Reja: Xo'jalik yurituvchi su b ’ektlarning moliyaviy resurslari va kapitali



Yüklə 17,97 Kb.
tarix13.05.2022
ölçüsü17,97 Kb.
#87022
2 мавзу ХЮСларнинг молиявий ресурслари


2-MAVZU. XO'JALIK YURITUVCHI SUB’EKTLARNING MOLIYAVIY RESURSLARI

REJA:


1. Xo'jalik yurituvchi su b ’ektlarning moliyaviy resurslari va kapitali

2. Xo’jalik yurituvchi sub’ekt moliyaviy resurslaridan foydalanish samaradorligi



Xo'jalik yurituvchi su b ’ektlarning moliyaviy resurslari va kapitali XYuSlarning moliyaviy resurslari ulardagi resurslarining bir qismi bo‘lib, bu resurslar pul shaklida amal qiladi.

Resurslaming pul shaklida amal qilishi moliyaviy resurslar mohiyatan tavsifining ajralmas qismi hisoblanib, bu narsa ularni XYuSning boshqa resurslari ko'rinishlaridan, xususan, ishlab chiqarish vositalari (dastgohlar, mashinalar, xom-ashyo va materiallar, ishlab chiqarishga moMjallangan binolar va shunga o‘xshashlar)dan farq qiladi. Buni inobatga olgan holda XYuS vositalarining ≪pul shakli≫ va ≪pul qiymati≫ tushunchalarini farqlamoq lozim. ≪XYuS vositalarining pul qiymati≫ tushunchasi, odatda, pul mablagMarining o‘zini emas, balki turli maqsadlar uchun moMjallanilgan vositalar va fondlar (masalan, asosiyfondlar)ning qiymat jihatidan baholanishini anglatadi. Pulga sotib olinganligiga qaramasdan ishlab chiqarish vosi-talari dastgohlar, mashinalar, xom ashyo va materiallar, ishlab chiqa-rishga mo’ljallangan binolar va shunga o’xshashlar) haqiqatda pul emas va pul hisoblanmaydi. Ishlab chiqarish fondlarini qaytadan pul shakliga aylantirish uchun, avvalo, ularni sotish kerak. Bu holda esa, o’z navbatida, mol-mulkning balansda aks ettirilgan qiymati baho-lari emas, balki haqiqiy bozor baholari harakatga tushadi. Moliya-viy qiyinchiliklar va bankrotlik xavfi ostida vujudga keladigan bunday vaziyatlar XYuSni yomon oqibatlarga, xususan, mablag’lar va resurslarni yo’qotib qo’yishiga olib kelishi mumkin. Holbuki, xalqa-ro amaliyotdagi ma’lumotlarga ko’ra, bankrotga uchragan XYuS tuga-tilayotgan paytda unga tegishli bo’lgan aktivlar qiymatining 40%dan ortiq bo’lmagan qismini olishga muvaffaq bo’lishi mumkin. Shu munosabat bilan hatto, sog’lom bozor aylanmasida, ya’ni talabga ega bo’lgan tayyor mahsulot realizatsiya qilinganda ham u faqat sotilganidan so’ng pul mablag’iga aylanadi. Ishlab chiqarish jarayonini yangidan boshlash va rivojlanti-rishga mo’ljallangan XYuS ning moliyaviy resurslari bu – uning pul shaklidagi kapitalidir. Mehnat vositalari, predmetlari va natijalariga aylangan moddiybuyumlashgan kapital, ishlab chiqa-rish jarayoni ishtirokchilarining jismoniy va intellektual qobi-liyatlaridan iborat bo’lgan inson kapitali kapital mavjudligi va harakatining boshqa pulsiz shakllari hisoblanadi. Printsip jiha-tidan, takror ishlab chiqarish jarayonining doiraviy aylanishiga kiritilgan va uning egasiga daromad keltiruvchi har qanday mul-kiy va intellektual boylik kapital bo’lishi mumkin. Tijoriy XYuS larning moliyaviy resurslari dastlab (bir-lamchi holda) ta’sis kapitalining bir qismini pul shaklida qo’yish, shuningdek, boshqa shaxslar va tashkilotlardan maqsadli moliya-lashtirish va subsidiyalar ko’rinishida kelib tushgan pul mablag’lari qismi hisobidan shakllantiriladi. Ta’sis kapitalining pulsiz qismi (sanoat va intellektual mulk ob’ektlari, ulardan foydala-nish huquqlari va boshqalar) esa, xuddi maqsadli tushumlar singari, agar ular pul ko’rinishida qo’yilmagan bo’lsa, XYuS ning moliyaviy resurslari tarkibiga kiritish maqsadga muvofiq emas. Birlamchi kapitalning ishlab chiqarishga investitsiya qilini-shi tovar-pul doiraviy aylanishi jarayonining kengayishini boshlab beradi. Uning pul shaklidagi natijasi sifatida XYuS ning tushumi maydonga chiqadi. O’z navbatida, tushum xarajatlari-ni moliyalashtirish va kengaytirilgan takror ishlab chiqarish jarayonini davom etttirishni ta’minlovchi bir necha pul mablag’la-ri fondlariga bo’linadi. Formula orqali buni umumiy tarzda, quyidagicha ifodalash mumkin: T = F аа + F мхм + F их + F ф Bu erda: T – tushum; F аа – asosiy ishlab chiqarish fondlarining jismoniy eskirishini tiklashga mo’ljal- langan amortizatsiya ajratmalari fondi; F мхм – moddiy xarajatlarni (xom ashyo, materiallar, yoqilg’i, elektr energiyasi va boshqalarni sotib olish) moliyalashtirish fondi; F их – ish haqi fondi; F ф – tovarlarni realizatsiya qilishdan olingan foyda (soliqlar to’languncha va foydadan boshqa to’lanmalar amalga oshirilguncha). Ayrim iqtisodchi-olimlarning tadqiqotlarida moddiy xara-jatlar va mehnat haqini moliyalashtirish uchun mo’ljallangan pul mablag’lari XYuS ning moliyaviy resurslari tarkibiga kiritil-maydi. Ularning ayrimlari tomonidan esa XYuS ning moliyaviy resurslari tarkibiga hatto pulli tushum ham kiritilmaydi2 . Bunday yondashuvlarning noto’g’ri ekanligi shubhasiz. Bozor iqtisodiyotining xorijiy nazariyasi va amaliyotida pul tushumi yalpi daromad tarzida talqin qilinadi. Bu narsa XYuS moliyaviy resurslari fondini shakllantirish va qayta yangilashda tushumning umumlashtirilgan ahamiyatini o’zida aniqroq aks ettiradi. Moddiy xarajatlarni moliyalashtirish uchun mo’ljallangan pul tushumlarining bir qismi, XYuS ning real moliyaviy resursi mol etkazib beruvchilar va kontragentlarning hisobvaraq-lariga o’tkazilmasdan, uning aylanmasida bo’lgan paytda qo’shimcha daromad keltiradi. O’tish davrining dastlabki yillaridagi o’zaro mol etkazib berish (xizmat ko’rsatish) bo’yicha noto’lovlar krizisi bank kreditlari foizining yuzdan oshgan darajasida tekin tijo-riy kredit imkoniyatining mavjudligi o’zining “qo’lbola” birlam-chi manbai bo’lib xizmat qildi. Shunga o’xshash narsa ish haqi fondiga nisbatan ham tegishli bo’ldi. Xodimlarga, ishchi va xiz-matchilarga bir necha oylab oylik maoshlarni berishning kechikti-rilganligi (orqaga surilganligi) ba’zi bir “tadbirkor” va “ban-kir”larning tekinga boyish manbalaridan biriga aylandi, chunki to’lanmagan ish haqi ularning aylanmasida bo’lgan edi. Amortizatsiya ajratmalari fondi XYuSlar moliyaviy resurs-larining tarkibiy tuzilmasida muhim o’rin tutadi. Chunki bunday ajratmalar pul tushumlaridan qancha ajratilganligi va ularning XYuS tegishli hisobvaraqlarida joylashganligiga qarab XYuS-larning real moliyaviy resurslari hisoblanadi. 2 Jean-Pierre Danthine, John B. Donaldson, Intermediate Financial Theory, Third Edition, 2014 Ishlab chiqarishning rivojlanishi va tovar hamda moliya bozorlarida XYuS faoliyatining faollashuvi natijasida uning moliyaviy resurslari tarkibiy tuzilmasida foyda hal qiluvchi o’rinni egallay boshlaydi. Foyda XYuS o’z mablag’larining asosiy manbai bo’lib, ishlab chiqarish apparatining yangilanishini, si-fatning yaxshilanishini, chiqarilayotgan mahsulot assortimenti-ning kengayishini va h.k.larni ta’minlaydi. Foyda hisobidan XYuS ning rezerv fondlari, maxsus maqsadlarga mo’ljallangan fondlar shakllantiriladi. Foyda massasi va normasi, uning xarajatlarga nisbati XYuS ning kreditga layoqatini va uning qarz mablag’larini jalb qilish imkoniyatini, uzoq va qisqa muddatli kreditlarni olishni aniq-lab beradigan muhim indikatorlardir. Qarz mablag’larining XYuS o’z mablag’lariga nisbati 1/3 va undan katta darajaga etib, uning to’lov layoqatiga kreditorlarda ham, hamkorlarda ham shubha tug’- dirmasligi mumkin. Joriy tijoriy XYuS larning moliyaviy resurslarini shakl-lanish manbalariga ko’ra quyidagilarga ajratish mumkin:

 mahsulot realizatsiyasining tushumi hisobidan shakllana-digan moliyaviy resurslar (foyda, amortizatsiya ajratmalari fon-di, ish haqi fondi, moddiy xarajatlarni tiklash fondi);

 boshqa realizatsiya (mol-mulk, asosiy faoliyatga daxldor bo’lmagan xizmatlar va boshqalar) hisobidan olinadigan moliyaviy resurslar;

 moliyaviy bozorda shakllanadigan moliyaviy resurslar (kreditlar va zayomlar, o’z aktsiyalari va qimmatli qog’ozlarning boshqa ko’rinishlarini sotish, boshqa emitentlarning qimmatli qog’ozlari bo’yicha dividendlar va foizlar, sug’urta qoplamalari va boshqalar);

 kreditorlik qarzlari hisobidan tashkil topadigan moliya-viy resurslar (mol etkazib beruvchi va pudratchilarga; mehnat haqi bo’yicha; ijtimoiy sug’urtaga doir; byudjet oldidagi va boshqalar);

 badallar va maqsadli xarakterdagi tushumlar hisobidan shakllantiriladigan moliyaviy resurslar (boshqa tashkilotlar va jismoniy shaxslardan tushumlar, byudjet subsidiyalari va h.k.). 1.2. Xo’jalik yurituvchi sub’ekt moliyaviy resurslaridan foydalanish samaradorligi Iqtisodiy munosabatlarni takror ishlab chiqarish shaklla-ridan biri sifatida XYuS lar moliyasining harakati minimal xarajatlarda maksimal natijalarning olinishini nazarda tutuv-chi samaradorlikning umumiqtisodiy mezoniga bo’ysunadi. Shu sababli XYuS moliyaviy resurslaridan foydalanish samaradorligini quyidagi formula orqali tasavvur etish mumkin: S мр = N м ф : X мр Bu erda: S мр – XYuS moliyaviy resurslaridan foydalanish samaradorligi; N м ф – ma’lum davr (o’tgan yoki rejali) uchun XYuS faoliyatining moliyaviy natijasi; X мр – shu moliyaviy natijani qo’lga kiritish uchun XYuS tomonidan qilingan (yoki rejalashtirilgan) moliyaviy resurslar xarajatlari XYuS moliyaviy resurslaridan foydalanish samaradorligini aniqlashda shu narsani inobatga olish kerakki, moliyaviy natija faqat moliyaviy emas, balki moddiy va mehnat resurslari xara-jatlarining natijasi hamdir. Shuning uchun ham, masalan, mahsu-lotni realizatsiya qilishdan olingan foydani taqqoslab turib, buning natijasida faqat faoliyatning sof moliyaviy tomonini xarakterlovchi ko’rsatkichga ega bo’lamiz, deb hisoblash maqsadga muvofiq emas. Bu XYuS moliyaviyxo’jalik faoliyati samaradorli-gini xarakterlovchi yaxlit ko’rsatkichlardan biri bo’lib, unga kengaytirilgan takror ishlab chiqarish jarayonida moddiy-ishlab chiqarish va moliyaviy oqimlarning ajralmas bog’liqligi xosdir. Yuqorida bildirilgan fikr o’ziga moliyaviy natija va moliya-viy xarajatlarning tavsifini mujassam etuvchi XYuS moliyaviy-xo’jalik faoliyatining samaradorligini xarakterlovchi boshqa ko’rsatkichlarga ham to’liq tegishlidir. Shunday bo’lishiga qaramas-dan analitik maqsadlar uchun bu majmua (to’plam)dan aynan XYuS ning moliyaviy faoliyatini, uning moliyaviy va baho siyosatining samaradorligini o’xshash tarzda xarakterlovchi ko’rsatkichlarni ajratish muhimdir. Shunisi taajjublanarliki, XYuS moliyaviy faoliyatining samaradorligini o’xshash ifodalovchisi fond, moliya-kredit va pul bozorlaridagi operatsiyalarning daromadliligi hisoblanadi. Bu erda, ma’lumki, pul (P * ) go’yo to’g’ridan-to’g’ri puldan (P) qilinadi. U holda moliyaviy samaradorlikni aniqlash formulasi quyidagi ko’rinishni oladi: S мр = (P * – P) : P Bu erda: S мр – XYuS moliyaviy resurslaridan foydalanish samaradorligi; P * – P – bevosita moliyaviy operatsiyalarni amalga oshirish natijasida XYuS tomonidan olingan daromad. Bevosita moliyaviy operatsiyalarni amalga oshirish natijasida XYuS tomonidan olingan daromad tarkibiga quyidagilar kiradi:

 XYuS tomonidan aktsiya va boshqa qimmatli qog’ozlarni emissiya qilish asosida bozorda joylashtirishdan olingan divi-dendlar;

 boshqa emitentlar qimmatli qog’ozlarini sotib olishdan olingan dividendlar;  banklardagi pul omonatlaridan olingan foiz daromadlari;

 XYuS foydasidagi valyutalar kurslari bo’yicha farqlar;

 va boshqalar. XYuS moliyaviy operatsiyalarining daromadliligini xarak-terlovchi ko’rsatkich ularning samaradorligini sof moliyaviy nati-janing sof moliyaviy xarajatlarga nisbati shaklida ifodalab, ko’pchilik hollarda XYuS moliya-xo’jalik faoliyatining haqiqiy samaradorligini aks ettirmaydi.



Iqtisodiyot real sektori samara-dorligining ko’rsatkichlarida va baholarida bankrot holatida bo’lishlariga qaramasdan moliyaviy “spekulyatsiyaning” imkoniyat-lari ularni “cho’kmasdan” turishlariga sharoit yaratadi. Real sektor XYuSlarida, moddiy ishlab chiqarishda moliyaviy resurslardan foydalanishning samaradorligini mos ravishda baholash talablariga u yoki bu darajada sotuv rentabelligi ko’r-satkichi (foydaning mahsulotni realizatsiya qilishdan olingan tushumga nisbati) javob beradi. Bu nisbatdagi surat va maxraj pul mablag’laridan iborat bo’lganligi uchun sotuv rentabelligini, ayrim holatlarni istisno qilgan tarzda, sof moliyaviy ko’rsatkich sifatida e’tirof etish mumkin. Shunday bo’lishiga qaramasdan bu erda yana bir narsani inobatga olmoq lozim, ya’ni samaradorlik-ning o’lchovi sifatida yuqoridagi ko’rsatkichning haqqoniylik darajasi juda ko’p omillarga, xususan, tushum va foydani shakl-lantiruvchi bozor baholarining monopol baholarni shakllanti-rishning salbiy ta’sirlaridan qanchalik ozod ekanligiga bog’liq. Yuqorida ko’rib o’tilgan barcha moliyaviy ko’rsatkichlarda mazmun va shakl o’rtasida dialektik qarama-qarshilikning mavjud-ligi namoyon bo’ladiki, bu narsa bizning holatda XYuS lar moliya-sining (iqtisodiyot yaxlit moliyaviy sektorining ham) o’z iqtisodiy asosidan, ishlab chiqarishdan ajralib chiqishga va unga bog’liq bo’l-magan holda mustaqil hayot kechirish imkoniyatini qo’lga kiritishga intilishi orqali ifodalanadi. XYuS lar moliya-xo’jalik faoliya-tining samaradorligini tahlil qilish va baholashda moliyaviy ko’rsatkichlar (masalan, tushum va foyda) moddiy aylanma mablag’-larning aylanuvchanligi, asosiy ishlab chiqarish fondlari va nomoddiy aktivlarning fond sig’imi kabi iqtisodiy ko’rsatkichlar bilan birgalikda qaralsa, bu qarama-qarshilik, ma’lum darajada, pasayadi. Ana shu munosabat bilan eng umumlashtiruvchi ko’rsatkich-lardan biri quyidagi formulaga muvofiq ravishda hisoblana-digan XYuSning iqtisodiy rentabelligi (biznesning rentabelli-gi) ko’rsatkichidir: R и = F : (K айл + K ас + A ном ) Bu erda: R и – XYuSning iqtisodiy rentabelligi, biznesning rentabelligi; F – yillik foyda; K айл – XYuS aylanma kapitalining miqdori (qiymat baholarida); K ас – XYuS asosiy kapitalining miqdori (qiymat baholarida); A ном – XYuS nomoddiy aktivlarining miqdori (qiymat baholarida); XYuS moliyaviy resurslaridan foydalanish samaradorligini tahlil qilishda uning moliyaviy barqarorligi, to’lovga layoqatli-ligi va likvidliligini xarakterlovchi ko’rsatkichlardan chetda qolmaslik kerak. Bu erda ham o’zining mazmuniga ko’ra sof moliya-viy va iqtisodiy ko’rsatkichlar qo’llaniladi. Sof moliyaviy ko’rsatkichlar qatoriga absolyut va muddatli likvidlik koeffitsient-larini kiritish mumkin bo’lib, ular yordamida XYuS ning po-tentsial to’lov qobiliyati baholanadi: K авс = (P + QQ) : M км K муд = (P + QQ + DQ) : M км Bu erda: K авс – absolyut likvidlilik koeffitsienti; K муд – muddatli likvidlilik koeffitsienti; P – hisobvaraqlardagi va XYuS kassasidagi pullar; QQ – likvidli qimmatli qog’ozlar; DQ – mobilizatsiya qilingan debitorlik qarzlari; M км – XYuSning qisqa muddatli majburiyatlari. XYuS ning pul mablag’lari va moddiy resurslarining pulli (qiymat) bahosi aralashadigan ko’rsatkich joriy likvidlik koef-fitsientidir (qoplash koeffitsienti). U quyidagicha hisoblanadi: K жл = (PM + MAM) : M км Bu erda: K жл – joriy likvidlilik koeffitsienti; PM – pullar va ularga tenglashtirilgan mablag’lar (likvidli qimmatli qog’ozlar va jalb qilingan debitorlik qarzlari); MAM – XYuS moddiy aylanma mablag’larining qiymat bahosi; M км – XYuS ning qisqa muddatli majburiyatlari. NAZORAT UCHUN SAVOLLAR

 XYuSlarning moliyaviy resurslari deb nimaga aytiladi va ular qanday shakllarda amal qiladi?

 XYuS vositalarining “pul shakli” va “pul qiymati” tushunchalari o’rtasida qanday farqlar mavjud?

 XYuS ning kapitali deganda nima tushuniladi?

 Kapital mavjudligi va harakatining boshqa pulsiz shakl-lari nimalardan iborat?

 Takror ishlab chiqarish jarayonining doiraviy aylanishiga kiritilgan va uning egasiga daromad keltiruvchi har qanday mulkiy va intellektual boylik kapital bo’lishi mumkinmi?

 Tijoriy XYuSlarning moliyaviy resurslari dastlab ni-malar hisobidan shakllantiriladi?

 Tushum xarajatlarni moliyalashtirish va kengaytirilgan takror ishlab chiqarish jarayonini davom etttirishni ta’minlovchi qanday mablag’lar fondlarga bo’linadi?

 Amortizatsiya ajratmalari fondi XYuSlar moliyaviy resurslarining tarkibiy tuzilmasida qanday rol o’ynaydi?

 XYuS moliyaviy resurslari tarkibiy tuzilmasida foyda-ning o’rni qanday?

 Joriy tijorat XYuS larining moliyaviy resurslarini shakllanish manbalariga ko’ra nechaga ajratish mumkin?

 XYuS moliyaviy resurslaridan foydalanish samaradorli-gini formula orqali qanday tasavvur etish mumkin?

 Pul (P * ) go’yo to’g’ridan-to’g’ri puldan (P) qilinganda moliya-viy samaradorlikni aniqlash formulasi qanday ko’rinish oladi?

 Bevosita moliyaviy operatsiyalarni amalga oshirish natija-sida XYuS tomonidan olingan daromad tarkibiga nimalar kiradi?

 XYuS moliyaviy resurslaridan foydalanish samaradorli-gini tahlil qilishda qanday ko’rsatkichlar e’tibordan chetda qolmasligi kerak?

 Sof moliyaviy ko’rsatkichlar qatoriga qanday koeffitsient-larni kiritish va ular yordamida XYuSning qanday qobiliyatini baholash mumkin?



 Absolyut likvidlilik, muddatli likvidlilik va joriy likvidlilik koeffitsientlari qanday aniqlanadi
Yüklə 17,97 Kb.

Dostları ilə paylaş:




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2022
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə