157 n veRGİ İŞİ 1



Yüklə 127,46 Kb.

tarix22.11.2017
ölçüsü127,46 Kb.
növüXülasə


157



veRGİ İŞİ



1(121)/2015

uoT 336.225.6 (479.24)

veRGİ MƏDƏnİyyƏTİnƏ 

SOSİOLOJİ yAnAŞMAnIn 

ASPeKTLƏRİ

Rzayev Pərviz 

qafar oğlu

i.e.f., dos.

Azərbaycan Respublikası 

Vergilər Nazirliyinin Tədris Mərkəzi.

AZ 5600. Şamaxı rayonu.

perviz595959@mail.ru

Xülasə 

Tədqiqatın məqsədi – vergi mədəniyyətinə sosi-

oloji yanaşmanın aspektlərinin tədqiqi.



Tədqiqatın  metodologiyası – sistemli  yanaşma,

müqayisəli təhlil.



Tədqiqatın nəticələri – vergi mədəniyyətinə sosi-

oloji yanaşmanın aspektlərinin müəyyən edilməsi is-

tiqamətində elmi cəhətdən əsaslandırılmış təkliflər

verilmişdir. Vergitutmanın sosial yönümlüyü təhlil

edilmiş, cəmiyyətin vergi mədəniyyətinə “sosiokul-

tur” amil kimi baxılmış, onun spesifik xüsusiyyətləri

tədqiq edilmişdir. Vergitutmada sosial ədalətlik prin-

siplərinin təmin edilməsi istiqamətində ziddiyyətli

məqamların aradan qaldırılması istiqaməti müəyyən

edilmişdir.



Tədqiqatın məhdudiyyətləri – vergi mədəniyyətinə

sosioloji yanaşmanın aspektlərini elmi alternativlilik

baxımdan daha geniş araşdırma və əsaslandırma tələb

olunur.


Tədqiqatın praktiki əhəmiyyəti – vergi mədəniyyə -

tinə  sosioloji  yanaşmanın  aspektlərinin  müəyyən

edilməsində müvafiq tədqiqat mənbəyi kimi istifadə

imkanlığı.



Tədqiqatın  orijinallığı  və  elmi  yeniliyi – vergi

mədəniyyətinə  sosioloji  yanaşmanın  sepesifik  as -

pektlərinin müəyyən olunması və onların elmi cəhət-

dən əsaslandırılması.



Açar sözlər: vergi mədəniyyəti, sosioloji yanaş -

ma, vergi sosiologiyası, iqtisadi sosiologiya, vergi

davranışı.

səh. 157-170

PDF processed with CutePDF evaluation edition

www.CutePDF.com



1. Giriş

Ənənəvi olaraq vergitutma iqtisadi kateqoriya kimi elmi ədəbiyyatda vergilərin

hesablanması və ödənilməsi sisteminin formalaşmasını müəyyən edir. Qeyd et-

məliyik ki, vergitutma, eyni zamanda sosial funksiyanı yerinə yetirir. Vergitutmanın

bu xüsusiyyəti iqtisadi sosiologiyanın real tədqiqat predmetinə çevrilir. Vergitutma

məsələlərinin tədqiqində sosial üsullardan istifadə olunması bazar iqtisadiyyatı me -

xa nizmində  mövcud  sosial  münasibətlərin  və  onların  qanunauyğunluqlarının

müəyyən olunmasına yeni imkanlar yaradır. Əsas məsələ ondan ibarətdir ki, istənilən

ölkədə vergi siyasətinin formalaşması və həyata keçirilməsinin sosial aspektləri

mövcuddur. Vergitutma məsələlərinə sosial baxımdan yanaşmanın zəruriliyinin əsas

səbəbi aşağıdakı amillərlə müəyyən olunur:

1. Vergitutma gəlirlərin yenidən bölgüsü funksiyasını yerinə yetirir.

Bu bölgü nəticəsində sosial qruplar öz gəlirlərinə görə bir səviyyədən başqa

səviyyəyə keçir və bunun nəticəsində sosial münasibətlər meydana gəlir. Vergi

tutmanın digər funksiyası sosial ədalətlik prinsipinə əməl olunmasından ibarət-

dir.  Bu  sosial  iqtisadiyyatın  ən  çətin  problemlərindən  biri  olmaq  etibarilə

çoxşaxəli və həlli çətin olan məsələləri əhatə edir.

2. Vergitutma çoxşaxəli xarakter daşımaqla demək olar ki, cəmiyyətin bütün sosial

iqtisadi qruplarının maraq dairəsini əhatə edir. Burada təkcə vergi orqanının

əməkdaşı deyil bütün əhali iştirak edir. Vergitutmanın mövcud vəziyyəti bir-

başa olaraq sosial amillərlə də bağlıdır.

3. Vergitutma daim inkişafda olan dinamik bir proses olduğuna görə onun mövcud

vəziyyəti  vergi  ödəyicilərinin  vergi  mədəniyyəti  səviyyəsindən,  etik

davranışından və digər amillərdən asılıdır. Cəmiyyətdəki mövcud normalar

sosial davranışın xüsusiyyətlərinə təsir göstərir. Bu səviyyə hal-hazırda inkişaf

mərhələsindədir.  Tam  əminliklə  demək  olar  ki,  müasir  dövrdə  bu  sahədə

aparılan elmi araşdırmaların sayı məhduddur. Bütün bunlar mövzunun aktu-

allığını göstərir və gələcəkdə onların dərindən öyrənilməsi zərurətini doğurur. 



2. Vergi mədəniyyəti ümumi mədəniyyətin tərkib hissəsi kimi

Mədəniyyət – insanın və cəmiyyətin inkişafının müasir səviyyəsi, insanın yarat-

dığı və nəsildən nəsilə ötürdüyü maddi və mənəvi dəyərlərdir. Mədəniyyət feno me -

nini təhlil edən alman filosofu F.Hegel (1770-1831) ona “insan tərəfindən yaradılmış

ikinci təbiət” adını vermişdir. Alman filosofu İ.Kant (1724-1804) insanı ən yüksək

mənəvi dəyər hesab edirdi. Mədəniyyət təbiət tərəfindən bizə bəxş edilmiş sərvətdir,

insanlar tərəfindən yaradılmış və toplanılmış maddi və mədəni dəyərləri, bizi əhatə

edən təbiəti qiymətləndirmək üçün bizə verilmiş şansdır. Mədəniyyət hər bir insanın

az və ya çox dərəcədə əldə etdiyi bilik və vərdişlər, ictimai həyatı, savad və tərbiyə,



158

P.Rzayev

VERGİ MƏDƏNİYYƏTİNƏ SOSİOLOJİ YANAŞMANIN ASPEKTLƏRİ



1(121)/2015


yaradıcılıq və mənəvi-əxlaqi fəallıqdır. XVIII əsrin Avropa fəlsəfəsinə, xüsusilə də

filosoflar İ.Kant və F.Hegelə görə mədəniyyət mənəviyyatın inkişaf prosesinin, in-

telektual fəaliyyətinin məhsuludur. F.Hegel isə mədəniyyətə təfəkkürün imkanlarının

aşkara çıxması kimi, yaradıcılıq prosesi kimi baxırdı. İ.Kant mədəniyyəti əxlaq,

F.Hegel fəlsəfi şüur sahəsində axtarırdı. Müasir dövrdə mədəniyyətin əsas funksiyası

bilikli, bacarıqlı, yaradıcılıq qabiliyyəti olan, əxlaqlı insanın formalaşması və inkişafı

hesab edilir. Hesab edilir ki, mədəniyyət aşağıdakı prinsiplərə söykənir:

 Həyat dəyərləridir;

 Davranış qaydalarıdır;

 Maddi əsərlərdir.

Mədəniyyət anlayışı elmi ədəbiyyatda birmənalı şərh edilmir. Onun gündəlik -

adi şüur səviyyəsində başa düşülməsində bu xüsusilə aydın hiss olunur. Elmi şərhdə

mədəniyyət insan fəallığının genişmiqyaslı və çoxşaxəli sistemi kimi nəzərdən keçi -

rilir. Sosial varlıq isə maddi obyektləri, insanların fəaliyyət və qarşılıqlı təsir nor-

malarını, təsəvvürlərini, qiymətlərini əhatə edir. Bir sıra hallarda mədəniyyətə elmi

yanaşma ona qiymətləndirmə prizmasından baxışı nəzərdə tutur. Mədəniyyət ictimai

həyatın fundamental ünsürüdür [4, 9].

Mədəniyyət anlayışı olduqca mürəkkəb və çoxsahəli faktor olub, bəşəriyyətin

varlığını  səciyyələndirir.  Ümumiyyətlə,  mədəniyyətin  ümumi  tərifləri  bu  gün

cəmiyyət üçün olduqca böyük maraq doğurur. Belə ki, mədəniyyət cəmiyyətlə daha

sıx şəkildə bağlıdır. Əgər cəmiyyət dedikdə, insanların məcmusu başa düşülürsə,

mədəniyyət dedikdə isə, onların fəaliyyətinin nəticələrinin məcmusu nəzərdə tutu-

lur.

Etik mədəniyyətin əsasını insanların maraq, tələbat, bilik və xarakterdən ibarət



dəyərlər sistemi təşkil edir. Cəmiyyətin etik mədəniyyəti sosial-mədəni inkişaf və

dövlət təhlükəsizliyinin mühüm şərtidir. İctimai şüur forması olan etik mədəniyyət

insanların irsi keyfiyyət və tərbiyələrindən, eləcə də, bütövlükdə cəmiyyətin maddi

rifahından asılıdır.



Mədəniyyətin sosiologiyası. Sosioloji və kulturoloji biliyin qovuşağında elmi

təhlilin  fənlərarası  sahəsi  olan  mədəniyyətin  sosiologiyası  meydana  gəlmişdir.

Mədəniyyətin  sosiologiyası  sosiomədəni  dəyişikliklərin  qanunauyğunluqlarını,

sosial münasibətlər, strukturlar, institutlar prizmasında mədəniyyətin fəaliyyət xü-

susiyyətlərini öyrənir. Mədəniyyət fenomeninə sosioloji yanaşma onun ictimai hə -

yatın təşkili amili kimi başa düşülməsinə imkan yaradır. Cəmiyyət mədəni dəyər və

sərvətləri yaradır, onlar isə öz növbəsində həmin cəmiyyətin inkişafını müəyyən-

ləşdirir.

Vergi mədəniyyəti dövriyyəyə çıxan müasir iqtisadi anlayışlardandır. O, vergilərlə

bağlı savadlılığı, davranışları və ümumilikdə vergi qanunvericiliyinə riayət etmənin

bütün hüquqi və etik normalarını özündə birləşdirir. Vergi mədəniyyəti fəaliyyətin

üzunmüddətli, mürəkkəb, çoxşaxəli prosesi olaraq yalnız vergi ödəyicilərini deyil,



159

P.Rzayev

VERGİ MƏDƏNİYYƏTİNƏ SOSİOLOJİ YANAŞMANIN ASPEKTLƏRİ



1(121)/2015


həm də dövləti, elm və təhsili ehtiva edir. Məhz buna görə də, vergi mədəniyyətinin

insanlarda  hələ  erkən  yaşlarında  formalaşmasına  diqqət  yetirilməlidir.  Vergi

mədəniyyətinin aktual problemlərinin həlli ona olan zəruri tələbatdan yaranır. Vergi

mədəniyyətinin təkmilləşdirilməsi istiqamətində zəruri tədbirlərin davam etdirilməsi

birmənalıdır. Vergi  mədəniyyətinə  sahib  olmasaq,  nələri  qazanmaqdan  məhrum

olarıq-bunu ifadə etməyə ehtiyac qalmır. Vergi mədəniyyətinin inkişafına təsir edən

amillər aşağıdakılardır [2]:

İqtisadi vəziyyət. İqtisadi vəziyyətin ağırlığı həm vergilərin toplanması, həm də

vergilərin  ödənilməsi  istiqamətində  böyük  problemlər  yaradır.  Ölkədə  iqtisadi

vəziyyət yaxşılaşdıqca ayrı-ayrı fərdlərin gəliri artır, maddi rifahı yüksəlir, vergi

ödəmək asanlaşır, nəticədə vergi mədəniyyəti getdikcə yüksəlir.



Bioloji kod. Bioloji kod şəxsiyyətin genetik xüsusiyyətlərini müəyyənləşdirir və

onun ümumi mədəni səviyyə, habelə vergi mədəniyyəti üçün əhəmiyyəti böyükdür.

Əqli və fiziki cəhətdən normal insanlar mədəniyyətə daha tez yiyələnirlər. Onlar

səmərəli fəaliyyət göstərir, gəlir əldə edir və qanuna uyğun olaraq, öhdələrinə düşən

məsuliyyəti dərk edib vergi ödəyirlər.

Sosial mühit. Sosial mühit dedikdə ailə, kollektiv və cəmiyyət başa düşülür.

Dövlətin siyasi sistemindən asılı olan bu mühit, ümumiyyətlə, həm mədəniyyətin,

həm də xüsusi halda vergi mədəniyyətinin inkişafına güclü təsir göstərir.

Vergi sistemi. Mütərəqqi, səmərəli, rəqabətədavamlı, təkmil vergi sistemi vergi

mədəniyyətinin inkişafına təsir edir.



Tarixi  şərait. Tarixi  şərait  ölkənin  iqtisadiyyatına  və  ümumi  mədəniyyətinə

əhəmiyyətli dərəcədə təsir edir. Vergi mədəniyyəti iqtisadi vəziyyətdən asılı olub,

ümumi mədəniyyətin tərkib hissəsidir.

Tədqiqatlar göstərir ki, cəmiyyətdə (sosial-siyasi quruluşundan asılı olmayaraq)

şəxsin vergi mədəniyyətinin səviyyəsini müəyyən edən əlamətlər aşağıdakılardır:

Bilik. Vergi  mədəniyyətinə  malik  olan  şəxsin  bilikli  olması,  biliyin  vergi

mədəniyyətinin səviyyəsinə təsiri qəbul ediləndir. Yaxşı təhsil almış, bilikli mədəni

şəxs həm də yüksək vergi mədəniyyətinə malik ola bilər. Bunu şəxsin vergi qanun-

vericiliyini mənimsəməsi, qanunvericiliyin bütün tələblərinə əməl edilməsi baxımın-

dan izah etmək olar. 

Məsuliyyət  hissi. Vergi  mədəniyyətinin  səviyyəsi  şəxsin  mütəşəkkillik

səviyyəsindən də asılıdır. Vergi ödənişində şəxsin nizam-intizama tabe olması, qa-

nunvericiliyin tələblərinə riayət etməsi, mütəşəkkilliyi, üzərinə düşən vəzifələri mə-

suliyyətlə  yerinə  yetirməsi,  digər  bu  kimi  keyfiyyətlərə  malik  olması  vergi

mədəniyyətinin səviyyəsinə bilavasitə təsir edən amillərdir.

Əxlaq. Şəxsin yüksək əxlaqi keyfiyyətlərə malik olması vergi mədəniyyətinin

səviyyəsinə təsir edən amillərdən biridir. Yüksək vergi mədəniyyəti yüksək əxlaqi

keyfiyyətin atributudur. 

Mədənilik  hər  bir  insana  xas  olan  fərdi  xüsusiyyətdir,  lakin  mədəniyyət



160

P.Rzayev

VERGİ MƏDƏNİYYƏTİNƏ SOSİOLOJİ YANAŞMANIN ASPEKTLƏRİ



1(121)/2015


bütövlükdə cəmiyyəti xarakterizə edir. Deməli, vergi mədəniyyəti əslində ayrı-ayrı

fərdlərdən daha çox, cəmiyyətə aiddir. Yüksək vergi mədəniyyətinə o zaman nail

olmaq mümkündür ki, ölkədə qanunlara ciddi riayət edilsin, əhalinin maddi rifah

səviyyəsi yüksək olsun, vergilər mükəmməl vergi qanunvericiliyinə uyğun ödənilsin,

sahibkarlıq fəaliyyətinə geniş imkanlar yaradılsın.

Qeyd edilməlidir ki, respublikamızda vergi ödəyiciləri arasında geniş məlumat-

landırma, maarifləndirmə və təbliğat işlərinin aparılması, vergi xidmətinin təkmil-

ləşdirilməsi, modernləşdirilməsi və müasir dünya standartlarına uyğunlaşdırılması

prosesi uğurla davam etdirilir. Müasir vergi siyasətinin əsas istiqamətlərindən biri

məcburi  vergi  yığımlarından  könüllü  vergi  ödəmələrinə  keçidi  təmin  etməkdir.

Vergilərin könüllü ödənilməsi sisteminin inkişaf etdirilməsi və ölkədə əlverişli biznes

mühitinin formalaşdırılması məqsədilə görülən işlərdən biri də vergi ödəyiciləri üçün

xidmət mərkəzlərinin təşkil olunmasıdır. Deməli, vergi ödəyicilərinə göstərilən xid-

mətin səviyyəsi daha da yüksəldilməli, vergi mədəniyyəti sahəsində maarifləndirmə

işləri gücləndirilməlidir.

Aparılan uğurlu maarifləndirmə işlərinin məntiqi nəticəsi olaraq 2013-cü ilin

yekunlarına görə, gəlir vergisi bəyannamələrinin 96,8%-i, mənfəət vergisi bəyan-

namələrinin 93,7%-i, əmlak vergisi bəyannamələrinin 91,2%-i, yol vergisi bəyan-

namələrinin  96,6%-i  vaxtında  təqdim  edilmişdir.  Ümumilikdə  isə  bu  dövrdə

yekunları üzrə bəyannamələrin 93,9%-i vaxtında, 94,5%-i elektron qaydada təqdim

edilmişdir.

Vergi ödəyicilərinə göstərilən xidmətlərin spektrinin genişləndirilməsi və xid-

mətlərin keyfiyyətinin artırılması istiqamətində “2011-2015-ci illərdə vergi orqanları

tərəfindən vergi ödəyicilərinə göstərilən xidmətlərin inkişafı Konsepsiyası”nın qəbul

edilməsində məqsəd vergi ödəyiciləri ilə əlaqələri partnyorluq və qarşılıqlı əmək-

daşlıq prinsipləri əsasında, daha müasir informasiya texnologiyalarından istifadə et-

məklə  qurmaq  və  vergi  qanunvericiliyinə  könüllü  əməletmə  prosesini  inkişaf

etdirməkdir.

Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 24 noyabr 2011 tarixli 191 nömrəli

qərarı ilə təsdiq edilmiş “Mərkəzi icra hakimiyyəti orqanları tərəfindən konkret

sahələr  üzrə  elektron  xidmətlər  göstərilməsi  Qaydaları”na  və  Elektron  xidmət

növlərinin Siyahısı”na əsasən vergi sistemi üzrə elektron xidmətlərin sayı 60-a çat-

dırılmış, onlardan hazırda 58-i tətbiq olunur.

“Azərbaycan 2020: gələcəyə baxış” İnkişaf Konsepsiyasının tələblərinə uyğun

olaraq Vergilər Nazirliyinin 19 mart 2013-cü il tarixli müvafiq əmri ilə təsdiq edilmiş

“2013-2020-ci illərdə vergi sisteminin İnkişaf  Strategiyası” və “Vergi sisteminin

inkişafı üzrə 2013-2020-ci illər üçün Strateji Plan”ın əsas missiyasının bir istiqaməti

də  əhalinin  vergi  mədəniyyətinin  yüksəldilməsi,  vergi  ödəmə  vərdişlərinin

cəmiyyətin normasına çevrilməsinə nail olunmasıdır.

Cəmiyyətdə vergi mədəniyyətinin formalaşdırılması, vergi biliklərinin gənc nəsil



161

P.Rzayev

VERGİ MƏDƏNİYYƏTİNƏ SOSİOLOJİ YANAŞMANIN ASPEKTLƏRİ



1(121)/2015


arasında yayılması məqsədilə Vergilər Nazirliyi tərəfindən həyata keçirilən tədbirlər

içərisində “Vergi dostları” layihəsinin xüsusi yeri var. Vergi ödəyicilərinin vergi xid-

mətlərindən  istifadə  imkanlarının  genişlənməsi  və  vergilər  haqqında  məlumat-

landırılmanın məişətimizə daxil olmasında bu layihənin əhəmiyyəti böyükdür [9].

Vergi mədəniyyəti, vergi əxlaqı və vergi davranışının harmoniyasına nail olun-

ması, bu harmoniyanın qorunub saxlanılması vergi ödəyicilərinə xidmət sferasında

funksional  idarəetmənin  yeni  formalarının  tətbiqinə  geniş  imkanlar  yaradır.  Bu

yanaşma yeni mərhələdə vergi ödəyicilərinə göstərilən xidmətlərin əhatə dairəsinin

genişləndirilməsi  və  keyfiyyətinin  yüksəldilməsini,  vergi  ödəyicilərinə  xidmət

sahəsinin, vergi qanunvericiliyinə könüllü əməletmə prosesinin inkişaf etdirilməsini

nəzərdə tutur.

Dünyada qloballaşma şəraitində yaşamağın zəruri amilləri, xalqlar arasında mü-

nasibətlərin  genişlənməsi,  ölkəmizdə  kulturologiyanın  və  etik  mədəniyyətin

hərtərəfli inkişafı sahəsində problemlərin mövcudluğunu inkar etmirik. Buna görə

də vergi mədəniyyətin inkişafı üçün dünya mədəniyyətinin nailiyyətlərinə yiyələn-

məli, bütün sahələrdə inkişafın və vətəndaşların həyat səviyyəsinin daha da yük-

səldilməsi istiqamətində məhsuldar əmək fəaliyyətinə sahib olmalıyıq.

3. Vergitutma iqtisadi mədəniyyətin bir elementi kimi

Cəmiyyətin iqtisadi mədəniyyəti ümumi mədəniyyətin maddi əsası, fəaliyyət

növlərinin aparıcısıdır. İqtisadi mədəniyyət cəmiyyətin iqtisadi əsasının təkmil-

ləşdirilməsinin  ölçüsünün  və  səviyyəsinin  göstəricisidir.  Vergitutma  iqtisadi

mədəniyyətin bir elementi kimi təsərrüfatın bazar və ya qeyri-bazar tipindən asılı

olmayaraq bütün dövlət sistemlərinə xasdır. Bununla əlaqədar olaraq vergitutma

barədə bəşər sivilizasiyanın fenomeni, onun ayrılmaz hissəsi kimi danışmaq olar.

Vergilərin tarixi bəşəriyyətin tarixi qədər qədimdir. Vergilər dövlətin maliyyə ehti -

yatlarının yaradılmasının əsas mənbəyi olmaqla min illərdir ki, mövcuddur. Onlar

dövlətin təşəkkül tapdığı və cəmiyyətin siniflərə bölündüyü andan iqtisadi münasi-

bətlərin  zəruri  elementinə  çevrilmişlər.  İngilis  yazıçısı,  iqtisadçı  S.Parkinsonun

(1909-1993) sözləri ilə desək, “Vergitutma dünyanın özü qədər qədimdir. Vergilər

ictimai məhsulun bir hissəsinin məcburi ödəniş şəklində dövlətin maliyyə sisteminin

formalaşmasının əsas mənbəyi kimi hələ çox qədim zamanlardan məlumdur. Alman

filosofu,  sosioloq,  iqtisadçı  Karl  Marksın  (1818-1883)  sözləri  ilə  ifadə  etsək,

vergilərdə dövlətin mövcudluğunun iqtisadi ifadəsi təcəssüm olunmuşdur. Şotland

iqtisadçısı və filosofu Adam Smit (1723-1790) demişdir ki, “Vergilər onları ödəyən-

lər üçün köləlik deyil, azadlığın rəmzi olmalıdır” [9].

Elmi ədəbiyyatda vergitutmaya ənənəvi olaraq vergilərin hesablanması sistemini,

ödənilməsi formasını özündə ehtiva edən iqtisadi kateqoriya kimi baxılır. Vergitutma,

ümumilikdə götürüldükdə vergitutma prosesi onun iştirakçıları, yəni ilk öncə vergi

162

P.Rzayev

VERGİ MƏDƏNİYYƏTİNƏ SOSİOLOJİ YANAŞMANIN ASPEKTLƏRİ



1(121)/2015


ödəyiciləri ilə vergi orqanları arasında  maraqlar konflikti sferasıdır. Qeyd edək ki,

vergilər, eyni zamanda sosial funksiyanı yerinə yetirir, iqtisadi sosiologiya sferasında

tədqiqatın  real  predmetini  özündə  təcəssüm  etdirir  və  inkişafın  sosial  xü-

susiyyətlərinə malikdir.

İqtisadiyyatın səmərəli fəaliyyəti düzgün vergi sisteminin qurulmasından asılıdır.

Vergilər fiskal, tənzimləyici və sosial olmaqla üç əsas funksiyanı yerinə yetirir.

Vergilərin fiskal funksiyası dövlətin maliyyə ehtiyacını təmin etməklə  hökumətə

pul vəsaiti yaratmaq imkanı verir. Vergilərin tənzimləyici funksiyası əsasən milli

gəlirin  bölüşdürülməsi  vasitəsi  kimi  iqtisadiyyata  stimullaşdırıcı  təsir  göstərir.

Vergilərin sosial funksiyası müəssisələrin və fiziki şəxslərin gəlirlərini sosial ədalətli

bölüşdürülməsini təmin edir.

Bir sıra müəlliflər vergi etikasına diqqət göstərilməsini, xüsusilə vurğulayır və

vergi qanunvericiliyinə riayət olunmasında ölkələr arasında fərqləri qeyd edir. Vergi

mənəviyyatını anlamaq üçün üç əsas amil fərqləndirilir. Buraya etik norma və hiss

etmə, ədalətlik və dövlət ilə vergi ödəyicisi arasındakı münasibətlər daxildir. Nizamla

düzülmüş  bu  komponentlər  vahid  bir  tamın  tərkibinə  daxil  olaraq  onun  har-

moniyasına nail olunursa, onda bu bir sistemə çevrilir və bu sistem vergi mənəviy -

yatını özündə ehtiva edir.



4. Vergi davranışı vergi mədəniyyətinin əsas elementi kimi

Vergitutma  sosial  proses  olub  vergi  davranışının  formalaşmasına  təsir  edir.

Tədqiqatlarda vergi ödənişi prosesi zamanı  əhalinin, konkret ifadə etsək, vergi

ödəyicilərinin davranışı xüsusiyyətlərinə böyük diqqət ayrılması ilə xarici ədəbiy -

yatda qarşılaşırıq. Əhalinin vergi davranışına təsir edən sosiomədəni amillər vergi

mədəniyyətinin səviyyəsini təşkil edir. Bir çox hallarda vergilərin vergi ödəyicilərinə

onların iqtisadi davranışına təsiri hiss olunmur, başqa sözlə yaranmış vergi yükü

təsərrüfat subyektlərinin iqtisadi fəaliyyətinə təsir dairəsi geniş olur. Lakin müasir

dövrdə vergi və onun iqtisadi proseslərə təsiri danılmazdır. Xüsusilə ölkələrarasında

inteqrasiya meyillərinin güclənməsi qloballaşma proseslərinin genişlənməsi infor-

masiya texnologiyalarının xüsusilə internetin insanların gündəlik həyat tərzinə nüfuz

etməsi, vergilərin ödənilməsi bir çox hallarda onların yayınma mexanizmlərinin

müzakirə edilməsi hər bir vətəndaşın əsas müzakirə predmeti olmuşdır. Vergilər

haqqında geniş müzakirələrin aparılması bu proseslərin demokratikləşdirilməsinə

və onun legitim xarakter daşımasına səbəb olmuşdur. Tədqiqatlara, araşdırmalara

və beynəlxalq təcrübələrə istinadən deyə bilərik ki, müasir cəmiyyətdə fəsadsız vergi

mövcud deyildir. Bu baxımdan əhalinin müxtəlif qrup və təbəqələrini vergi siste -

minə, vergi qanunvericiliyinə əməl etmə səviyyəsinin öyrənilməsi və bu sahədə

mövcud sterotiplərin müəyyən edilməsi mühüm əhəmiyyət kəsb edən məsələdir.

Qeyd etmək lazımdır ki, bu sahə vergitutma nəzəriyyəsinin hal-hazırda inkişaf edən



163

P.Rzayev

VERGİ MƏDƏNİYYƏTİNƏ SOSİOLOJİ YANAŞMANIN ASPEKTLƏRİ



1(121)/2015


istiqamətlərindən biridir. Dünya iqtisadi ədəbiyyatında bu problemlər inkişaf etmiş

ölkələrdə, xüsusilə Fransa, Almaniya və İngiltərədə geniş tətbiq edilir. Bu problem-

lərin digər aspektini demoqrafik qruplar arasında öyrənilməsini, xüsusilə vacib hesab

etmək olar. Hər bir vergi ödəyicisi vergilərə və onun ödənilməsinə özünün malik

olduğu informasiyanın tipi baxımından yanaşır. Əgər cəmiyyətdə vergidən yayınma

halları aşağıdırsa, onda həmin vergi ödəyicisi vergidən yayınmaya meyilli olmaya-

caq. Bu məsələlər sosial-iqtisadi elmlərdə geniş şəkildə tədqiq olunan transaksiya

(əmtəə və xidmətlərin mübadiləsini əks etdirir) xərcləri bölməsində təhlil olunur.

Xüsusilə bu problemlə institusional iqtisadiyyat elmi məşğul olur. Mxtəlif ölkələrdə

vergilərə münasibət bir-birindən fərqlidir. Bir ölkədə vergilərin ödənilməsi cəmiy -

yətin norması olduğu halda digər ölkələrdə vergidən yayınma təəssüf ki, cəmiyyətin

normasına çevrilir. Vergilərin ödənilməsinin cəmiyyətin normasına çevrilməsi bir

çox amillərdən asılıdır. Bu amillər sırasına aşağıdakıları aid etmək olar:

ölkənin sosial-iqtisadi inkişaf səviyyəsi;



mövcud vergi qanunvericiliyi və ona əməl etmə səviyyəsinə görə tətbiq edilən

sanksiyalar;

cəmiyyətin mədəni-sosial psixoloji durumu;



əhalinin gəlirləri və onun bölgüsü və.s.

Vergitutmanın yarandığı dövrdən vergidən yayınma halları da mövcud olmuş,

həmin dövrlərdən başlamış bu günə qədər vergidən yayınma hallarına qarşı mübarizə

aparılır.  Qanunvericiliyin  tələblərinə  riayət  edilən,  vergi  mədəniyyəti  və  vergi

əxlaqının səviyyəsi yüksək olan ölkələrdə vergidən yayınma halları həmişə aşağı ol-

muşdur.

Vergi yığımına inkişaf etmiş ölkələrdə daha ciddi yanaşılır və günahkarlar mütləq



cəzalandırılır. Vergidən yayınma ölkənin iqtisadiyyatı üçün ağır nəticələrə gətirib

çıxara bilər. Vergi ödəyicilərinin vergilərdən yayınmaları iki cür baş verir. Bunlardan

biri “vergidən yan keçmə” adlanır. Vergidən yan keçmə hərəkətləri aşağıdakılar ola

bilər:


vergi ödəyicisinin müəyyən əməli fəaliyyətdən imtina etməsi;

vergi ödəyicisinin öz fəaliyyətini vergi ödəyicisi olmayan hüquqi şəxs kimi



davam etdirməsi;

vergi ödəyicisinin öz işini gəlirlərindən vergi tutulmayan hüquqi və ya fıziki



şəxs kimi qurması;

vergi ödəyicisinin dövlət qeydiyyatına alınmadan fəaliyyət göstərməsi.



Sonuncu haldan başqa digər hallar qanuni hərəkətlər hesab edilir. Vergidən yayın-

manın səbəbləri müxtəlifdir. Vergidən yayınma səbəblərini 4 qrupa bölmək olar [2]:



Mənəvi səbəblər. Bu səbəblər iki amillə əlaqədardır: bir tərəfdən tamahkarlıq,

çoxlu sərvət toplamaq cəhdi vergi ödənilməsindən yayınmaya gətirib çıxarırsa, digər

tərəfdən vergi qanunlarının mahiyyətindən, xarakterindən, ümumilikdə vergi sis-

teminin qəbul edilmiş prinsiplərindən doğur.



164

P.Rzayev

VERGİ MƏDƏNİYYƏTİNƏ SOSİOLOJİ YANAŞMANIN ASPEKTLƏRİ



1(121)/2015


Siyasi səbəblər. Dövlət vergilərdən təkcə xərclərinin ödənməsi üçün deyil, həm

də  sosial  və  iqtisadi  siyasət  aləti  kimi  istifadə  etdikdə  yaranan  səbəblər  siyasi

səbəblərdir. Bu cür siyasət nəticəsində bəzi istehsal sahələrinin iqtisadiyyatda xüsusi

çəkisi azalır və bu da narazılığa, vergidən yayınmaya səbəb olur.

İqtisadi səbəblər. Bu səbəblər üç cür ola bilər:

 vergi ödəyicisinin maliyyə vəziyyətindən asılı olan səbəblər;

 iqtisadi konyunkturanın doğurduğu səbəblər;

 ictimai  nemətlərə  fərdi  tələbata  uyğun  vergi  yükünün  müəyyən  edilə

bilməməsindən yaranan səbəblər.

Hüquqi səbəblər. Bu səbəblər vergi sisteminin mürəkkəbliyi ilə bağlı olur; bu

mürəkkəblik effektiv vergi nəzarətinə imkan vermir və nəticədə vergi ödəyicisi

vergidən yayına bilir. Hər bir ölkədə dövlət orqanları vergi ödəməkdən yayınma hal-

larına qarşı mübarizə aparır. Mübarizə üsulları aşağıdakılardır:

vergi  ödəyicisinin  fəaliyyətində  aşkara  çıxarılan  qanunsuzluqlar  barədə



məhkəməyə  müraciət olunur;

vergi qanunvericiliyindəki boşluqlar aradan qaldırılır; bunun üçün praktiki



fəaliyyətin nəticələrindən asılı olaraq, vergi orqanları müvafiq təqdimat verir

və qanunlarda dəyişiklik edilir;

“vergitutma prezumpsiyası” adlanan prinsipdən istifadə olunur; bu o deməkdir



ki, qanunda birbaşa göstərilmiş hallar istisna olmaqla qalan bütün hallarda

vergi tutulmalıdır; həm də vergi ödəyicisi günahsızlığını özü sübut etməlidir;

bütün hallarda işin forması yox, mahiyyəti nəzərə alınır, yəni tərəflər arasında



faktiki münasibətlər müqavilə şərtlərindən daha çox əhəmiyyət daşıyır;

fəaliyyətin məqsədi daha önəmli hesab olunur; bu o deməkdir ki, fəaliyyət



nəticəsində məqsədə çatmaq nəzərdə tutulmursa, belə vəziyyətin yaratdığı

vergi üstünlüyü qanuni hesab edilmir.

Hər bir vergi ödəyicisi bu və ya digər vergilərin ödənməsində öz hüquq və vəzi -

fələri barədə məlumata malik olmalıdır. O, vergi ödənməsinə könüllü əməl edirsə,

məsuliyyəti daha da artır. Bütün vergi bəyannamələrini heç bir kömək olmadan

doldurab vergi orqanına təqdim edir. Lakin bu həm də onun işini asanlaşdırır, çünki

bəyannamələri vaxtında təhvil verən şəxs həm də vaxta qənaət edir.Vergi ödəyi-

cilərini əməletmə göstəricilərinə görə dörd yerə ayırmaq olar:

 yüksək səviyyəli əməl edənlər.

 orta səviyyəli əməl edənlər.

 əməl etməyənlər.

 vergidən yayınanlar.

Vergi  mədəniyyətinin  səviyyəsi  vergilərin  ödənilməsində  könüllü  əməletmə

göstəricilərinin səviyyəsinə uyğun olur. Könüllü əməletmə də ödəyicinin biliyindən,

mütəşəkkilliyindən  və  əxlaqından  asılıdır.  Vergi  ödənişində  könüllü  əməletmə

dedikdə ödəyicinin aşağıdakı işləri yerinə yetirməsi nəzərdə tutulur:



165

P.Rzayev

VERGİ MƏDƏNİYYƏTİNƏ SOSİOLOJİ YANAŞMANIN ASPEKTLƏRİ



1(121)/2015


 ödəniləcək vergiləri könüllü olaraq, heç bir kənar təzyiq olmadan hesablamaq;

 vergi bəyannamələrini vaxtında doldurub vergi orqanlarına təqdim etmək;

 vergi ödəmələrini vaxtında yerinə yetirmək;

 vergi sistemində aparılan yeniliklərin, islahatların tələblərinə əməl etmək.

Əhalinin vergiləri ödəməkdə vicdanlı davranışına baxmayaraq vergitutma pro -

sesində özünü passiv aparır və bu prosesə cəmiyyətin cəlb edilməsi üçün cəhd göstər-

mir. Əhalinin deviant davranışı bir çox amillərlə, ilk növbədə, iqtisadi, mənəvi,

hüquqi və siyasi motivlərlə determinə olunur. Qeyd etməliyik ki,  ümumilikdə əhali

vergidən  yayınmaya  və  ya  vergilərin  ödənilməsinə  biganə  yanaşır.  Tədqiqatlar

göstərir  ki,  əhalinin  25  faizinin  vergidən  yayınmasına  baxmayaraq  onların  bu

fəliyyəti cəmiyyətin qınaq hədəfinə çevrilmir. Tədqiqatlarda göstərilir ki, ölkələrin

mövcud qanunvericilik sistemində vergitutmanın (vergi sisteminin) ədalətli və ya

ədalətsiz olmasından asılı olmayaraq nəzərdə tutulmuş vergilər ödənilir və bu qa-

nunvericilikdə  dəyişikliklərin  edilməsinə  və  ya  onun  təkmilləşdirilməsinə  əhali

tərəfindən maraq göstərilmir. Vergitutmadan yayınma vergi ödəyiciləri arasında

qeyri-sivil davranış hesab olunur. Əksər vergi ödəyicisi hesab edir ki, onun hüquqları

pozulursa onda o digər üsullarla öz hüquqlarını qorumağa çalışır. Bu halda ictimai

təşkilatların yaranmasına tələb yaranır ki, onlar da vergi ödəyicisi ilə vergi orqanları

arasında vasitəçi rolunu oynaya bilər. Vergi mədəniyyəti vergi ödəyicisinin vergi

davranışını formallaşdıran əsas amildir. Vergi davranışına təsir edən digər amil vergi

ödəyicisinin öz gəlirlərini vergi şəklində  dövlətlə paylaşmasına (vergi ödəməsinə)

hazır olması və onun reallaşması dərəcəsidir. Vergi davranışına təsir edən digər amil

vergilərə olan ümumi münasibətdir. Aparılan sosialoji sorğular göstərir ki, ümumi-

likdə əhali vergilərin cəmiyyət üçün vacib olduğunu qəbul edir. Rəyi soruşulanların

50 faizi hesab edir ki, vergilər dövlətə olan ödənişlərdir və onlar əks təsir (effekt)

gözləyir, 25 faizi isə hesab edir ki, bu hər bir vətəndaşın borcudur, 25 faizi vergi

ödənişini  borc  kimi  qəbul  etmir,  onlar  hesab  edir  ki,  ödəyicilər  vergilərin

ödənilməsindən yayınmağa meyillidirlər.

Vergi ödəyiciləri özlərinə qarşı ədalətli və bərabər davranılmasını istəyirlər. Vergi

ödəyiciləri istəyirlər ki, ödədikləri vergidən yararlananlarda onlara qarşı müsbət rəy

olsun.  Vergi  ödəyiciləri  hiss  etmək  istəyirlər  ki,  xidmət  göstərənlərə  düzgün

məlumatlara görə etibar etmək və güvənmək olar. Bütün bunları yekunlaşdırmaq

üçün vergi ödəyiciləri onlara dərhal, dəqiq və dolğun, əxlaq normalarına uyğun  xid-

mət göstəriləcəyini gözləyirlər. Qeyd edək ki, ölkəmizdə qəbul edilən normativ-

hüquqi  aktlarda  bu  hallar  daha  dolğun  öz  əksini  tapır.  Nəzərə  almalıyıq  ki,

Azər baycan Respublikasının Vergi Məcəlləsi Azərbaycan Respublikasında vergi sis-

temini, vergitutmanın ümumi əsaslarını, vergilərin müəyyən edilməsi, ödənilməsi

və yığılması qaydalarını, vergi ödəyicilərinin və dövlət vergi orqanlarının, habelə

vergi münasibətlərinin digər iştirakçılarının vergitutma məsələləri ilə bağlı hüquq

və vəzifələrini, vergi nəzarətinin forma və metodlarını, vergi qanunvericiliyinin



166

P.Rzayev

VERGİ MƏDƏNİYYƏTİNƏ SOSİOLOJİ YANAŞMANIN ASPEKTLƏRİ



1(121)/2015


pozulmasına görə məsuliyyəti, dövlət vergi orqanlarının və onların vəzifəli şəxs-

lərinin hərəkətlərindən (hərəkətsizliyindən) şikayət edilməsi qaydalarını müəyyən

edir (VM M-1.1). Vergi Məcəlləsinin 3-cü maddəsində (Vergilərin müəyyən edil -

məsinin və tutulmasının əsasları) göstərilir ki, vergilər haqqında qanunvericilik ver-

gitutmanın  ümumi,  bərabər  və  ədalətli  olmasına  əsaslanmalı,  vergilər  iqtisadi

cə  hətdən əsaslandırılmalıdır. Hər kəsin Konstitusiya hüquqlarının və azadlıqlarının

hə ya ta keçirilməsinə maneə törədən vergilərin müəyyən edilməsinə yol verilmir [9].



5. Vergi sosiologiyasının mahiyyəti

Vergi  sosiologiyası.  Vergi  sosiologiyası  iqtisad  elmləri  ilə  sosiologiyanın

qovşağında yerləşən bilik sahəsidir. Vergi sosiologiyası vergitutma prosesinin əsasən

sosial xüsusiyyətlərini ön plana çıxarır və araşdırır. Vergi sosiologiyası ümumi so-

siologiyanın tərkib hissəsi kimi onun mövcud vasitələrindən faydalanır. Fəlsəfə,

sosial psixologiya, statistika, riyaziyyat kimi bilik sahələrindəki nailiyyətlərə arxa -

lanaraq, vergi münasibətlərinin öyrənilməsinə fənlərarası mövqedən yanaşır. Vergi

sosiologiyası sosioloji biliyin bir sahəsi olub, vergi sistemini, onun fəaliyyət və

inkişaf qanunauyğunluqlarını, cəmiyyətlə qarşılıqlı təsirini öyrənir. Verginin sosial

mahiyyəti və təbiəti barəsində təlim verginin  sosioloji nəzəriyyəsinin əsasını təşkil

edir.

Vergilərə sosioloji yanaşma. Vergilərə sosial yanaşma vergitutmanın tənzimlənən



və inkişafda olan sosial proses kimi müəyyən edilməsindən başlayır. Vergi sosi-

ologiyası vergitutma prosesinin sosial və siyasi aspektlərini öyrənir. Vergi sosi-

ologiyası  vergitutma  sahəsində  dövlət  və  cəmiyyət  arasında  münasibətləri

aydınlaşdırmağa çalışır. Vergitutmanın legitimliyi məsələsini, ictimai-siyasi struk-

turların  maliyyələşdirilməsi  məsələsini  ön  plana  çəkir.  Xüsusilə  əhali  qrupları

arasında  qeyri  bərabər  gəlirlərin  hamarlanmasına  sosial-ədalət  prinsipləri  əsas

götürülməklə vergi prizmasından baxır.

Vergi mədəniyyətinin formalaşması probleminin əsasları tədqiq edilərkən vergi

mədəniyyətinin  səviyyəsinin  yüksəldilməsinin  prioritet  istiqamətləri  müəyyən

edilməlidir. Cəmiyyətin vergi mədəniyyətinin tədqiqi prosesinə sosioloji yanaşmanın

tətbiqi səbəbləri aşağıdakı istiqamətlər üzrə araşdırılmalıdır:

 vergitutmaya tənzimlənən və inkişafda olan sosial proses kimi baxılmalı, onun

sosial  funksiyaları,  sosial  xüsusiyyətləri,  tədqiqat  metodologiyaları  tarixi

baxımdan təhlil edilməlidir.

 vergitutmaya, vergi davranışına və onun motivasiyasına təsir edən amillər

müəyyən olunmalıdır.

 vergitutmanın sosial yönümlüyü təhlil  edilməli, vergi qanunvericiliyinə sosial

faktorların təsirinin təsnifatı aparılmalı və onun əsasında sosial ədalətlik prin-

sipinin təmin edilməsindəki çatışmamazlıqlar aşkar edilməlidir.

167

P.Rzayev

VERGİ MƏDƏNİYYƏTİNƏ SOSİOLOJİ YANAŞMANIN ASPEKTLƏRİ



1(121)/2015


 müxtəlif qrup vergi ödəyicilərinin vergi davranışının deviant (əhalinin vergi

davranışındakı mövcud normalardan kənarlaşmaları) formalarının qiymət -

ləndirilməsi  üçün  iqtisadi,  mənəvi,  hüquqi,  siyasi,  motivasiya  amilləri

müəyyən edilməlidir.

 vergi  mədəniyyətinə  “sosiokultur”  amil  kimi  baxılmalı,  onun  müxtəlif

səviyyələrinin qiymətləndirilməsinə cəhd edilməlidir.

 müxtəlif vergi ödəyiciləri və vergi orqanları arasında ziddiyyətli məqamların

səbəbləri araşdırılmalı və onların aradan qaldırılması yolları təhlil edilməlidir.

 əhalinin  vergilərə  və  bütövlükdə  vergitutma  proseslərinə  olan  münasibəti

araşdırılmalı, qanunvericilikdə sosial ədalət prinsiplərinə əməl olunma dərəcəsi

qiymətləndirilməli və vergitutmanın bu prinsiplərinin təkmilləşdirilməsi üzrə

müvafiq təkliflər verilməlidir. 

 vergilər əhalinin həyat səviyyəsinə təsiri xüsusiyyətlərinə  görə birbaşa təsir

edən, dolayı təsir edən və sosial neytral vergilər kimi təsnifləşdirilə bilər.Ver-

gitutma prosesi onun iştirakçıları, yəni ilk öncə vergi ödəyiciləri ilə vergi

orqanları arasında maraqlar konflikti sferasıdır. Son illərdə vergitutma pros-

eslərinin sosial aspektlərinə daha çox diqqət yetirilir.

Vergi sosiologiyası vergitutma ilə bağlı dövlət və cəmiyyət arasında fundamental

əlaqələri tədqiq edir. Tədqiqatçılar tərəfindən müəyyən olunmuşdur ki, vergitutma

prinsiplərinin sosial determinantları sosial ədalətlik prinsipinin mahiyyətini tam şə -

kildə izah etmir. Xüsusi halda vergitutmada sosial ədalətlik prinsipləri əhalinin həyat

səviyyəsinin yüksəlməsinə, sosial müdafiənin güclənməsinə, cəmiyyətdəki mövcud

sosial konfliklərin azaldılmasına xidmət etməlidir. Bu halda aztəminatlı təbəqənin

sosial müdafiəsinin təmin edilməsi üçün mütərəqqi (proqressiv) vergitutma şkalasın-

dan istifadə edilməsi effektiv olardı.

Dünya təcrübəsinə əsaslanan tədqiqatçılar göstərir ki, mövcud vergitutma prin-

sipləri sosial yönümlü deyildir və sosial ədalət prinsipinə riayət olunmur. Hal-hazırda

müasir dövrdə iri və orta biznesdə mövcud qanunvericilik çərçivəsində vergilərin

minimallaşdırılması strategiyası müşahidə olunduğu halda kiçik biznesdə deviant

vergi strategiyası tətbiq edilir. Vergilər sosial parametrlərinə görə təsnifləşdirilmə-

lidir. Bu zaman vergilərin əhalinin həyat səviyyəsinə təsiri onun müxtəlif  qrup və

təbəqələrinin gəlirlərə görə paylanmasındakı bərabərsizliklərə təsir göstərməlidir.

6. Nəticə

Vergi ödəyicisi konkret olaraq onun malik olduğu və ya əhatəsində olduğu tipik

informasiyadan asılı olaraq vergiyə yanaşır. Məqsədin aydınlığı, mövcud qaydalar,

vergilərin rolu, inzibati fəaliyyət, qısa ifadə etsək, fiskal sistemlər vətəndaşlarda

vergi haqqında anlayışın yaradılması, vergi əxlaqının formalaşdırılması üçün onu

təşviq etməlidir. Yəni vergiyə, vergi ödənişinə, vergi əxlaqına düzgün münasibət for-



168

P.Rzayev

VERGİ MƏDƏNİYYƏTİNƏ SOSİOLOJİ YANAŞMANIN ASPEKTLƏRİ



1(121)/2015


malaşdırılmalıdır. Aparılan tədqiqatların nəticələri barədə verilən təklifləri aşağıdakı

istiqamət üzrə qruplaşdırmaq olar:

vergi mədəniyyətinin yüksəldilməsi üzrə təkliflər;



vergi orqanları ilə vergi ödəyiciləri arasında ziddiyyətli məqamların aradan

qaldırılması ilə bağlı təkliflər;

vergitutma sahəsində sosial ədalətlik prinsiplərinin bərqərar olması ilə bağlı



müvafiq təkliflər.

Vergi orqanları ilə vergi ödəyiciləri  arasında ziddiyyətli məqamların  səbəbləri

aşağıdakı amillərdən qaynaqlanır: 

öz hüquq və vəzifələrini tam şəkildə bilməmək;



vergi orqanları əməkdaşlarına qeyri-adekvat münasibət;

onlarla əməkdaşlıq prinsiplərinə şübhə ilə yanaşmaq.



Vergi demokratiyasında sosial reallıqlar göstərir ki, vergi ödəyicilərinin vergidən

yayınması hallarının legitimliyi təsdiq edilirsə, ona qarşı münasibət ciddi olmalıdır.

Deməli, vergi qanunvericiliyi vergitutmanın fiskal, tənzimləyici və sosial məqsədləri,

eyni zamanda sosial reallıqlar nəzərə alınmaqla daha da təkmilləşdirilməlidir. Vergi

sferasında  ziddiyyətliliyin  azaldılması,  vergi  mədəniyyətinin  səviyyəsinin  yük-

səldilməsi və vergi sisteminin sosial ədalətliliyinin yüksəldilməsi vergi siyasətinin

prioritet istiqamətlərini təşkil etməlidir.

Ədəbiyyat siyahısı

1. Azərbaycan Respublikasının Vergi Məcəlləsi.

2. Musayev A.F., Qəhrəmanov A.Q. (2010). Vergi mədəniyyəti. İkinci nəşr. Bakı, “Çaşıoğlu”

mətbəəsi, 344 s.

3. Qəşəmoğlu Əhməd (2008). Sosial idarəetmənin fəlsəfi, sosioloji problemləri: ahəngyol

elminə giriş. Bakı, Səda, 263 s.

4. Vahidov F.Q., Ağayev T.B. (2008). Sosiologiya. Bakı, “Təknur” nəşriyyatı, 334 s.

5. Гребенчук А.О. (2009). Налогообложение как социальный процесс и его влияние

на формирование налогового поведения в России. Москва, 207 с. (Qrebençuk A.Q.

(2009). Vergitutma sosial proses kimi və onun Rusiyada vergi davranışının formalaş-

masına təsiri. Moskva, 207 s.)

6. Леруа М. (2006). Социология налога. Москва, Дело и сервис, 96 с. (Lerua M. (2006).



Vergi sosiologiyası. Moskva, İş və xidmət, 96 s.)

7. Новикова Е.Г. (2005). Фискальная социология: обзор западных исследований нало-

гообложения.  Экономическая  социология.  Т.  6.  №  1.  с.  95-103.  (Novikova  E.Q.

(2005). Fiskal sosiologiya: vergitutmanın Qərb tədqiqatlarının xülasəsi. İqtisadi sosi-

ologiya. C. 6. № 1. s. 95-103).

8. Силласте Г.Г. (2005). Экономическая социология: учеб. пособие. Москва, Гардарики,

383 с. (Sillaste Q.Q. (2005). İqtisadi sosiologiya. Dərs vəsaiti. Moskva Qardariki, 383

s.)

9. www.taxes.gov.az - Azərbaycan Respublikasının Vergilər Nazirliyi



169

P.Rzayev

VERGİ MƏDƏNİYYƏTİNƏ SOSİOLOJİ YANAŞMANIN ASPEKTLƏRİ



1(121)/2015


Рзаев Парвиз Гафар оглы

д. ф. э., Учебный Центр Министерства Налогов Азербайджанской Республики



Aспекты социологического подхода к налоговой культуре

Аннотация

Цель исследования – исследование аспектов социологического подхода к налоговой куль-

туре.


Методология исследования – системный подход и сравнительный анализ.

Результаты исследования – даны научно-обоснованные предложения в направлении опре-

деления аспектов социологического подхода к налоговой культуре. Проведен анализ социаль-

ной  направленности  налогообложения,  налоговая  культура  общества  рассмотрена  как

«социокультура», проведен анализ ее специфических особенностей. В направлении обеспече-

ния принципов социальной справедливости налогообложения выявлены пути устранения про-

тиворечивых моментов.  



Ограничения исследования – с точки зрения научной альтернативности требуется более

широкий анализ и обоснование аспектов социологического подхода к налоговой культуре. 



Практическая значимость исследования – использование в качестве научного источника

при определении аспектов социологического подхода к налоговой культуре. 



Оригинальность и научная новизна исследования – определены специфические аспекты

социологического подхода к налоговой культуре и дано их научное обоснование.



Ключевые слова: налоговая культура, социологический подход, налоговая социология, эко-

номическая социология, налоговое поведение.

rzayev Parviz Gafar oglu

Ass. Prof., Training Center of Ministry of Taxes of the Republic of Azerbaijan



The aspects of the sociological approach to tax culture 

Abstract

Purpose – study of aspects of sociological approach to the research of tax culture.

Design/methodology – systematic approach, comparative analysis.

Findings – the paper has some science-based recommendations to identify the sociological ap-

proach to the research of tax culture.



Research limitations – it requires a wide-range research about aspects of the sociological approach

to the research of tax culture in terms of scientific alternativeness.



Practical implications – using as a scientific source in determining of aspects of the sociological

approach to research of tax culture.



Originality/value – determining and science-based substantiating of aspects of the sociological

approach to research of tax culture.



Keywords: tax culture, sociological approach, tax sociology, economic sociology, tax behavior.

Jel Classification Codes: E62, H21, K34, O23.

Məqalə redaksiyaya daxil olmuşdur: 26.11.14.

Təkrar işləməyə göndərilmişdir: 03.12.14.

Çapa qəbul olunmuşdur: 17.01.15.



170

P.Rzayev

VERGİ MƏDƏNİYYƏTİNƏ SOSİOLOJİ YANAŞMANIN ASPEKTLƏRİ



1(121)/2015



Dostları ilə paylaş:


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə