Ma’ruza mashg’ulotining texnologik xaritasi 12-mavzu



Yüklə 48,25 Kb.

tarix11.04.2018
ölçüsü48,25 Kb.


 

 

 

Ma’ruza mashg’ulotining texnologik xaritasi 

 

12-mavzu.  Tokembriy geologik davrlarning rivojlanish tarixi.  

  

Ma’ruza mashg’ulotini o’qitish texnologiyasi 

O’qiti – 2 soat 

Talabalar soni: 30-70nafar 



O’quv mashg’ulotining shakli  Vizual ma’ruza 

Ma’ruza 

mashg’ulotining 

rejasi 

1

 



Tokembriy 

geologik 

davrlarning 

rivojlanish tarixi. 

2

 

Tokembriy  geologik  davrlarining  foydali 



qazilma boyliklari. 

 

 O’quv  mashg’ulotining  maqsadi:  Talabalarga  Tokembriy  geologik  davrlarning 

rivojlanish tarixi o’rgatish, ilmiy tushuncha berish.  

Pedagogik vazifalar 

1

 



Tokembriy 

geologik 

davrlarning 

rivojlanish 

tarixini tushuntirish 

2

 



Tokembriy 

geologik 

davrlarining 

foydali 


qazilma 

boyliklarini 

tushuntirish 

O’quv faoliyatining natijalari 

 Talaba:  

1

 

Tokembriy  geologik  davrlarning 



rivojlanish tarixini bilib oladi. 

2

 



Tokembriy  geologik  davrlarining 

foydali  qazilma  boyliklarini  bilib 

oladi. 

 

O’qitish uslubi va texnikasi 



Vizual  ma’ruza,    blits-so’rov,    blits  o’yin, 

kartog’rafik 



O’qitish vositalari 

     Tarqatma  mater.,  proektog’,  darslik, 

doska, bo’r, ma’ruza matni . 

O’qitish shakli 

Frontal, guruhli 



O’qitish sharoitlari 

  Namunadagi auditog’iya. 




Bosqichlar, vaqti 

Faoliyat mazmuni 

o’qituvchi 

talaba 

1-bosqich. 

Kirish 

(10 min) 



1.1.  O’quv  mashg’ulotining  mavzu 

va rejasini ma’lum qiladi.(1-ilova). 

1.1.  Eshitadilar  va 

yozib oladilar. 

2-bosqich. 

Asosiy 


(60 min) 

2.1. Talabalar e’tiborini jalb etish va 

bilim  darajalarini  aniqlash  uchun 

tezkor  savol-javob  o’tkazadi.  (2 



ilova) 

2.2. 


O’qituvchi 

vizual 


materiallardan  foydalangan  holda 

ma’ruzani  bayon  etishda  tarqatma 

materiallardan  foydalanadi    (3-12 

ilova

  2.3. Talabalarga mavzuning  asosiy 

tushunchalariga  e’tibor  qilishni, 

berilgan  topshiriqni  bajarishni  va 

barcha  ma’lumotni  yozib  olishlarini 

ta’kidlaydi.   

2.1. Eshitadi. Navbat 

bilan 


savollarga 

javob beradi. 

2.2. 

Guruhlarga 



bo’linib 

tarqatma 

material 

bilan 


mustaqil 

ishlaydi, 

kerakli 

joylarni 

yozib oladi. 

2.3. savol beradi 

 

3-bosqich 



Yakuniy 

(10 min) 

3.1.  Mavzuga  yakun  yasaydi  va 

talabalar 

e’tiborini 

asosiy 


masalalarga qaratadi.  

3.2  Faol  ishtirok  etgan  talabalarni 

rag’batlantiradi.  

3.1. 


Eshitadi, 

aniqlashtiradi. 

3.2. 

Topshiriqni 



yozib oladi. 

 

1-ilova  



 Mavzu: Tokembriy geologik davrlarning rivojlanish tarixi. 

2

 

Tokembriy geologik davrlarining foydali qazilma boyliklari 

 

O’quv mashg’ulotining maqsadi:  Talabalarga   Tokembriy geologik davrlarning 

rivojlanish tarixi o’rgatish, ilmiy tushuncha berish. 



2-ilova 

Reja: 

1

 



Tokembriy geologik davrlarning rivojlanish tarixi. 


BLITS  SAVOL 

1

 



Stratigrafiya so’zi lotincha ma’nonisi 

2

 



Tog’ jinslarining xilma-xillligini 

3

 



Geoxronologiya yunoncha ma’nonisi 

4

 



Erning tog’eologik tarixi yoki davri  

5

 



Sayyoramizning tog’eologik rivojlanish davri 

 

 

3-ilova 

 

Arxey erasining fizik-geografik sharoitlarida, tog’ jinslarida, quyi va yuqori 



epoxalaridjagi strotigrafiyasida iqlimning sovuqligi yoki muzliklar to’plami haqida 

hech qanday omillar yo’qligi tufayli bu eraning iqlimi illiq va issiq bo’lgan degan 

xulosa chiqargan edik. 

 

Proterozoy  erasining  quyi  epoxasida  esa  Yer  rivojlanish  tarixi  mobaynida 



birinchi  marotaba  eng  qadimiy  muzlik qoplamalari bo’lganligidan  darak beruvchi 

omillar aniqlandi. 

 

Muzliklarning erib ketishi natijasida muzliklar hosil bo’lgan jins qatlamlari 



aniqlandi. 

 

Guron  quyi  viloyatida,  Kanada  hududlarida  haqiqatdan  ham  iqlim  keskin 



ravishda  sovib  ktib  muz  qatlamlari  paydo  bo’lganligi  haqida  aniq  ma’lumotlar 

tiklandi. Muzlik davridan qolib to’plangan jinslarning qalinligi 12000 m. atrofida 

bo’lib,  3ta  qatlamdan  iborat  formatsiyani  muzliklarning  geologik  faoliyatlari 

natijasi  deb  hisoblashga  o’rin  bor.  SHu  3ta  muz  formatsiyalarining  har  biri  3ta 

nisbatan  kichik  epoxalarni  o’z  ichiga  olgan  muzliklarning  hosilasidir.  Ularning 

hammasini jamlashtiri- “Guron” muzlik davri deb nom berilgan. 

 

Guron muzlik epoxasi maydonining kattaligi taxminan 120.000 km



2

 atrofida 

bo’lgan. 

 

Bu  maydonlarda  xuddi  pleystotsen  epoxasidagi  muzliklardagi  judayam 



o’xshash  bo’lgan  marenalar  qatlami  aniqlandi.  Bu  morenalarning  manbayi, 

teshirishlar  ga  binoan,  harxil  joylardan  va  uzoq  masofalardan  surilib  kelganligi 

ham ayon bo’ldi. 2 nchi va 3 nchi qatlamlarda qum zarrachalaridan iborat bo’lgan 

qatlam, alevrolitlar va tuproqsimon yotqiziqlar mavjud.  

 

Bu qatlamlar  yuqorisida  esa haqiqiy  muzliklar  qoldig’i  hisoblangan-tillitlar 



qoplami  hosil  bo’lgan.  Bulardan  tashqari,  Guron  muzliklardan  qolgan  jinslar 

orasida  kesilgan,  randalanganga  o’xshash  jins  bo’laklari  mo’l-ko’l  bular 

muzliklarning geologik faoliyatlari natijasidir. Yana eng ishonchli omillardan jins 

bo’laklari  osti  va  ustida  tirnalgan  chiziqlar  va  qoyalarda  tep-tekis  oynasimon 

devollar saqlanib qolgan. 



 

Quyi  proterozoy  erasining  yuqori  epoxalarida,  ya’ni  yuqori  proterozoy 

epoxasining  boshlanishidan  sag’al  oldin  iqlim  sharoitti  o’zgardi;  bu  vaqtda  Yer 

satxining  yuzasi  butunlay  muzliklardan  xolis  bo’ldi.  Iqlim  yana  iliq  va  issiq 

holatiga o’tdi. 

 

Bu  masalada  misollarni  qayta  izohlashga  hojat  yo’q,  chunki  yuqoridagi 



boblarda paleoiqlim sharoitlarini tiklash bayonlarida batafsil eritilgan. 

 

Taxminan,  800  mln.  yil  yoki  1  mlrd.  yil  o’tgandan  so’ng  yana  iqlim 



sharoitida (proterozoyda) keskin o’zgarish boshlandi. Aniqrog’i yuqori proterozoy 

epoxasida  Yer  yuzida  ikkinchi  marotaba  muzlik  davri  vujudga  keldi.  Bu  muzlik 

davri  to  fanerozoy  eoni  boshlangunga  qadar  davom  etdi.  Bu  ikkinchi  qadimiy 

muzlik davri taxminan 400-430 mln. yil davom etdi. 17-rasmga razm soling. 

 

SHimoliy Amerika, Janubiy Afrika va Avstraliya qit’alaridagi muzliklarning 



hosilasi  –tillitli  jinslar  keyinchalik  vulqon  jinslari  bilan  qoplanib  ketgan;  vulqon 

jinslarining  mutloq  yoshi  2  mlrd.  2000  mln.  yil  bo’lib  chiqdi.  Tillit  qatlamining 

qalinligi 870 m. gacha boradi. 

4-ilova 

 



 

 

Tokembriy  geologik  davrlar  mobaynida  Yer  yuzida  birlamchi-eng  qadimiy  muz 



bosish epoxalari. (G.Yang bo’yicha, 1982). 

5-ilova 

Tokembriy geologik davrlarining foydali qazilma boyliklari. 

 

Foydali  qazilma  boyliklarining  hosil  bo’lishi.  Yer  sayyorasining  geologik 



rivojlanishi  tarixidagi  tabiiy  va  ajratib  bo’lmaydigan  jarayon  va  voqealardir. 

SHuning  uchun  ham  har  bir  geologik  era  va  uning  davrlarida  xox  cho’kindi 

jarayonlar  bilan  bog’liq  bo’lsin,  xox  magmatik  jarayonlar  bilan  yuzaga  kelgan 

bo’lsin  bir-birovlaridan  genetik  farq  qiladigan  qazilma  boyliklar  hosil  bo’lishi 

aniqlangan.  Demak,  Arxey  va  proterozoy  eraldarida  hosil  bo’lgan  qazilma 

boyliklar ham boshqa eralardan konlarning genetik xili, uning zaxiralari, kimyoviy 

va mineralogik tarkiblari, geografik tarqalib joylashishi va x.q. bilan ajralib turadi. 

 

SHuni ham ta’kidlab o’tish zarurki, u yoki bu genetik xildagi konlar arxey 



erasiga ta’luqli yoki bo’lmasa mana bu konlar proterozoy erasida hosil bo’lgan deb 

aniq ayta olish juda qiyin, chunki tokembriy davrlarida hosil bo’lgan barcha konlar 




kuchli  metamorfizm  ta’siri  ostida,  tektonik  harakatlari  natijasida,  magmatizm 

hamda  vulqon  jarayonlari  munosabati  bilan  batamom  o’zgarib  ketgan.  Birlamchi 

holatlarning xossa va xususiyatlari keskin o’zgargan va x.k. 

 

Bas,  shunday  ekan  umumiy  tarzda  bir  yo’la  tokembriy  qazilma  boyliklari 



to’g’risida so’z yuritamiz. 

 

Ushbu  sarlavhada  yana,  navbatdagi  hamma  o’quvchilar  uchun  qiziqarli 



bo’lgan fikrlarni uqtirib o’tishni lozim topdik. 

 

Hozirgi  vaqtda  Yer  sayyorasining  mutloq  yoshini  5.5-5.7  hatto  6  mlrd.  yil 



deb hisoblayotirlar. 

 

Agar, Yerning shu  mutloq  yoshini 100% deb  qabul qilsak, shundan 85%ga 



to’g’ri keladigan fizik-geografik va geologik tarix o’z o’rnini olgan. 

 

Bu tarix qatog’iga Katarxey, Arxey va Proterozoy eralariga kiradi; bu degan 



so’z kriptozoy eoni Yer rivojlanish tarixining 85%ni ishg’ol qilgan. Qolgan 15% 

geologik  tarixning  rivojlanishi  paleozoy,  mezozoy  va  kaynozoy  eralariga  ya’ni 

fanerozoy eoniga to’g’ri kelyapti. 

 

15%li  rivojlanish  tarixni  nisbiy  arifmetik  yilga  aylantirsak  fanerozoy  eoni 



nisbatan juda qisqa-570 mln.yil (geologik vaqt nazarda tutiladi) burun boshlangan 

xolos. 


 

Tokembriy  davrlarida  sayyoramizda  uchraydigan  temir  konlari  zaxirasining 

90% (dunyo temir ma’dani qazib chiqarishning 65%zi),titan konlari ham shunday, 

oltin konlarining  70%, uran  va nikel konlari  ham  shunday,  mis va  marganetsning 

25%,  muskovit  va  flogopit  (izolyatsiya  xom-ashyo)  konlarining  100%  hosil 

bo’lgan. 



 

6-ilova 

 


7-ilova 

 

8-ilova  

 

 

Ordovik  davr  poleogeografiyasi  (N.M.traxov  bo’yicha)  olingan  namunalarida 

ko’rish mumkin. 



11-ilova 

Devon geologik davrining paleogeografik xaritasi. N.M.Straxov bo’yicha. 

 

12-ilova 

  



Karbon geologik davrining paleogeografik xaritasi. N.M. Straxov bo’yicha. 

Baholash mezonlari va ko’rsatkichlari (ball) 

Guruh  


Jadvalni 

to’g’ri 


tuzilganligi 

Javobni 


tushunarliligi 

va aniqligi 

Xulosalarni 

shakllantirish 

Ballar 

yig’indisi 



(0,8) 

(1,2) 


(1,2) 

(3,0) 


 

 



 

 



 

 

 



 

 



 

 

 



 

 



 

 

 



Izoh:    Quyida  beriladigan  ma’ruza  mashg’ulotlarining    barchasini  o’qitishda 

yuqoridagi baholash mezoni va ko’rsatkichlaridan foydalaniladi. 



 



Dostları ilə paylaş:


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə