəlinin səsi eşidilir:

-Beləcə, Nadirlə mənə təqaüd kəsildi. Bu, bizim ailələrimizin dolanışığına yaxşı-pis yetirdi. Biz də bütün diqqət və səyimizi dərslərimizə yönəltmişdik...

***

Ekranda ümumi planda Hacı Məhəmmədəlinin verdiyi ziyafət görüntülənir. Hər kəs həm kabab yeyir, həm də hacını dinləyir. O isə sözünə davam edir:



-...Bir gün Dərəgözün kişilərinin və əksər ailələrin yaylaqda olmasından istifadə edən Alp Manas bəyin özbəkləri kəndimizə girib yağmaya başladılar. Alp Manas bəylə Abbasqulu bəyin qədimdən ədavətləri vardı. Kənddə sadəcə 5-6 dul qadın və onların uşaqları, 4-5 nəfər də qoca qalmışdı. Nadirgilin ailəsi də Dərəgözdə idi. Mənim anam isə o vaxt artıq əmimə ərə getmişdi, o üzdən biz də ha-mı kimi yaylaqda idik.

***


Dərəgöz kəndinin yonulmuş çay daşları döşənmiş küçələrindən biri ilə 10-15 özbək atlısı irəliləyir. Onlar evlərin həyət qapılarının yanından keçdikcə, qapılardakı böyük qıfıllar diqqəti çəkir.

***


Nadirgilin evinin həyəti. Nadirin anası həyətdə təndirə çörək yapmaqla məşğuldur. Təndirin yanında sərilmiş süfrənin üstünsə bir neçə bişmiş təndir çörəyi var. Kadr arxasından at ayaqlarının səsləri eşidilir. Qadın səsi eşidər-eşitməz işinə ara verir. Yavaş-yavaş dikəlir və həyət qapısına tərəf yönəlir.

***


Həyət qapısına tərəf yönələn qadının arxadan görüntüsü. At ayaqlarının səsləri əvvəlkinə nisbətən daha aydın və yaxından gəlir. Qadın qapıya çathaçatda qapılar arxadan vurulan təpik zərbəsi ilə taybatay açılır və qadının səksənməsinə səbəb olur. Qapıların açılması ilə iki özbək atlısının içəri girməsi bir olur.

***


Ekranda iri planda qorxmuş və həyacanlanmış qadının sfəti görünür:

-Kimsiniz, nə istəyirsiniz?

***

Qadının və onun tam qarşısında durmuş iki özbək atlısının ümumi planda görünüşü. Özbəklərdən biri soruşur:



-Evdə səndən başqa bir kimsə varmı?

Nadirin anası:

-Sənə nə var? Kimsiz, nə istəyirsiniz?

İkinci öbək:

-Özbək olduğumuzu görmürsənmi?

Nadirin anası:

-Demək ki, köpək oğlu köpək Alp Manasın küçüklərindənsiniz, eləmi?

Bu sözlərdən əsəbiləşən birinci özbək əlndəki qırmancla qadını vurur:

-Kəs səsini, qızılbaş qancığı.

***


Kəndin başqa bir səmti. İki başqa özbək atlısı başqa evin qıfılsız qapısına yaxınlışırlar. Onlardan biri atdan enmədən qapıya bərk bir təpik vurur. Qapılar taybatay açılır və atlılar həyətə girirlər. Həyətdən qız uşağının "ay ana"- deyən və qorxu ifadə edən çığırtısı eşidilir.

***


Dərəgöz kəndinin Nadirgilin evinin yerləşdiyi küçəsi. Baş verənlərdən xəbəri olmayan yeniyetmə Nadir və onun kiçik qardaşı evləri tərəfə irəliləyirlər. Nadir onların dalınca gələn beli çır-çırpı yüklü ulağın ipindən tutub. Birdən kiçik qardaş həyacanla deyir:

-Dadaş, ora bax, həyətimizin qapıları açıqdır.

***

Ekranda Nadirgilin evinin həyətinin açıq qapısı görüntülənir.



***

Nadir ulağın ipini qardaşına verib "sən burada qal" deyir və evə tərəf qaçmağa başlayır. Kameranın obyektivi onu həyət qapısına qədər izləyir.

***

Nadirgilin kasıb evinin içi. Nadirin anası ağzı-burnu qan içində yerdə uzanıb. Özbəklərdən bir onu var gücü ilə təpikləyir:



-Axırıncı dəfə soruşuram, qızılların hardadır?Ya deyəcəksən, ya da səni ərinin yanına göndərəcəyəm. Ondan öncə isə, özün bilirsən də, səni o məsələ...

Elə bu dəm kadr arxasından yeniyetmə Nadirin qəzəbli səsi eşidilir:

-Alçaq oğlu alçaq!

Özbəklər səsə geri dönürlər. Bu dəm kadra daxil olan yeniyetmə Nadir əlindəki odun parçasını onlardan birinin kəlləsinə ilişdirir. Özbəyin başından qan fışqırır və o, sadəcə "aman" deyə bilir və hərəkətsiz halda yerə sərilir. O biri özbək özünə gəlib belindəki xəncəri çıxarana qədər Nadir cəld yerə sərilmiş özbəyin xəncərini çəkir və onu ikinci özbəyin qarnına soxur.

***

Ekranda Nadirin anasının qana bulaşmış dəhşət ifadə edən üzü görünür. O, taqətsiz bir səslə deyir:



-Sən nə etdin, bala. Özünün də qardaşının da bqşını bəlaya soxdun...İbrahim haradadır?

***


Ümumi plan. Əyilib anasına qalxmağa kömək etmək istəyən Nadir:

-Narahat olma, burdadır. Qalx, tez qaçaq...

Anası:

-Mənim içalatım əzilib, qabırğalarım da sınıb. Qardaşını da götür, qaçın buradan. Məni düşünməyin.



Nadir:

-Özüm ölərəm səni düşmən əlində qoymaram. Bizim sağ qalmağımızı istəyirsənsə, cəld qalx ayağa.

Qadın son qüvvəsini toplayıb Nadirin köməyi ilə zarıya-zarıya bir təhər ayağa qalxır.

***


Nadirgilin evlərinin həyəti. Təndir tüstüləməkdə davam edir. Nadir anasına özbəklərin atlarından birinə minməyə kömək edir.

***


Küçə. balaca İbrahim çır-çırpı yüklənmiş ulağın yanında durub. Kadr arxasından at ayaqlarının səsi eşidilir. O, səs gələn tərəfə baxır.

***


İbrahimin baxdığı tərəf. Nadir və anası özbəklərin atlarının belində balacaya yaxınlaşırlar. Atlılar ona çatan kimi Nadir səslənir:

-Tez ol min!

Balaca İbrahum:

-Bəs, eşşək?

Nadir "tez ol"-deyib ona atın belinə qalxmağa kömək edir və deyir:

-Belimdən bərk-bərk yapış.

Uşaq əmrə tabe olur.

***


Yaşıl dağ yamacı. Nadir və anasının mindiyi atlar bir ağaca bağlanıb. Kadr arxasından balaca İbrahimin ağlayan səsi:

-Ana, anacan, bizi qoyub hara getdin?

***

Ekranda anasını yenicə basdırmış və onun qəbrinin üstünə daşlardan təpəcik yığan Nadir və yanında durub hönkür-hönkür ağlayan kiçik qardaşı görünür.



Nadir sonuncu daşları qoyub dikəlir və üzünü göyə tutur:

-Uca Tanrım, and olsun Sənə, Alp Manasdan anamım intiqamımı mütləq alacağam. Almasam, bu gen dünya mənə haram olsun!

***

Gecədir. Çay qırağında çadır düşərgəsi. Düşərgənin iki yerində ocaq yanır. Hər ocağın yanında iki-üç özbək oturmuşlar. Bir qədər kənarda özbəklərin atları bağlanmışdır. Onların sayı 25-ə yaxındır.



***

Atlardan ikisinin yaxından görüntüsü. Onların arasında yeniyetmə Nadir peyda olur və onların yəhərlərinin ipini kəsir. Sonra o biri atlara tərəf keçir. Kameranın obyektivi onu izləyir. O eyni işi təkrar edir.

***

Alp Manasın xalça-palaz döşənmiş çadırının içi. Zəif işıqda ipək yorğan döşəkdə yatan və xoroldayan Alp Manas görünür. Kadra əlində xəncər tutmuş yeniyetmə Nadir daxil olur. O, düşməninə yaxınlaşıb, xəncəri onun ürəyinə sancır. Alp Manasdan xırıltılı səs çıxır və bu səs kifayət edir ki, kadr arxasından "bəyə nə isə oldu" sözləri, ardınca isə ayaq səsləri eşidilir. Nadir kadrı tərk edir. O, kadrı tərk edər-etməz içəri bir özbək daxil olur və onun əlindəki məşəl içərini tam işıqlandırır.



***

Alp Manasın çadırının çöl tərəfi. qapının ağzında əllərində məşəl tutmuş özbəklər durmuşlar. İçəridən çıxan özbək ilan vurmuş kimi çığırır:

-Bəyi öldürmüşlər!

Bu dəm kadr arxasından çapmağa başlayan at ayaqlarının səsi gəlir. Özbəklər cəld atlar olan tərəf yüyürürlər. Digər çadırlardan çıxan özbəklər də onlara qoşulurlar.

***

Özbəklər atlara minib qaçağın dalınca çapmağa başlar-başlamaz hamısı növbə ilə yəhərləri ilə birlikdə yerə düşürlər.



***

Ekranda kiçik təpə arxasından görünın ay və çapan at ayaqlarının səsi. Ayın fonunda at çaparaq təpəyə dırmanan və onu aşıb yoxa çıxan yeniyetmə Nadirin silueti görünüb itir. Kadr arxasından Hacı Məhəmmədəlinin səsi eşidilir:

-Nadir Alp Manası öldürməklə yetinmədi...

***


Ekranda Hacı Məhəmmədəlinin verdiyi ziyafət görüntülənir. Qonaqların bir qisminin başı yeməyə qarışıb, digərləri isə ev sahibini dinləməklə məşğuldurlar. Hacı Məhəmmədəli sözünə aralıqsız davam edir:

-...Bir ilin içində onun quldur dəstəsindən olan özbəklərin hamısının bir-bir axırına çıxdı. Bütün bu müddət ərzində onun və hələ uşaq olan kiçik qardaşı İbrahimin harada yaşadıqları, nə ilə dolandıqları bu günə qədər müəmma olaraq qalır. Ondan sonra qardaşlardan bir neçə il heç bir xəbər çıxmadı...

***

Çöllük bir düzənlikdə 4-5 yüklü dəvə,5-6 yüklü ulaq və 5-6 yüklü atdan ibarət bir karvan irəliləyir və karvanı müşayiət edən, çiyinlərindən tüfəng, bellərindən xəncər asılmış 10-a yaxın atlı əfqan görünür. Onların uzun yolçuluqdan yorğun olduqları sezilir.



Hacı Məhəmmədəlinin səsi kadr arxasından eşidilməkdə davam edir:

-Bir neçə ildən sonra eşitdik ki, Nadirin başına ətraf şəhər və kəndlərdən otuza yaxın gənc toplaşıb və onlar əfqan və özbək əsgərlərinə hücumlar təşkil edib öldürməklə, əfqan və özbək xan və bəylərinin karvanlarını qarət etməklə məşğuldurlar. Bəziləri onları "qaçaq", bəziləri" quldur", bəziləri isə "intiqamçı dəstə" adlandırırdı. Əfqan və özbəklərin özbaşnalığından zinhara gəlmiş sadə camaatın gözündə isə Nadir və onun dəstəsi xalqın xilaskarı idi.

Kadr arxasındakı səs susduqdan bir neçə saniyə sonra karvanı mühafizə edən silahlı əfqan atlılarından biri həyacanla qışqırır:

-Quldurlar!

***

Ekranda təpənin arxasından çıxan gənc Nadir (20-21 yaşlarında), yeniyetmə İbrahim (14-15 yaşlarında) və 30-a yaxın atlı görünür. Onlar tüfəng və xəncərlərlə silahlanmışlar. Nadirin əlini yuxarı qaldırması ilə bütün dəstənin əfqanların başına güllələr yağdıra-yağdıra hücuma keçməsi bir olur.



***

Bu kadrları növbə ilə Nadirin dəstəsinin yağdırdığı güllə səslərindən hürküşən, bir-birinə iplə bağlı olduğu üçün qaça bilməyən, fəqət buxovdan azad olmaq üçün çərpınan dəvələr, buxovlardan azad olmağı bacaran və ora-bura qaçışan ulaq və atlar, güllə yarası alıb atdan yıxılan, atdan düşüb sığınacağa qaçarkən gülləyə tuş gələn və qayaların arxasında mövqe tutmağa fürsət tapıb atəşə atəşlə cavab verən əfaqnları əks etdirən kadrlar əvəz edir.

***

Ekranda at çapa-çapa güllə atan hücumçular və müdafiə olunan və sayları 3-4 nəfər qalan əfqanlar bir neçə dəfə bir-birini əvəz edir.



***

Alnına güllə dəyən və yerə yıxılan əfqan. Ürəyindən güllə yarası alıb can verən başqa bir əfqan. Sağ qalan və gülləsi qurtaran iki əfqan qaya arxasından tüfənglərini kənara atırlar. Kadr arxasından eşidilən güllə səsləri səngiyir.Onlardan biri Nadirgilə səslənir:

-Təslim oluruq, atmayın!

Güllə səsləri tamam kəsilir. Kadr arxasından Nadirin səsi eşidilir:

-Xəncərlərinizi də atın, əllərinizi boyunlarınızın ardına qoyun və çıxın.

Sağ qalan iki əfqanın hər ikisi bellərindəki xəncərlərini də açıb kənara tulla-yırlar, əllərini boyunlarının arxasına qoyub ayağa qalxırlar.

***

Ekranda iri planda at belində oturmuş və əlində tüfəng tutan gənc Nadir onlara əmr edir:



-Yaxın gəlin!

***


Ümumi plan. Əfqanlar əlləri boyunlarının arxasında ortalarında Nadirin və İbrahimin durduqları atlılara yaxınlaşırlar. Nadir soruşur:

-Kimlərdənsiz?

Əfqanlardan biri:

-Əfqanıq.

***

Yenidən iri planda görüntüyə gələn Nadir:



-Əfqan olduğunuzu görürəm, kor deyiləm. Kimin adamlarındansız?

***


Ümumi plan.Birinci əfqan:

-Hacı Zaman xan Əfqanın adamlarıyıq. Heratdan gəlib İsfahana gedirdik.

Nadir:

-Yükünüzdə ki, xaşxaşdır, eləmi?



İkinci əfqan:

-Hə... Sən də yəqin ki, qırxlar oymağından quldur Nadirqulu Əfşarsan.

Bu sözlərdən əsəbiləşən yeniyetmə İbrahim atdan yerə atılıb "quldur sənin atandır"-deyərək, əfqanlara hücuma keçmək istəyir. Fəqət Nadirin "dur!"-deyə əmr etməsi, İbrahimi ayaq saxlamağa məcbur edir.

***


Birinci əfqan (iri plan):

-Yoldaşlarına güvənib xoruzlanma. Siz türklərdə yaxşı bir atalar sözü var, deyərlər, keçinin buynuzu qaşınanda çobanın çomağına sürtər. Uşaqsan, otur uşaq yerində.

Bu sözlərdən daha da özündən çıxan İbrahim üzünü qardaşına tutur:

-Dadaş, icazə ver, bu köpək oğluna zorumu göstərim.

Nadir gülümsəyir və birinci əfqana deyir:

-Uşaq dediyin bu dəliqanlı ilə qurşaq tuta bilərsənmi?

Birinci əfqan:

-Canını da alaram.

Nadir:

-Onun kürəyini yerə vura bilsən, ikinizi də sərbəst buraxacağam. Atlarınızı, xəncərlərinizi də özünüzə qaytaracağam. Razısanmı?



Birinci əfqan:

-Hə.


***

Ekranda Nadirin bir çevrə üzrə mövqe tutaraq, ortada geniş meydan yaradan atlı yoldaşları görünür. İkinci əfqan əlləri boynunun arxasında onların arsında durub. Birinci əfqanla yeniyetmə İbrahim bir-birilərinə yaxınlaşıb öncə sağ, sonrasa sol çiyinləri ilə itələşirlər. Daha sonra bir qədər aralanıb dövrə vurmağa və rəqibi yaxalaya bilmək üçün fürsət axtarmağa başlayırlar. Gözlənilmədən irəli şığıyan İbrahim rəqibinin ayaqlarına girir. Əfqan müvazinətini saxlaya bilməyib arxası üstə yıxılır. İbrahim ağlasığmaz bir cəldliklə onun üzərinə atılıb kürəyini bərk-bərk yerə sıxır.

Atlılar gülməyə başlayırlar. İbrahim rəqibini buraxıb ayağa qalxır. Əfqan da suyu süzülmüş və pərt halda ayağa qalxır.

***


Nadir (iri plan) yoldaşlarına səslənir:

-Bunların atlarını və xəncərlərini verin.

***

Ümumi plan. Nadirin adamlarından biri əfqanların atlarını, digəri isə xəncərlərini gətirir. Əfqanlar xəncərlərini bellərinə bağlayaraq atlarına minirlər. Nadir üzünü onlara tutur və ölü əfqanları göstərir.



-Gedin Hacı Zaman xana da, o biri əfqan xanlarına da çatdırın ki, Xorasan əzəli türk yurdu və Azərbaycan qızılbaş səltənətinin ərazisidir. Öz xoşunuzla bu torpaqları tərk edin. Yoxsa hamınızın sonu bunlar kimi olacaq.

İkinci əfqan:

-Bizə xətər verməyəcəyinə söz versəydin, sənə bir söz deyərdim.

Nadir:


-De. Kimsənin sənə də, yoldaşına da xətəri toxunmaz.

İkinci əfqan:

-Təbriz, Şirvan, Aran, İrəvan, Tiflis, hər iki İraq Osmanlıların, Fars, Bəlucistan və Xorasan isə bizim əlimizdə ikən, Qəndaharlı Mahmud xan Əfqan İsfahanı mühasirəyə almışkən, şahınız və gələcəkdə şah görmək istədiyiniz vəliəhd Təhmasib Mirzə İsfahanda əsir durumundaykən, qızılbaş əmirlərinin əlində Qəzvin və ətrafından başqa bir qarış torpaq qalmamışkən, sən hansı Azəbaycan səltənətindən, hansı qızılbaş hökumətindən danışırsan?! Mən hələ urusları demirəm...Kafir qızılbaşların sonu yaxınlaşır, İslamın pak bayrağını payidar edəcəyimiz gün uzaqda deyil.

Nadir qəzəblə:

-Daşıdığınız xaşxaşdırmı İslamın pak bayrağı?! Allaha şükür et ki, amandasan. Yoxsa dilini qoparmaqdan böyük zövq alardım. Hər şeyin öz vaxtı var. İndi isə, nə qədər ki, qərarımdan dönməmişəm, rədd olun buradan, gözüm sizi görməsin.

***


Bir mağaranın önü. Nadir və İbrahim mağaranın önündə gəzişirlər. Nadir dərin fikrə dalmışdır. İbrahim soruşur:

-Dadaş, nədən əfqanlar da, özbəklər də, türkmənlər də "qızılbaş" kəməsini söyüş və həqarət kimi işlədirlər, nə üçün bizi kafir hesab edirlər? Məgər biz də onlar kimi müsəlman deyilikmi?

Nadir:

-Kaş, səni mədrəsədə oxutmaq imkanım olaydı...Heç olmazsa, bir Quran xo-cası tutaydım, sənə Quranı öyrədəydi, Quranı oxuyub hər şeyi özün başa düşər-din...



İbrahim:

-Dadaş, əfqanlara dedin ki, Xorasan Azərbaycan səltənətinin ərazisidir. Bu necə olur, məgər Azərbaycan buradan çox uzaqlarda deyilmi?

Nadir:

-Azərbaycan Qəzvin və Həmədandan Dərbənd və Tiflisə qədər, Bakıdan İrəvana qədər və ondan da o yana uzanan bir ölkənin adıdır və Xorasandan uzaqdadır. Amma çox qədim zamanlardan Azərbaycan böyük türk səltənəntlərinin mərkəzi olub və bir çox ölkələr, o cümlədən Xorasan həmişə Azərbaycandan idarə olununb. Bu Səlcuqlu hökuməti dövründə də, Elxanlılar hökuməti dövründə də, Çobanlı, Qaraqoyunlu, Ağqoyunlu şahları dövründə də belə olub. Səfəvilərin iqtidara gəlməsindən sonra da belədir.



Biz əfşarlaın ata-babaları da Azərbaycandan bu yerlərə köçüblər.Əfşarlar Səfəvilərə iqtidara gəlməkdə kömək etmiş 6 türk boyundan biri olduğu üçün Xorasanın idarəçiliyi bizə verilmişdir.

İbrahim:


-İndi biz əfqan və özbəklərə qarşı səltənət naminəmi savaşırıq?

Nadir:


-Mən bu işə başlayanda sadəcə anamızın intiqamını almağı düşünürdüm. İndi isə bütün xalqın, təkcə əfşarların deyil, Xorasan türklərinin də bizə ümid çırağı kimi baxdıqlarını görürəm və düşünürəm. Düşünürəm ki, Vətən də ana kimi bir şeydir.

***


Ekranda Hacı Məhəmmədəlinin ziyafət məclisi canlanır. Hacı üzünü qonaqlara tutub deyir:

-Çox çəkmədi ki, Nadir Fəthabad, Quçan və ətraf bölgələri əfqan və özbəklərdən təmizlədi. Bundan sonrasını isə özünüz bilirsiniz. Yəni mənim bildiklərim də elə sizin bildikləriniz qədərdir.

Qonaqlardan biri:

-Hacı, dediklərindən elə çıxır ki, özbəklərin Dərəgözə hücumundan və Nadirin qaçaq düşməsindən sonra onunla heç vaxt görüşməmisiniz, eləmi?

Hacı Məhəmmədəli:

-Elədir.


***

Hacı Məhəmmədəlinin evinin həyət qapısının xaricdən görüntüsü. Dan yeri yenicə ağarmağa başlayır. Xoruz banları eşidilir. Qapı açılır. Hacı Məhəmmədəli və Toğrul, hər ikisi at belində, çıxırlar. Ardınca Toğrulun anası və bacıları görünürlər. Ana onların arxasınca su atır:

-Uğurunuza xeyir.

Böyük bacı:

-Yolun açıq olsun, dadaş.

Kiçik bacı:

-Allah işini avand etsin.

Ata və oğul bir söz demədən evdən uzaqlaşırlar.

***

Yaşıllığı olmayan düzənliyin quş uçuşundan görüntüsü. Düzənliyin ortası ilə iki atlı çapır. Onlaın ardınca toz duman izi görünür.



***

Atla çapan Hacı Məhəmmədəli və Toğrulun arxadan görünüşü. kameranın obyektivi onları atların sürətinə bərabər sürətlə müşayiət edir. Öndə, arxa planda çılpaq düzənliyin tam ortasında bitən qollu-budaqlı qocaman bir ağac görünür.

***

Ümumi plan. Atlılar ağaca yaxınlaşıb atlarını əyləyirlər. Atlarından enib onların iplərini ağacın budaqlarından birinə bağlayırlar. Toğrul atının yəhərindən asılmış xurcundan süfrə çıxarıb onu yerə sərir. Xurcundan çörək, pendir çıxarıb süfrəyə qoyur. Atası o biri atın xurcunundan çıxartdığı su tuluğunu gətirir. Ata və bala süfrə arxasında əyləşirlər. Hacı Məhəmmədəli tuluğun ağzını açıb bir qurtum su içir və onu oğluna ötürür. Toğrul da bir qurtum içib, tuluğun ağzını bağlayır.



***

Orta plan. Hacı Məhəmmədəli çörəkdən və pendirdən bir tikə qoparır və deyir:

-Buradan özün tək gedəcəksən. Yolu başa salmışam, xəritəsini cızmışam, su quyularının, karvansarayların yerini də dəqiq qeyd etmişəm. Məncə, bu sarıdan bir çətinliyin olmayacaq. Çətin olan Nadirqulu xanla görüşüb məktubumu ona çatdıra bilməndir. Bunun da yolunu başa salmışam. Yadından bir şey çıxmayıb ki?

***


Ümumi plan. Ata və oğul üz-üzə oturmuşlar. Hacı Məhəmmədəli sözünü bitirib əlindəki tikələri ağzına qoyur. Toğrulsa ağzındakı tikəni udub atasına cavab verir:

-Yox, hər şey yaxşı yadımdadır. Amma bir şeyi danışmağı sən unutdun.

Hacı Məhəmmədəli:

-Nəyi?


Toğrul:

-Nadirqulunun qaçaqlıqdan xanlıq məqamına necə yüksəldiyini danışmadın.

Hacı Məhəmmədəli:

-Bunun bir o qədər də əhəmiyyəti yoxdur. Amma lazımlı hesab edirsənsə, danışım. Mənim fikrimi bilmək istəsən, onun xanlıq məqamına yüksəlməsi təqdiri-ilahidir. Bunun baş verəcəyi barədə hər ikimiz hələ uşaq ikən hindli zəvvarlardan eşitmişdik və onların dediklərinin birinci hissəsi baş verdi. Necə baş verdiyinə gəlincə, indi sənə danışacaqlarım başqalarından eşitdiklərimdir.

Nadir kəndlərimizi əfqan və özbəklərdən təmizlədikcə, xalq arasında şöhrəti durmadan artırdı. Dəstəsinə qoşulanlar da çoxalırdı. Elə bir vəziyyətə gəlib çıxmışdı ki, ondan artıq təkcə özbək və əfqanlar deyil, Əfşar elinin rəisi Babaəli xan da çəkinməyə başlamışdı...

***


Babaəli xanın imarətinin bağçası. Arxa planda İmarətin tağlı sütunları görünür. Babəli xan və Hacı Zaman xan (əfqan milli geyimində) bağçadakı köşkdə yanaşı oturub sulu qəlyan çəkə-çəkə söhbət edirlər (ümumi plan).

Hacı Zaman xan:

-Bir həftə öncə quldurbaşı Nadir Heratdan İsfahana gedən karvanımı qarət edib, adamlarımı da qırıb. Dünən isə xəbər gəldi ki, Kəlat-Fəthabad yolu üzərindəki əfqan kəndlərini qarət edib. Müqavimət göstərmək istəyənləri də qırmanclatdırıb.

Bax, biz səninlə neçə illərdir, dostluq edirik, bu günə qədər aramızda ən kiçik inciklik belə olmayıb. Onu da bilirəm ki, Nadirqulunun quldurları ilə heç bir əlaqən yoxdur. Amma bunu əfqanlara anlatmaq çox çətindir. Onların gözündə hər ikiniz türk və qızılbaşsınız. Və insanları bu cinayətlərin kim tərəfindən törədildiyi maraqlandırmır, onlar üçün bunun heç bir fərqi yoxdur. Deyirlər ki, qızılbaşlar malımızı qarət edir, adamlarımızı öldürür. Sən isə bizə onlardan intiqam almağa qoymursan. Artıq onları saxlamaqda çətinlik çəkirəm. Əgər intiqama qalxsalar, təbii ki, Nadiri tapa bilmədikləri üçün, hirslərini sənin kənd və oymaqlarının üstünə tökəcəklər. Odur ki, Nadirin carəsini qılmaq sənin üzərinə düşür.

Babaəli xan qəlyandan bir qullab vurub tüstüsünü göyə buraxır və dərin fikrə gedir. Ondan səs çıxmadığını görən Hacı Zaman xan soruşur:

-Haqlı deyiləmsə, de ki, haqlı deyilsən.

Babaəli xan üzünü həmsöhbətinə tutur:

-Haqlı olmağına haqlısan. Amma özünü mənim yerimə qoy...

Babaəli xanın bu tutumundan əsəbiləşən Hacı Zaman xan ayağa qalxır və həmsöhbətinin sözünü yarıda kəsməsinə səbəb olur:

-Görürəm ki, heç nə başa düşmək istəmirsən? Yaxşı-yaxşı fikirləş. Mən sözümü dedim. Mənə müsaidə...

Babaəli xan da ayağa qalxır:

-Fikirləşib bir carəsini taparam. Müsaidə sahibisən.

***

Babaəli xanın evinin içi. Xan bir guşədə namaz qılır. Sonuncu dəfə səcdəyə gedib diz üstə oturmuş vəziyyətə qayıdır və başını növbə ilə sağa və sola çevirməklə iki dəfə "əssəlamu əleyküm və rəhmətullahi bərəkətu" deyir, sonra üzünü göyə tutub Allaha yalvarmağa başlayır:



-Ya Allahım, çətin vəziyyətə düşmüşəm, iki od arasında qalmışam. Sənin köməyinə ehtiyacım var. Köməyini məndən əsirgəmə...

Kadr arxasından eşidilən qapı açılması səsi Babaəli xanı duasını yarımçıq kəsməyə və üzünü səs gələn tərəfə döndərməyə sövq edir.

***

Otağın açıq qapısından boylanan nökər xanın namaz üstdə olduğunu görüb getmək istəyir. Fəqət xanın kadr arxasından eşidilən "dur!" əmri onu ayaq saxlamağa məcbur edir.



***

Babaəli xan iri planda görünür:

-Nə olub?

***


Ekranda yenidən nökər peyda olur. O, xana yaxınlaşaraq qarşısında diz üstə oturub yavaşcadan deyir:

-Xan, bir nəfər 15-16 yaşlarında oğlan uşağı gəlib. Deyir ki, Nadirin qarda-şıdır və ondan sənə xəbər gətirib.

Xan:

-Aparın onu dib otağa, qəhvədən-zaddan verin içsin, bir azdan gəlirəm.



Nökər "baş üstə" deyib ayağa qalxır və geriyə-geriyə bir neçə addım atıb dönür, qapıdan çıxıb onu bağlayır. Xan əllərini və üzünü göyə tutur:

-Şükür sənə, uca Tanrım, duamı qəbul etdin...

***

Ekranda ağac dibində, süfrə arxasında oturub pendir-çörək yeyən Hacı Məhəmmədəli və oğlu Toğrul peyda olurlar. Arxa planda onların ağaca bağlanmış atları görünür. Ata deyir:



-Deyilənə görə, bu xəbər Babaəli xan üçün göydəndüşmə oldu. O, Hacı Za-man xanla sözü çəp gəldikdən sonra Nadirlə görüş barədə düşünməyə başlamışdı. İbrahim də qardaşından görüş barədə təklif gətirmişdi. Yəni istədiyi yar idi, yetir-di pərvərdigar. Deyilənə görə, Nadirlə xan xəlvəti bir vaxtda və xəlvəti bir yerdə görüşdülər.

***


Nadirlə Babaəli xan təpələrlə əhatələnmiş qayalıq bir yerdə gəzişərək söhbət edirlər. Nadir deyir:

-Əminəm ki, güclərimizi birləşdirsək, bütün Xorasanı əfqan və özbəklərdən təmizləyə bilərik. Hətta ən qısa bir vaxtda Məşhəd və Heratı da ələ keçirmək imkanına sahib olarıq.

Babaəli xan:

-Bax, oğlum, sən deyənlər tam doğrudur və mən səninlə tam razıyam. Amma ortada iki əmma var. İlk növbədə onları həll etməliyik. Birincisi, bu, sənin qeyri-məşru vəziyyətindir. İlk öncə sənin vəziyyətini məşrulaşdırmaq lazımdır. Bunun yolunu bilirəm, söyləyərəm, fikirləşərsən. İkincisi, mənim vəziyyətimdir. Mən xalqımızı yağma və təhqirlərdən qoruya bilmək üçün Hacı Zaman xanla əbədi sülh barədə Qurana əl basıb anlaşmışıq. Odur ki, heç bir vəchlə əfqanların və özbəklərin üstünə müharibə ilə gedib andımı poza bilmərəm. Amma bunun da yolu var.

İndi mənə diqqətlə qulaq as. Tədbirim belədir. Öncə sən məscidə gedib axundun və 5-10 ağsaqqalın qarşısında Qurani-Kərimə əl basıb tövbə edəcək, həramilikdən, quldurluqdan əl çəkdiyini bəyan edəcəksən, mənsə səni də, yoldaş-larını da bağışladığımı və himayəm altına aldığımı elan edərəm. Beləcə, həm siz

qeyri-məşru vəziyyətdən çıxmış olarsınız, həm də mənim himayəmə keçdiyiniz üçün kimsə sizə xətər yetirməyə cəsarət etməz. Sonra səni özümə kürəkən və bütün varidatımın və mülklərimin sahibi edərəm. Onsuz da mənim oğlum yoxdur. gözümün ağı-qarası bircə qızım var.

Daha sonra əfşar bəylərini bir yerə toplayar, taqətdən düşdüyümü və könüllü olaraq xanlıqdan əl çəkdiyimi bildirərəm. Sənin namizədliyini irəli sürərəm və sən xan olarsan. Xan olduqdan sonra isə düşündüklərini asanlıqla yerinə yetirərsən, mən isə Qurana içdiyim anda xilaf çıxmış olmaram. Fikirləş və qərarını bildir.

Əlbəttə, bütün bunları mərhələ-mərhələ həyata keçirmək üçün xeyli vaxt lazım olacaq. Amma razılaş ki, sənin də Xorasanı əfqanlardan təmizləmək məqsədi ilə başlamaq istədiyin böyük savaşa hazırlaşmaq üçün vaxta ehtiyacın var.

***

Ekranda yenidən ağac dibində, süfrə arxasında oturub pendir-çörək yeyən Hacı Məhəmmədəli və oğlu Toğrul peyda olurlar. Arxa planda onların ağaca bağlanmış atları görünür. Ata deyir:



-Deyilənə görə, bir həftə sonra Nadir yaxın kəndlərdən birindəki məsciddə, kənd axundunun və ağsaqqalların qarşısında Qurana əl basıb, tövbə etdiyini bəyan etdi. Babaəli xan da razılaşdıqları kimi, onu və yoldaşlarını bağışladığını və himayəsi altına aldığını elan etdi...

***


Ekrandakı kadrları çövqan oynayan gənclər əvəz edir. Arxa planda onlara tamaşa edən alabəzək geyimli qız-gəlin görünür. Top Nadirə tərəf gəlir. O topla bir qədər irəliləyir.

***


İri planda görüntülənən gənc Nadir çövqanı ilə topa zərbə endirib onu qapıdan keçirir və ardınca da çovqanını başı üzərində yuxarı qaldırıb sevincini ifadə edir.

***


Topun rəqib qapısından keçdiyinə sevinən qadın azarkeşlər. Hamıdan çox Sonabəyim sevinir. O, sevincini yerində hoppanıb düşməklə ifadə edir.

***


Kişi azarkeşlər. Onlar da sevinrlər. Babaəli xan da onların içindədir. O, qadınlar olan tərəfə, qızı Sonabəyimə baxır.

***


Ekranda iri planda sevincindən hoppanıb düşməkdə olan Sonabəyim görünür.

***


Bu kadrları at çaparaq ox atan gəncləri əks etdirən kadrlar əvəz edir. Sıra gənc Nadirə gəlir. Ox atan Nadir və ardınca ağacda cızılmış nişanın tam ortmasına batan ox canlanır.

***


Ekranda bütün bunları at belində oturan və bir-neçə atlının əhatəsində olan Babaəli xan seyr edir.

***


Ekranda yenidən ağac dibində, süfrə arxasında oturub pendir-çörək yeyən Hacı Məhəmmədəli və oğlu Toğrul peyda olurlar. Arxa planda onların ağaca bağlanmış atları görünür. Ata deyir:

- Sonra toy oldu. Beləcə, Nadir Babaəli xanın kürəkəninə və bütün mal-mülkünün varisinə çevrildi...

***

Kəlat şəhərinin bazarı. Müxtəlif ədviyyatların satıldığı çarşı. Şıdırğı alver gedir. Satıcıların hamısı qızılbaş geyimində olsalar da, alıcılar içində müxtəlif millətlərə mənsub geyimlərdə-qızılbaş,türkmən, özbək, əfqan, multanı (müsəlman hindli), hind geyimlərində olan qadın və kişilər gözə dəyir. Səs-küydən ağız deyəni qulaq eşitmir. Bütün bunlaın fonunda ekranda yazılır:





Dostları ilə paylaş:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   28


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə