Microsoft Word Prof. Dr. Fikret T\334rkmen



Yüklə 119,33 Kb.

tarix20.08.2018
ölçüsü119,33 Kb.


HALK EDEB YATINDA AL  Ş R NEVAYΠ LE  LG L  

YARATMALAR 

 

 



                                                          

Fikret TÜRKMEN

*

 



   

ÖZET 

Nevayi,  şöhretine  uygun  parlaklık  ve  zenginliklerle  dolu  bir 

devirde  yaşamıştır.  Ali  Şir  Nevayi’nin  bütün  hayatı  ve  başından  geçen 

olaylar, halk arasında geniş yankı bulmuştur. Zamanla folklorlaşarak halk 

muhayyilesi  ile  zenginleşip,  bir  bakıma  sözlü  kültürde  bir  Nevayi 

külliyatı  oluşmuştur.  Derin  ve  şuurlu  Türkçe  sevgisi  ve  kılavuzluğu  ile 

bütün  Türk  aleminde  yüzyıllar  süren  bir  tesir  bırakan  Nevayi,  insan 

ilişkileri ve insani değerleri ile halkın hafızasına kazınmıştır. Ölümünün 

üzerinden  500  yıl  geçmesine  rağmen  halkın  gönlünde  ve  hafızasında 

canlı kalmasının sebebi de budur. 



Anahtar kelimeler: Nevayi, Türkçe, Folklor

 

ABSTRACT 

Nevayi  lived  in  a  brightness  and  full  of  varieties  period,  which 

appropriate his fame. Ali Şir Nevai’s all life and events experienced were 

gave  wide  repercussion  within  public.  During  that  time,  oral  culture 

became books of Nevayi. With deep, conscious, Turkish love and guide, 

all Turkish worlds knew him very well. He is still known by people, past 

500 years after his dead. 



Key words: Nevayi, Turkish, Folk 

*** 

Ali Şir Nevayî, bütün Türk âleminde çok geniş bir şöhrete sahip, 

eserleri bütün Türk boyları arasında okunmuş büyük bir şahsiyettir. Aynı 

ş

ekilde  eserleri  en  çok  taklit  edilen  ran  ve  Hindistan  saraylarında  bile 



fikirlerinden faydalanılan en önemli fikir ve edebiyat adamıdır. 

Nevayî’nin  yaşadığı  hayat  ve  yetiştiği  devir  de  onun  şöhretine 

uygun  parlaklık  ve  zenginliklerle  doludur.  Timur  sülâlesinin,  

Akkoyunluların ve Osmanlıların kısacası doğu ve batı Türklüğünün siyasî 

                                                 

*

 Prof. Dr.,Ege Üniversitesi Türk Dünyası Araştırmaları Enstitüsü Müdürü 




 

 

 



 

 

                                                                        Fikret TÜRKMEN 



 

24

ve  kültürel  açıdan  en  güçlü  olduğu  dönemde  yaşamış,  ran  edebiyatının 



zirvelerinden  Câmi’nin,  Timur’un  tarihçisi  Şerefüddin  Ali  Yezdi’nin  ve 

bunlar gibi pekçok şair ve bilim adamının  yanında bulunmak veya ders 

almak şansına sahip olmuştur. 

9  Şubat  1441  yılında  Herat’ta  doğan  Nevayî’nin  babası  Uygur 

Türklerinden  Gıyasettin  Kiçkine  Bahşi’dir.  Kiçkine  Bahşi  Horasan 

hâkimi Sultan Ebulkasım Babur’un adamlarından biridir. Ana tarafından 

dedesi de Ebu Sait Çisek, Mirza Baykara’nın Beylerbeyliğini yapmıştır. 

Nevayî’nin  hem  yaşadığı  devir,  hem  aile  çevresi  ona  bazı  özel 

imkânlar sunmuştur. Mirza Baykara’nın torunu olan Hüseyin Baykara ile 

okul  arkadaşlığı  yapmış  ve  onun  çok  yakın  dostu  olmuştur.  Onun 

himayesinde pekçok imkâna kavuşmuştur. 

Hüseyin Baykara zamanında Herat, ilim ve san’at merkezi haline 

gelmiş,  şehirdeki  parlak  ve  debdebeli  hayat  devrin  eserlerinde 

efsaneleştirilerek  anlatılmıştır.

1

  Nevayî’nin    hayatı  da  bu  efsane  içinde 



geçmiş,  pekçok  mutlu  tesadüf  ona  her  zaman  yardım  etmiştir.  Meselâ; 

1447 yılında Şahruh’un ölümü üzerine Kiçkine Bahadır, 6 yaşındaki Ali 

Ş

ir’i de yanına alarak kalabalık bir kervan ile Irak’a gitmek  üzere yola 



çıkmış,  yolda  molayı  tesadüfen  Timur’un  tarihçilerinden  Şerefüddin  Ali 

Yezdi’nin  Hankâh’ının  yanında  vermişler.  Bu  tesadüf  Nevayî’nin 

Mevlânâ Şerefüddin Ali Yezdi’yi tanıma imkânı yaratmıştır. 

1452’de Kiçkene Bahadır, Sultan Ebulkasım Babur’un Horasan’a 

hâkim  olması  üzerine  Nevayî’yi  alarak  Horasan’a  dönmüş,  Sultanın 

hizmetine  girmiştir.  Bu  arada  Hüseyin  Baykara  da  Ebulkasım  Babur’un 

yanındadır. Ebulkasım, Hüseyin Baykara ile Nevayî’nin öğrenimine çok 

yakın  ilgi  göstermiş,  sürekli  teşvik  etmiş,  onlar  da  küçük  yaşta  şiir 

yazmaya başlamışlardır.

2

 



Ekim  1456’da  Ebulkasım,  Meşhet’e  giderken  Baykara  ve 

Nevayî’yi  de  yanına  almıştır.  Sultan  orada  altı  ay  sonra  (22  Mart 

1457’de) ölmüş, Baykara oradan Merv’e gitmiş, ancak Ali Şir, Meşhet’te 

kalarak  Şeyh Kemâl-i Turbetî ile tanışmış, ondan da himmet görmüştür. 

Meşhet’te kaldığı sürece Derviş Mansur adlı mutasavvıf bir şairden  aruz 

dersleri almıştır. 

                                                 

1

  Prof.  Dr.  M.  Fuat  Köprülü,  Ali  Şir  Nevayî  (  9  Şubat  1441-  3  lk  Kanun  1501),  st, 



Maarif  Mat.,  1941.  (Şairin  doğumunun  500.  yıldönümü  dolayısıyla  TTK’de  verilen 

konferans metni) 

2

 Agâh Sırrı Levend, Ali Şir Nevayî, 1. Cilt (Hayatı, Sanatı ve Kişiliği), ss 29-40, TTK. 



Basımevi, Ankara, 1965. 


                                                           

 

 



 

 

                                                          Sosyal Bilimler Dergisi 



 

25 


Babasının  ölümünden  sonra,  Nevayî’yi,  Timur  sülâlesinin 

emirlerinden  Seyyit  Hasan  Erdeşir  korumasına  alır,  ona  baba  şefkati 

gösterir.  Bir  müddet  sonra  tekrar  Herat’a  dönen  Ali  Şir,    Ebu  Sait 

Mirza’nın  hizmetine  girer.  Ancak  Baykara’ya  olan  yakınlığından  dolayı 

Ebu Sait, Ali Şir’e güvenemez. Hatta iki dayısını da öldürtmüştür. (Kabilî 

ve Garibî) Orada barınamayacağını anlayan Ali Şir Semerkant’a gider ve 

öğrenimine  orada  devam  eder.  Orada  da  Vali  Ahmet  Hacı  Big  başta 

olmak üzere bazı kişilerden yardım görür. 

Nevayî, Herat ve Semerkant arasında gider gelir. Bu şehirlerde ne 

kadar  süre  ile  kaldığı  belli  değildir.  Ancak  Erdeşir’e  yazdığı 

manzumelerden  onun  Herat’ta  mutlu  olmadığı,  işlerin  yolunda 

gitmemesinden ve adaletsizlikten şikayet ettiği görülmektedir. 

Semerkant  ve  Herat  Nevayî’nin  hayatında  son  derece  önemli 

tesiri  olan  iki  şehirdir.  Semerkant’ta  pekçok  şairle  tanıştığını  kendisi 

muhtelif şiirlerinde anlatır.

3

   



1469  yılı  Ali  Şir’in  hayatında  dönüm  noktası  olur.  Ebu  Sait, 

Herat’ta  hüküm  sürerken  Karakoyunlulara  yardım  için  Akkoyunlu 

hükümdarı  Uzun  Hasan’a  savaş  açar  ve  Azerbaycan’a  yürür.  O  kışı 

Karabağ’da geçirir. Ancak şehirde kıtlık başlar, ordusu dağılır, kendisi de 

kaçarken  yakalanıp  öldürülür.  Bu  fırsattan  istifade  eden  Hüseyin 

Baykara,  23  Mart’ta  Herat’ı  alır  ve  Horasan  hâkimi  olur.  O  sırada 

Semerkant’ta Ebu Sait’in oğlu  Sultan Ahmet Mırza validir ve Ali Şir de 

bu  şehirdedir.  Sultan,  mektup  yazarak  dostu  Ali  Şir’i  göndermesini  rica 

eder.  Böylece,  Nevayî  Herat’a  gelir  ve  ilk  resmî  görev  olarak 

mühürdarlıkla  işe  başlar.  Bundan  sonra  Nevayî’nin  çeşitli  hizmetleri 

sıralanır.  Daima  akılla,  fedakârlıkla,  sabırla  problemleri  çözer.  Halkın 

içine  girer.  Son  derece  alçak  gönüllüdür,  anlayışlı  ve  vefakârdır. 

Dostlarına  hiçbir  zaman  ihanet  etmez.  Devlet  işleriyle  uğraşırken  çok 

değişik  tiplerle  karşılaşır.  Aynı  zamanda  politikanın  bütün  entrikalarını 

karşısında  bulur.  Çeşitli  yolsuzlukların,  bitmeyen  haksızlıkların  halkı 

canından bezdirdiğini görür ve bunlarla mücadele eder. Bu mücadele onu 

halkın gözünde efsaneleştirir ancak pekçok da düşman kazandırır. Sultan 

Baykara’nın  Ali Şir Nevayî’ye güveni tamdır. 1479’da Ebu Sait’in oğlu 

Mirza  Ebu  Bekir,  Esterabat’ta  ayaklanınca  onun  üzerine  yürüyen 

Baykara,  yerine  naip  olarak  Nevayî’yi  bırakacak  kadar  kendine  yakın 

bulur. Nevayî de bu güvene her zaman layık olmuş, Hüseyin Baykara’nın 

iktidarı  döneminde  yanında  bulunduğu  sürece,  onu  kötülüklerden 

korumuş,  ancak  zaman  zaman  Hüseyin  Baykara’nın  iki  yüzlü  politikası 

yüzünden  bazı  felaketleri  önleyememiştir.  Herat  sarayında  Mirza 

                                                 

3

 Agâh Sırrı Levend, a.g.e. s.32. 




 

 

 



 

 

                                                                        Fikret TÜRKMEN 



 

26

Muzaffer  Hüseyin’in  anası  Hatice  Begim  kendi  oğluna  saltanatın 



yollarını açmak için Nizamülmülk ile anlaşarak Mirza Mehmet Mü’min’i 

öldürtmüş,  1498  yılında  da  Nizamülmülk  oğulları  ve  adamlarıyla 

hapsedilmiş, daha sonra zindan kapısında derisi yüzülmüştür.  

Nevayî  bu  vahşet  ve  entrikalardan  umutsuzluğa  düşmüş  ve 

oradan ayrılarak  Meşhet’e gitmiş, oradan Sultan’a mektup yazıp Hac’ca 

gitmek  için  izin  istemiştir.  Ancak  Nevayî’nin  sağlığı  gittikçe  bozulmuş, 

31  Aralık  1500  yılında  Esterebat’tan  dönen  Baykara’yı  karşılarken  kalp 

krizi geçiren Nevayî, 3 Ocak 1501 tarihinde vefat etmiştir.

4

      


Agâh Sırrı Levend’in haklı olarak Nevayî’nin karakteri hakkında 

söylediği  gibi  “O,  üstün  bir  şair,  yüksek  bir  san’atçı,  dilci,  Türk 

milliyetçisi,  dini  bütün  bir  Müslümandır.            O  sağlam  bir  karaktere 

sahiptir, cesur, özü, sözü doğru, alçak gönüllü ve vefalı bir dosttur.

5

   


Ali  Şir  Nevayî’nin  bütün  hayatı  ve  başından  geçen  olaylar  halk 

arasında  geniş  yankı  bulmuş  ve  folklorlaşarak  halk  muhayyilesi  ile 

zenginleşip bir bakıma sözlü kültürde bir Nevayî külliyatı oluşturmuştur. 

Bugün hâlâ canlı bir şekilde Özbekistan’da türkü olarak söylenen 

ş

iirler  Nevayî’nin  olsun  olmasın  “Novayi  Havaları”  olarak 



adlandırılmaktadır.  

Ali  Şir  Nevayî’nin  hayatı  ile  ilgili  olarak  bir  halk  hikâyesinin 

teşekkül  ettiğini  ve  bu  hikâyenin  bir  Çağatay  şairinin  Farsça 

varyantından, Rus şarkiyatçısı A. A. Semenoy’un Rusça çevirisi üzerine 

haberdar  oluyoruz.

6

  A.  nan’ın  verdiği  bilgiye  görev  Semenov 



öğrencileriyle  Taşkent’te  kitap  pazarında  Farsça  metinler  satın  alırken, 

gelişigüzel  toplanmış  ve  değişik  yazarlar  tarafından  kâleme  alınmış 

risaleler  ve  makaleler  arasında  “Unvan-ı  Yaften  Mir  Ali  Şîr”  isimli  bir 

yazma dikkatini  çeker. Yazma Farsça olup ve yerli Tacik lehçesindedir. 

Yazmada  Ali  Şir  ile  Gül”  hikâyesinin  Farsça  tercümesi  verilmektedir.  

Anlatım  Farsça  olmakla  birlikte  geçiş  formellerinin,  Türkçe  “dınlayıñız  

ş

imdi sözü vezirin Gül adlı

 sevgilisinden işitiñiz”  veya “ mdi dinleyiñiz”  

gibi  cümlelerin  tamamen  Türkçe  olarak  verildiğine  bakılırsa,  metnin 

orijinal bir Türkçe metinden çevrildiği anlaşılır. Hikâyenin konusu Türk 

Halk hikâyelerinde sık kullanılan motiflerle süslenmiştir. Ayrıca bu konu 

                                                 

 

4

 Agâh Sırrı Levend, a.g.e. s.32. 



5

 Agâh Sırrı Levend, a.g.e. s.241 v.d. 

6

 A. A. Semenov, Nouvelle Personne de Mir Ali-Chir Nevayî, (Bulletin de L’université de 



L’Asie  Ceutrale)’den.  Türkçesi;  Abdulkadir  nan,  Mir  Ali  Şir  Hakkında  Farsça  Bir 

Hikâye,  Ülkü  Mec.,  C.  XVI,  Şubat,  1941.  Ayrıca,  A.  nan,  Makaleler  ve  ncelemeler, 

Ankara, 1987, s.207-216. 



                                                           

 

 



 

 

                                                          Sosyal Bilimler Dergisi 



 

27 


Özbekistan  ve  Türkmenistan’da  “rivayet”  ve  “yomak”  (Kıssa)  olarak 

anlatılmaktadır

7

  Anadolu  sahasında  masallaşmış  olarak  aynı  motif 



karşımıza  çıkar.  Arşivimizdeki  Denizli’den  derlenmiş  bir  masalda  “Bir 

padişah şöhretli bir falcıyı çağırır ve ondan kendisinin ne zaman öleceğini 

söylemesini  ister.  Falcı  fırsatı  kaçırmaz,  “Padişahım  sizin  ölümünüz 

benim  ölümümden  üç  gün  sonra  olacaktır”  der.  Bunun  üzerine  padişah 

“Alın  bu  falcıyı,  iyi  besleyin,  sıkı  koruyun  ve  uzun  yaşaması  için  ne 

gerekiyorsa  yapın!”  diye  emir  verir.  (  E.  Ü.    Fikret  Türkmen  Folklor 

Arşivi) 

Sözünü  ettiğimiz  yazmadaki,  Ali  Şir  le  Gül  adlı  hikâyesinin 

özeti  şöyledir:  “Sultan  Hüseyin  tahta  çıktığı  zaman  Karşı  eyaletinde, 

Sebzvar denen bozkırda, Mir adlı bir genç, sürülerinden en semiz ve en 

iri olmak üzere bin baş koyun seçtirip pazara satmaya götürür. Koyunlara 

pekçok  alıcı  talip  olur,  ancak  Mir;  ‘Ben  bu  koyunları  zenginlere  ve 

kasaplara  satmayacağım’  yoksullara  veresiye  satacağım,  üstelik  parasını 

da sultan Hüseyin ölünce isteyeceğim’ diyerek koyunları fakirlere dağıtır. 

Bu olayı sultana haber verirler. Sultan, Mir’i huzuruna çağırır ve 

niçin  böyle  yaptığını  sorar.  O  zaman  Mir  şöyle  cevap  verir:  ‘Benden 

böyle garip bir şartla koyun alanlar, parayı istemeyeyim diye sizin sağlık 

ve afiyetiniz, uzun yaşamanız için dua edecekler’. 

Delikanlının  bu  cevabı  sultanın  çok  hoşuna  gider  ve  onu  vezir 

yapar. Şehir dışında da geniş bir arazi  bağışlar. 

Mir Ali Şir Nevayî şehir dışında oturur, işine oradan gelip gider. 

Bir gün yol kenarındaki bir evin damında çok güzel bir kız görür ve âşık 

olur.  Kızı  babasından  ister  ve  kızla  nişanlanır.  O  günlerde  Sultan  ava 

gitmek  için  yoldan  geçerken  pencereden  bakan  Gül’ü  görür  ve  Mir’in 

nişanlısı  olduğunu  bilmeden  âşık  olur.  Av  dönüşü  bu  kızı  kendisine 

istemesi için Ali Şir Nevayî’yi görevlendirir.  

Mir,  hiçbir  şey  söylemez  ve  sultanın  emrine  uyarak  kızın 

babasına gider, durumu anlatarak kızı Sultan Hüseyin’e ister. Kız nişanlı 

olduğunu  söyleyerek  teklifi  red  eder.  Mir  Ali  Şir  ‘Ben  sultana  olan 

sadakatim, ekmeğinin ve tuzunun hakkı için, muhabbetimden vazgeçtim’ 

deyince,  kız  yeni  teklifi  şartlı  olarak  kabul  eder.  Gül’ün  şartı  şudur: 

                                                 

7

  “Dono    Sovdogarı  Hazrat-ı  Mır  Alişer  Navoıy  Hakıda  Rivoyatlar,  El  Desa  Navoıynı, 



Halk Rivoyatları, Toşkent, Çulpon, 1991, s. 11-12. ); Alişir Nevâi Haggında Revayetler, 

Bakü, 1994.(Özbekçe aslından Azericeye aktarılarak yayımlanmıştır.)    Türkmen varyantı 

için bakınız: Yomoklar, Şorta sözler, Anektodlar, Deyişmeler Hem de Gülkuli Hekâyeler, 

Aşgabat, Maarif Neşri, 1980, s. 116-117. ; Mirali ( Novayi) ( Mirali Hakda Revayetler, 

Berdi Karbabayev’in 100 Doğum Günü Anısına), Aşgabat, 1992.; P. Agaliyev, Ş. Batırov, 

Mirali  ve  Sultansöyün,  Aşgabat,  1941(29  Rivayet);  Viktorin  Popov,  Mirali  i  Soltan 

Soyun, Sovet Ed., 1944, s.116-120(Rusça).  



 

 

 



 

 

                                                                        Fikret TÜRKMEN 



 

28

‘Yazacağı tezkereyi çarşıdaki bir attara götürecek, attarın vereceği şeyleri 



de Gül’e getirecektir’. 

Mir,  teklifi  kabul  eder,  kızın  yazdığı  iki  tezkereyi  alıp  attara 

götürür.  Attar  istenen  ilaçları  hazırlar  ve  Mir’e  verir  ve  Mir  de  bunları 

Gül’e  getirir.  Gül  ilaçlardan  birini  Mir’e  verir  ve  içmesini  ister.  Kalan 

ilacı  da  Gül  kendisi  içer.  Mir’e  dönerek;‘Sultana  söyleyin  onunla 

evleneceğim’  der.  Kız  üzgün  bir  şekilde;  ‘ çtiğin  ilacın  ne  olduğunu 

biliyor  musun?’    diye  sorar.    ‘Sizin  aldığınız  ilaç  sizi  çocuksuz  yaptı, 

benim aldığım ilaç da beni 40 gün sonra mezara götürecek!’ der. 

Mir, ağlaya sızlaya saraya gelir ve kızın evlenme teklifini kabul 

ettiğini  Sultan’a  bildirir.  Nikah  hazırlıkları  başlar.  Gül,  Sultan’dan  bir 

dilekte  bulunur.  ‘Âlemin  padişahı,  cariyenizin  sizden  ricası,  gerdeğe 

girmek için kırk gün sabır etmenizdir’ der. Sultan da bunu kabul eder. 

Ölüme  mahkûm  sevgilisinin  son  sözlerini  dinlemek,  varsa 

vasiyetini  almak  ve  son  bir  kere  daha  görmek  için  Mir  Ali  Şir,  Gül  ile 

görüşmek  ister.  Kadın  kıyafetine  girip,  Gül’ün  yanına  gider.  Vasiyetini 

dinler ve tam o sırada Sultan Hüseyin Baykara av dönüşü harem dairesine 

gelir.  Şaşıran  cariyeler,  Mir’i  bir  büyük  kazanın  içine  saklarlar. 

Köpeklere yal pişirilen kazanı iki köle alıp dışarı çıkarırken, Sultan köpek 

yallarının nasıl bir şey olduğunu merak edip kazanın kapağını açar ve Mir 

Ali Şir’i görür. Hiçbir şey demeden kapağı kapatır. Ali Şir dışarı çıkınca 

mecburiyetinden  ülkeyi  terk  etmek  ister.  Önce  evine  sonra  bir 

kalenderhaneye  gidip  bir  dervişle  elbiselerini  değiştirir  ve  vedalaşarak 

Mekke’ye gitmek üzere yola çıkar. 

Sultan  Baykara  da  Gül’ü  çok  kederli  görüp  sarayına  döner  ve 

sırdaşı,  can  dostu  Mir  Ali  Şir’i  yanına  çağırtır.  Ali  Şir’in  bir  dervişle 

kıyafet değiştirip Mekke’ye gittiğini öğrenen Sultan,  ‘Dostunun kalbini 

kırarak  Hac’ca  gitmek  neye  yarar,  hemen  geri  dön  ve  dostunun  kalbini 

teselli  et’  diye    bir  mektup  yazarak  badpay  (şatır)  larından  birine  verip 

peşinden  gönderir.  Bir  müddet  sonra  şatır  ona  yetişir  ve  mektubu  verir. 

Mir mektubu okur ve şatıra yorgun olduğunu söyler. Bunun üzerine şatır 

onu  omuzuna  alıp  saraya  getirir.  ki  dost  sarılarak  ağlaşırlar.  Ertesi  gün 

Gül’ün  hastalığının  40.  günüdür.  Sultan  bağına  giderek  bir  bodruma 

kapanır ve durmadan ağlar. Sonunda Gül ölür, haber vermek için Mir Ali,  

Sultan’a gider. Hüseyin Baykara bulunduğu yerden Mir’e: 



Servinin sayesiga gül soldu nitmek gerek, 

diye  sorar. Mir de; 



Servidin tabut yasab kefen itmek gerek,  


                                                           

 

 



 

 

                                                          Sosyal Bilimler Dergisi 



 

29 


diyerek  cevap  verir.  Bulunduğu  bodrumdan  çıkan  Sultan’la  Mir  Ali 

kucaklaşıp ağlaşarak saraya dönerler. Gül’ün naaşını defnederler. Mir de 

Gül’ün vasiyetinde istediğine uygun olarak ölene kadar her Cuma Gül’ün 

mezarına gidip fatiha okur.” 

ki  büyük  şahsiyetin  hayatını  anlatan  bu  hikâye  ile  yine  iki 

ş

ahsiyetin  gerçek  hayatları  arasında  benzer  tarafların  olduğu 



muhakkaktır.  Mir  Ali  Şir’in  hayatında  pekçok  mutlu  tesadüf  vardır.  Bu 

hikâyede  de  aynı  tesadüfler  bulunmaktadır.  Ali  Şir,  hayatında  hiç 

evlenmemiş,  dolayısı  ile  evlat  babası  olmamıştır.  Hatta  evinde  halayık 

bile  bulundurmamış,  hep  yalnız  yaşamıştır.  lacın  Mir’i  zürriyetsiz 

bırakması  motifi  ile  bu  gerçek  arasında  elbette  bir  ilişki  olmalıdır.

8

  Bu 



hikâye  ile  ilgili  olarak  Pertev  Naili  Boratav  da  çalışma  yapmıştır.  1942 

yılında  A.  nan’ın,  bizim  de  faydalandığımız,  hikâye  metnini  okur  ve 

üzerinde yaptığı yorumla  CHP konferansları sırasında sunar. Daha sonra 

bu konuşmalar yayımlanır.

9

 

Boratav,  Kars’ta  askerlik  yaparken  Aşık  Müdâmi  de  yanında  er 



olarak bulunmaktadır. Gül ile Ali Şir’in metnini Aşık’a okur ve bundan 

bir  halk  hikâyesi  tasnif  etmesini  ister.  Müdâmi  de  iki  gün  gibi  kısa  bir 

sürede  bu  konuyu  bir  halk  hikâyesi  daha  doğrusu    “Acıklı  bir  kaside 

haline getirir.

10

 

Ali  Şir  Nevayi’nin  Türk  Diline  hizmetleri,  Türk  Edebiyatına 



getirdiği  yenilikler,  Millî  Şuuru  v.b  pekçok  yönle    ayrı  ayrı  çalışmalara 

konu olmuştur. Yani bilim âlemince bilinmektedir.

11

 

O,  hayatı  boyunca  Türkçe’yi  sevmiş,    gençliğinde  devrin 



geleneğine  uyarak  Farsça  şiirler  denemiş  ancak  kendi  ifadesiyle  “biraz 

daha  iyi  düşünmeye  başladığım  zaman  Ulu  Tanrı  gönlüme  güzellik  ve 

incelik  sevgisi  doldurdu.  Yaradılışım  bayağı  ve  bayağılıktan  kaçınmayı, 

iyi  ve  güzeli  sevmeyi  buyuruyordu.  O  zaman  ana  dilimin  üzerinde 

düşünmeye  koyuldum.  Türkçe’nin  derinliklerine  dalınca  on  sekiz  bin 

âlemden  daha  yüksek  bir  âlem  göründü.  Bu  âlemin  süsler,  ziynetler 

içerisinde  enginleşen  göğü,  dokuz  gökten  daha  üstündü(...)  Türkçe’nin 

                                                 

8

 A.  nan, Mir Ali Şir Hakkında Farsça Bir Hikâye, s. 208-215. 



9

 Pertev N. Boratav, Gül ile Ali Şir Hikâyesi, Konuşmalar III, Ankara, 1942( CHP Neşri) 

10

 Bu hikâyenin metni için bkz. Pertev N. Boratav, Halk Hikâyeleri ve Halk Hikâyeciliği, 



Ankara, 1946, ME Basımevi, s. 229-247. 

11

 Bu konular için bkz:Agah Sırrı Levend, Ali Şir Nevaî I. Cilt Ankara, 1963; II. Cilt 



Ankara, 1966; III. Cilt, Ankara, 1967; IV. Cilt Ankara, 1968.   Prof. Dr. Mehmet Fuat 

Köprülü, Ali Şir Nevâî,  st., 1941. A.K. Borovkov; Özbek Yazı Dilini Kurucusu Ali Şir 

Nevayi (Türkçesi; Rasime Uygun), Ankara, TDAY, Belleten, 1954, s. 6096. Doç. Dr. F. 

Kadri Timurtaş, Ali Şir Nevayî’nin Türk Diline Hizmetleri,  stanbul, 1962. 




 

 

 



 

 

                                                                        Fikret TÜRKMEN 



 

30

engin  alanlarında  ilhamımın  şahlanan  atını  koşturdum.”



12

  diyerek 

Türkçe’ye dönmüştür. 

Bir  taraftan  düşünce  ve  duygularını  halkın  anladığı  Türkçe  ile 

söylerken,  bir  taraftan  da  akıllı  ve  alçak  gönüllü  davranışlarıyla  halkın 

büyük sevgi ve saygısını kazanmıştır.  

Hükümdar  dostu  olarak  önemli  mevkilerde  bulunmuş  bir  devlet 

adamı olarak büyük bir itibar ve servet sahibi olmuş, ancak ne itibarını ne 

de servetini kendi ihtirasları için kullanmamıştır. 

Meselâ,  1472’de  emir  olmuş,  töre  gereğince  divanda  boyların 

beyleri  kendi  sıralarına  göre  yer  alır,  mühürlerini  de  bu  sıraya  göre 

basarlarken Uygur boyunun yeri diğer boylardan sonra olmasına rağmen, 

yeni  göreve  başladığında  padişaha  yakınlığından  dolayı  bu  töreye 

bakmadan  mühürlenmek  üzere  önce  kendisine  getirilen  fermanı,  Seyyit 

Erdeşir’e götürmelerini istemiş, Seyyit fermanı imzalamaktan çekinince, 

o  hiçbir  gurura  kapılmadan,    mührünü  fermanın  en  altına  basmıştır.

13

 

Nevayî’nin bu anlayış ve alçak gönüllüğü büyük taktir toplamıştır. Aynı 



ş

ekilde  sahip  olduğu  büyük  servetini  de  memleketin  imarına,  hayır 

kurumları  yaptırmaya  harcamıştır.  Köprü,  kervansaray,  kütüphane, 

medrese, tekke, hastahane, hama gibi pekçok kuruluş gerçekleştirmiş ve 

bunlara zengin vakıflar bırakmıştır.

14

 



Bütün  bu  maddî  ve  manevî  vasıflar  onu  halkın  gözünde 

efsaneleştirmiş,  hakkında  türlü  rivayetlerin  ve  kıssaların  oluşmasına 

sebep olmuştur. 

Hakkındaki  bu  anlatmalar  başta  Özbekistan  ve  Türkmenistan  

olmak  üzere  bütün  Türk  dünyasında  sözlü  gelenekte  yaşamaya  devam 

etmektedir.

15

 

Bu  anlatmalar  arasında  Ali  Şir’in  Sultan  Hüseyin  Baykara  ile 



olan  sohbetleri  ve  maceraları  ilk  sırayı  almaktadır.  Bu  konularla  Ali  Şir 

Nevayî  Mirali  adı  ile  bir  tip  oluşturmaktadır.  Mirali’nin  muhatabı  ise 

Sultan  Söyün  (  Hüseyin  Baykara)  dır.  Böylece  Mirali  ile  Sultan  Söyün 

                                                 

12

 F. Kadri Timurtaş, Ali Şir Nevayî’nin Türk Diline Hizmetleri,  stanbul, 1962, s. 8-9. 



 

13

 Agah Sırrı Levend, Ali Şir Nevayî, C.I, s. 35. 



14

 F. Kadri Timurtaş, a.g.makale, s. 7. 

15

  El Desa Navoıynı ( Hazrat-ı Mır Alişer Navoıy Hakıda Rivoyatlar) Halk Rivoyatları, 



Derleyen  ve  Yayıma  Hazırlayan:  Mehmetgül  Corayev,    Taşkent,  Çulpon,  1991.(  Bu 

konuda  kaynakça  için  eserin  156-159  sayfalarındaki  menbalar  kısmına  bakılabilir.) 

Türkmenistandaki  Nevayî  kıssalar  için  bkz.  Yomoklar,  Şorta  sözler,  Anektodlar, 

Deyişmeler Hem de Gülkuli Hekayeler, Aşgabat, Maarif Neşri, 1980, s. 116-117.  

 



                                                           

 

 



 

 

                                                          Sosyal Bilimler Dergisi 



 

31 


ikilisi  bazen  halka,  bazen  vezirlere  bazen  birbirlerine  akıl  ve  mantık 

yolunu  gösteren  maceralar  yaşamakta  veya  anlatmaktadırlar.  Bu 

anlatmaların sonunda mutlaka Mirali kazanmakta ve muhatabına bir ders 

vermektedir.  Halk  muhayyilesi  bu  maceralar  içerisinden  bazılarını 

Nasreddin  Hoca’dan,  bazılarını  Behlül  Dana’dan  alıp  Mir  Ali’ye 

yüklemekte ve Nasreddin Hoca’yı Mirali olarak konuşturmaktadır.  

Epik  kanunlarda  parlayan  veya  parlamaya  başlayan  kahraman 

daha  önce  meşhur  olmuş  ve  sönmeye  başlayan  kahramanlara  ait 

özellikleri  kendine    çeker.  Burada  da  Mirali’nin  yer  yer  şöhret  olarak  

Hoca’yı  bastırdığı  ve  ona  ait  özelikleri  şahsına  çektiği  gözlenmektedir. 

Meselâ,  Türkmen,  Yomaklar  kitabında  “Kim  Haklı”  başlığı  ile  verilen 

yomakta “Birgün Sultan Söyün Horasan dağına çıkar ve donma tehlikesi 

geçirir.  Sonra  latife  olsun  diye,  bu  dağın  imkanlarından  faydalanmadan 

yani  odun  yakmadan  ve  kışın  ortasında  bir  gece  40  yorgan  örtünerek 

yaşayabilirse  ona  ağırlığınca  altın  vereceğini  ilan  eder.  Pekçok  kişi 

başvurur,  ancak  hepsi    donarak  ölürler.  Sonunda  Mirali  de  talip  olur. 

Sultan  Söyün  bu  sadık  dostunu  kaybetmek  istemez.  Mirali  ısrar  eder  ve 

40 yorgandan 39’unu altına sererek yatar. Sabah sağ-salim kalkar. Sultan 

Söyün’ün  yanına  gelir.  Sultan  şaşırır  ve  Mirali’ye  ‘Doğru  söyle  gece 

yatarken  ateş  gördün  mü  diye  sorar?’.  Mirali  ‘Batı  tarafında  bir  ışık 

görmüştüm’ der. Sultan ‘Sen kendini o ateşle ısıttın, şartlarıma uymadın’ 

deyip altını vermez. Aradan bir süre geçer. Sultan’a Mirali lazım olur ve 

adamlarını  gönderip  çağırtır.  Mirali:  ‘Sultan’a  selam  söyleyin,  Mirali 

çaydanlığı  ateşe  koymuş,  içer  içmez  gelecekmiş  deyin’  der.    Sultan  bir 

süre  bekler  tekrar  bir  adam  gönderir.  Mirali  yine  aynı  cevabı  verir. 

Sonunda  kendisi  gider.  Bir  bakar  ki  çaydanlık  ateşin  üç  adım  uzağında 

duruyor.  Sultan  sinirlenir.  ‘Bre  ahmak!  Çaydanlık  orada  ısınır  mı?’  der. 

Mirali fırsatı kaçırmaz. ‘Sultanım, gün batardaki ateşin ışığı beni ısıtır da  

üç adımlık yerde çaydanlık ısınmaz mı?’ der ve altınları kazanır.

16

 



Mirali ile Sultan Hüseyin Baykara arasında geçen bu tür mizahî 

konular  bazen  latifeler  halinde  bazen  satirik  özellikte  karşımıza  çıkar.  

Sultan  bilhassa  vezirlerini  imtihan  etmek  ve  onlara  devlet  idaresinde 

kıskançlığın,  dedikodu  ve  entrikanın  olmaması  gerektiği  dersini  vermek 

için  Mirali’yi  konuşturur.  Onun  akıl  ve  feraset  dolu  sözlerinden  ibret 

alınmasını sağlar. Meselâ, Bir gün Sultan’la Mirali’nin arasına soğukluk 

girer. Sultan Mirali’yi saraydan uzaklaştırır. Mir çiftçilik yapmaya başlar 

ve çok lezzetli kavunlar yetiştirir. Bu kavunlardan Sultan’a hediye ederse 

onun  mutlu  olacağını  ve  kendisine  ihsanda  bulunacağını  düşünerek  bir 

eşek  yükü  kavunu  saraya  götürür.  Sultan  Hüseyin  Baykara  Mirali’nin 

                                                 

16

 Yomoklar, Şorta sözler, Anektodlar, Deyişmeler Hem de Gülkuli Hekayeler, Aşgabat, 



Maarif Neşri, 1980, s. 124-125. 


 

 

 



 

 

                                                                        Fikret TÜRKMEN 



 

32

geldiğini görünce tanınmamak için nöbetçinin elbisesini giyerek Mirali’yi 



karşılar. Ancak Mirali Sultan’ı tanımıştır. Nöbetçi onu çevirip ona nereye 

gittiğini  sorar.  O  da  Sultana  kavun  götürdüğünü  söyler.  Nöbetçi 

kılığındaki Sultan “O kovunları ne yapsın, götür pazarda sat, belki üç beş 

kuruş  kazanırsın  deyince  Mirali,‘Sultan  kavunlarımın  tadına  baksın, 

beğenmezse  ne  yaparsa  yapsın’  der.  Sonunda  herikisi  de  birbirlerini 

tanırlar.  Sultan  eski  dostuna    yüklüce  para  verir.  Vezirler  bunu 

kıskanırlar.  ‘Sultanım,  kavuna  bu  kadar  para  verilir  mi?  deyince  ‘Ben 

onun  kavununa  değil,  aklına  ve  konuşmasına  o  parayı  verdim’  der. 

Vezirler,  ‘Sultanım  biz  de  konuşalım  bize  de  verin    o  zaman’  derler. 

Sultan,  ‘Söz  yarışında  Mirali’yi  yenin,  ondan  sonra  konuşun’  der. 

Vezirler  kabul  ederler  ve  ilk  vezir  Mirali’ye  dünyanın  ortasının  neresi 

olduğunu  sorar.  Mirali,  Nasreddin  Hoca’da  olduğu  gibi    eşeğinin  ön 

ayağının  bastığı  yer  olduğunu  söyler.  Vezir  ‘Nereden  biliyorsun, 

inanmıyorum’  deyince  Mirali  o  zaman  ‘Ölç  de  gör’  diye  cevap  verir. 

Vezir susmak zorunda kalır.  Aynı şekilde ikinci vezir gökteki yıldızların 

sayısını  sorar.  Mirali  ‘Eşeğimin  kuyruğundaki  kıllar  kadar’  der  ve 

inanmazsa  saymasını  söyler.  Son  vezir  ‘Gökteki  beyaz  tavuk  ne  diye 

bağırıyor?’    diye  sorar.  Mirali  biraz  düşünür  ve  ‘Sen  at  üzerindesin, 

duyuyorsun, ben yerdeyim, duyamıyorum’ deyince  vezir ‘Gel ata sen bin 

o zaman cevap ver’ der. Mirali vezirin atına biner, dinliyormuş gibi yapar 

ve  Sultan  Hüseyin’e  bakarak  ‘Beyaz  tavuk,  At  Mirali’nin,  eşek  vezirin 

diyor’ demiş.  O zaman Sultan gülerek ‘Atını sür Mirali’ demiş.

17

 

Bir  başka  sohbet  sırasında  Sultan,  Mirali’ye  ‘Dünyada  sineksiz 



yer  var  mı?’  diye  sorar.  Mirali  de  ‘ nsanın  olmadığı  yerde  sinek  de 

olmaz’ diye cevap verir. Sultan içinden bu sefer Mirali’yi söz ustalığında 

yeneceğim diyerek ‘Binin atlara’ diye emir verir. Issız bir çöle giderler ve 

bir yerde otururlar. Bir sinek Sultan’ın yüzüne konar. Fırsatı yakaladığını 

zanneden  sultan  ‘Hani  insan  olmayan  yerde  sinek  olmaz  demiştin?  şte 

burada  sinek  var’  deyince  Mirali  ‘Bizim  ikimiz  insan  değil  miyiz 

sultanım’ der.

18

 



Aynı  şekilde  Özbekler  arasında  da  Ali  Şir  Nevayî’nin 

çocukluğundan  itibaren  bütün  hayatı,  şairliği,  mahlas  alması  bir  takım 

rivayetlerle anlatılmıştır. Yukarıda sözünü ettiğimiz kitapta bu konularla 

ilgili 54 rivayet verilmektedir. Bunların büyük bir kısmı sözlü gelenekten 

derlenmiştir.  Kitabın  sonunda    kaynaklar  tanıtılmaktadır.  Aşağıda  Ali 

Ş

ir’in nasıl mahlas aldığını anlatan bir rivayet vermek istiyoruz. 



Alişir Bilan Bülbül ( Alişir ile Bülbül)  

                                                 

17

 Yomaklar,  ......s. 118-119 



18

 Yomaklar,  ......s. 126 




                                                           

 

 



 

 

                                                          Sosyal Bilimler Dergisi 



 

33 


Eski  zamanlarda  Gıyaseddin  Kiçkine  adlı  kişinin  Alişir  adlı  bir 

oğlu vardır. O, oldukça zeki bir çocuktur. Alişir dokuz yaşına geldiğinde 

ş

iirler  yazmaya  başlar  ve  şiirleri  halk  arasında  yayılır.  O  dönemde 



ş

iirlerinin  halk  arasında  bilinmesine  rağmen,  Alişir  kendisine  hala  bir 

mahlas bulamamıştır. 

Alişir bir gün yeni bir şiir yazar ve bir bağda şiirini yüksek sesle 

okumaya  başlar.  O  sırada,  bağdaki  ağaçlardan  birine  konmuş  olan  bir 

bülbül, Alişir’in sesini duyar ve ona hayran kalır. Hemen uçarak Alişir’in 

omzuna  konan  bülbül  ona:  “Ey  güzel  sesli  şair,  senin  okuduğun  şiirler, 

bülbüllerin tan vaktindeki nevâsından (âhenkli, güzel sesinden) çok daha 

güzelmiş.  Bana  adını  bahşeder  misin?”der.  Genç  şair  adının  Alişir 

olduğunu  söyler.  Bülbül,  Alişir’e:  “Anladım,  sen  yeni  yetişen 

ş

airlerdensin.  Sen  artık  kendine  güzel  bir  mahlas  bul  ve  bundun  sonra 



yazacağın şiirlerin sonuna mahlasını da yaz” der.  

Bülbülün  daha  önce  söylediği  “neva”  kelimesi  Alişir’in  çok 

hoşuna  gider.  Alişir  daha  sonra  yazdığı  gazellerin  sonuna  mahlası 

“Nevayî”yi daima yazar. 

19

 

Derin  ve  şuurlu  Türkçe  sevgisi  ve  klavuzluğu  ile  bütün  Türk 



âleminde  yüzyıllar  süren  tesir  bırakan  Nevayî,  insan  ilişkileri  ve  insanî 

değerleri  ile  halkın  hafızasına  kazınmış,  halk  onu  görmek  istediği  her 

yere  götürmüş,  düğün  ve  toylarda  Nevayî  havaları  ile  eğlenmiş,  akıl  ve 

feraset  gereken  yerlerde  onun  rivayetlerinden  dersler  almıştır.  Onu 

yaşatırken  bir  taraftan  sarayda  hükümdarlarla  dost,  bir  taraftan  kavun 

yetiştiren  çiftçi,  bir  taraftan  da  kendisi  gibi  konuşan,  halkın  söylemek 

istediği  her  şeyi  söyleyen  yani  halkın  tercümanı  gibi  düşünmüş  ve 

günümüze  de  öyle  gelmiştir.  Ölümünün  üzerinden  500  yıl  geçmesine 

rağmen  halkın  gönlünde  ve  hafızasında  canlı  kalmasının  sırrı  işte  bu 

tevazudur, bu bilgeliktir. Tanrı rahmetini esirgemesin. 

 

 

                                                 



19

 El Desa Navoıynı ( Hazrat-ı Mır Alişer Navoıy Hakıda Rivoyatlar) Halk Rivoyatları, 



Derleyen ve Yayıma Hazırlayan: Mehmetgül Corayev,  Taşkent, Çulpon Neşriyatı, 1991.

 


Dostları ilə paylaş:


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə