İnsanin insan iÇİn kutsalliği sanatta hümanizm etkiSİ ve alman hümaniZMİ



Yüklə 113,32 Kb.

tarix17.11.2018
ölçüsü113,32 Kb.


124 

 

 



                                  Araştırma Makalesi / Research Article 

Yayın Geliş Tarihi / Article Arrival Date                      Yayınlanma Tarihi / The Publication  Date 

                         25.09.2018                                                                                      09.10.2018 

 

Dr. Öğr. Üyesi 

Şule GECE ÇELİKKAN  

Kırıkkale Üniversitesi   

Felsefe Bölümü 

gecesule@gmail.com 

 

 

İNSANIN İNSAN İÇİN KUTSALLIĞI SANATTA HÜMANİZM ETKİSİ VE 

FRIEDRICH 

SCHİLLER’İN SANAT ANLAYIŞI 

 

 

ÖZET 

Bu  makalede  insancıllığın(  hümanizmin)genel  olarak  sanatta  ve  özelde  de  Alman  şairi  Frıedrich 

Schiller’de  etkileri  gösterilmeye  ve  tartışılmaya  çalışılmıştır.  İnsanın  insan  için  kutsallığına 

dayanan  hümanizm  akımı,  idealizm  ile  harmanlanmış  Alman  sanatında  oyun  temelli  bir  kuram 

geliştiren  idealist  düşünür  ve  şair  F.Schiller  için,  etkileri  eğitsel  ve  ahlaksal  olan,  insanın 

değerlerine  katkı  sağlayacak  bir  özgürlük  formuna  ulaşmış akıl  temelli  bir  düzeni temel  almıştır. 

Bu  düzen  insanın  ve  insanlığın  evrensel  değerlerine  ışık  tutan  ve  onu  ruhsal  olarak  saflaştıran, 

saygın bir düşünsel ve sanatsal anlayışın da öncülüğünü üstlenmiştir. Hümanizm, insanı ve insanın 

temel  değerlerini,  insanla  bütünleşen  yaşamı  ve  doğayı  ciddi  bir  inceleme  alanı  olarak  ele 

almasından  dolayı  sanatta  ve  özelde  de  edebiyatta  önemlidir.  Çünkü  unutulmamalıdır  ki,  insan 

sadece  akıl  değil  bir  duygu  varlığıdır.  İnsanı  bütüncül  bir  bakış  açısıyla  kavramaya  çalışan 

hümanizm  akımı  denilebilir  ki  bu  bakış  açısından  uzaklaşmamış  ve  ilgisini  insanın  duyarlılık 

boyutunu ilgilendiren sanata yönlendirmiştir 

 



Anahtar Kelimeler: Hümanizm, Hümanist Sanat, Frıedrich Schiller, Oyun kuramı, Güzel 

 

 



THE HOLINESS OF HUMANS FOR HUMANS: THE HUMANITY EFFECT ON 

ART AND FRIEDRICH SCHILLER’S APPROACH OF ART 

 

ABSTRACT 

At  this  article,  the  effect  of  humanism  in  general,  and  specifically  on  the  art  of  a  German  poet-  Friedrich 

Schiller-  is  discussed.  The  Humanism  approach  which  belongs  to  the  idea  of  holiness  of  humans  for 

humans,  aims  to  reach  a  rational  system  contributing  people’  values  in  an  educational  and  ethical  way 

according to F. Schiller who developed a game based theory at the German Art blended with idealism. This 

system  leads  an  esteemed  intellectual and  artistic approach  which enlights  the universal  values  of  humans 

and humanity  and  purification  of  these  values.  Humanism,  as it  has a  wide  research scope  of  humans, the 

main  values  of  humanity,  the  life and  the  nature  including  people is  important  both  for  art  in  general, and 

specifically for literature. This is because one must never forget that  humans are not just  rational but also 

sensual creatures. The humanism approach which deals with people in a holistic view, doesn’t go far away 

from this point of view and directs its attention to art which concerns with the sensitiveness dimensions of 

humans



 



Keywords: Humanism, Humanistic Art, Friedric Schiller, Game Theory, Beautiful. 

 

 



 

DİCLE   ÜNİVERSİTESİ      SOSYAL   BİLİMLER       ENSTİTÜSÜ   DERGİSİ

 

ISSN: 1308-6219    Ekim 2018    YIL-10

     Sayı 21

 

 

 




www.e-dusbed.com

 

Yıl / 



Year 

10   Sayı / 

Issue 

21

 

 Ekim / 

October 

2018 

 

 

 

Şule Gece Çelikkan

 

125 


 

1. Hümanizm ve Sanat 

 

 



Hümanizm  kelimesi  genel  hatlarıyla  insancılık  olarak  geçerken,  aslında  insanla  ilgili  olan  her  tür  şeyi 

kapsayan olarak da tanımlanabilir. Kısaca, insanda ve  onun değerlerinde, insanın doğayla, kültürle ve tarihle 

etkileşiminde  kendini  bulan,  çokça  da  eski  kültürlere  duyduğu  klasik  ilgilerle  tabir  edilen  bu  akım,  aynı 

zamanda insanın insanla karşılaşmasını ve ortak ilgilerle ortak amaçlara ulaşma ülküsünü de temsil eder. Bu 

nedenle  oldukça  önemlidir  ve  tarihsel  olarak  başlangıcı  kültürel,  sanatsal,  dilsel,  siyasi  olarak  yeniliği  ve 

canlanmayı  temsil  eden  Rönesans  ve  Reform  dönemleri  öncesine  götürülebilir.  Hümanizm  deyince  ilk  akla 

gelen şey, 14.ve 15. yüzyıllarda önce İtalya’da belirerek kısa bir zaman içinde hemen hemen tüm Avrupa’ya 

yayılan, klasik yani Greko Latin kültürüne dayalı ve bu kültürün öz değerlerini günün koşulları içinde yeniden 

yaşatmayı amaç edinen kültür akımıdır (Zekiyan,2005:11). Kültüre dayalı bir akım olarak kendisinden sonra 

gelen  yenileşme  ve  değişmeyi  başlatıcı  bir  ivme  olarak  değerlendirilebilir.  Ayrıca  değişen  yaşam  koşulları 

buna uygun olarak yeni bir insan profilinin doğmasına ve insanın merkezi bir konuma yerleştirilmesine sebep 

olmuştur.  İnsan  için  özgür  düşünmenin,  bilimin,  sanatın  kapılarını  açan  ve  insana  her  alanda  kendini  öne 

çıkarma  ve  yetenekleriyle  işlevsel  olma  fırsatı  sağlayan  hümanizm,  Edward  Said  tarafından  da  birtakım 

sorunsallara  yol  açmayla  beraber  tam  da  bunlar  açısından  değerlendirilmiştir.Geçen  yüzyıla  dönüp  de  



hümanizm  sözcüğünün  kullanımlarına  baktığımızda,hemen  hemen  sosyal  bilimlerle  doğa  bilimlerine  karşı 

çıkış  kadar  istikrarlı  biçimde  başka  temaların  ve  sorunsalların  öne  çıktığı  görülebilir.  Benim  buradaki 

argümanım açısından basit işlerlikli bir tanım olarak benimsediğim yaklaşım, ‘insani bilimlerin seküler tarih, 

insan emeğinin ürünleri ve insanın düşüncesini ifade etme yeteneğiyle ilgili olduğu’ görüşüdür(Said,2005:20). 

Bu  şekilde  dinden  yada  metafizikten  bağımsızlaşan,insanı  insanla  ve  onun  ürünleriyle  tabir  etmeye  meyilli 

olan  yeni  bir  anlayış  ortaya  çıkmaktadır.  Said’  in  üzerinde  durduğu  gibi  bu  şekilde  ilerleyen  bir  anlayış, 

insanın  teorisiyle  pratiğini  birleştiren  ve  bilinç  sahibi  bir  varlık  olarak  kendisini  doğaüstü  güçlere,  yada 

ritüellere teslim etmeden kendi iradesiyle seçme ve eyleme konusunda ufuk açan bir yaklaşımdır. Dolayısıyla 

hümanist  yaklaşımlar,  insanın  eylemiyle  ilgili  olan  ve  yaratma  cesareti  sağlayan  sanatla  da  çok  yakından 

ilişkilidir.  Hatta  Edward  Said  bugün  özellikle  hümanizmin  edebiyat  ile  çok  yakından  ilişkili  olduğunun  da 

altını çizmektedir. Bilindiği gibi bir yazın alanı olarak edebiyat insanın duygu ve düşünce dünyasını birbirine 

açmaya  belki  de  en  eğilimli  sanattır.  En  büyük  sanat  eserlerinin  de  çağının  ötesine  ulaşan,  insanı    insana 

tanıtmayı, duygu ve düşünce dünyasını açmayı en etkili şekilde başaran yapıtlar olduğu unutulmamalıdır. Bu 

nedenle edebiyat belki de hümanistik etkilerin en derin şekilde hissedildiği bir sanat dalıdır.  

 

 

2. Frıedrich Von Schiller’ in Duygulu Sanat Anlayışının Hümanistik Etkileri 



 

Edebiyatın  bu  saf  ve  duygulu  doğasını  en  iyi  betimleyenlerden  biri  idealist  bir  Alman  şair  ve  düşünür  olan 

Friedrich  von  Schiller(1759-1805)dir.  Kantçı  felsefenin  derin  izlerini  bulduğumuz  Schiller,  özellikle  sanat 

alanında  oyun  kuramı  ile  tanınırken,  güzellik,  hakikat,  akıl,  duygu  ve  siyaset  ilişkilerini  incelediği  Estetik 



Üzerine  Mektuplarını  yayınladı.  Bu  mektuplar  özellikle  onun  güzelliği,  ahlak  ve  siyasetle  ilişkilendirdiği 

yirmi yedi adet mektuptan oluşmaktadır. Bu mektuplarda özellikle güzellik, hakikat, iyilik, erdem, devlet ile 

ilgili düşüncelerini bulduğumuz Schiller, Kant’ın görüşlerinden etkilenmekle beraber kendi düşüncelerini tam 

bir özgünlük içinde paylaşmıştır. Kant’ın keskin ayrımlarını kendi eklektik sistemi içinde yumuşatan ve akıl  

ile duygu birlikteliğinin önemine değinen Schiller, oyun içtepisi kavramını tam da bu sentezi gerçekleştirmek 

adına  geliştirmiştir.Oyun  içtepisi  diye  adlandırılan  şeyin  biçimi  içerisinde,  estetik  koşul,  duyu  içtepisini-

duyum ve arzulamanın değişken, şekilsiz, iştahacı yığını-Kantçı aklın etkin,şekillendirici, değişmez gücü olan 

biçimsel  içtepiyle uzlaştırır(Eagleton,2010:147). Bu şekilde  karşımıza aklı  ve  duyuyu yani  insanı bütünlüğü 

içinde tanımlamaya en yatkın şekilde birleştiren bir oyun kavramını kazandıran Schiller, ne duyuların arzuları 

ile  aklı  hükmü  altına  almasına,  ne  de  aklın  sert  ve  keskin  kalıpları  ile  insanı  tek  tipçi  bir  sisteme  dahil 

etmesine  müsaade  eder.  Aklın  aynı  zamanda  bütüncüllüğü  yakalamak  için  önce  parçalara  ayırarak 

kavramasına  da  karşı  çıkan  Schiller,  duygunun  bu  şekilde  bir  kavranışının  onun  kendi  içindeki  doğallığı 

bozacağından  da  bahsetmektedir.  Akıl,  iç  duygu  konusunu  kendine  mal  etmek  istediği  zaman,  ne  yazık  ki 

önce parçalamak zorunda kalıyor (Schiller, 1999:14). Kendi sistemi içinde bütüncüllüğü  yakalamak istediği 

için  ne  tam  olarak  akıl  ne  tam  olarak  duygu  diyen  Schiller,  bunların  bir  sentezini  belirttiğimiz  gibi  oyun 

içtepisinde  bulmaktadır.  Çoğu  zaman  düşüncelerinde  Kant’ın  etkisine  çoklukla  rastlamamıza  rağmen,  onun 

hümanist sistemi insanı akılsal kılmaya çalışırken, duyusallıktan büsbütün uzaklaşmasına imkan vermeyen bir 



www.e-dusbed.com

 

Yıl / 



Year 

10   Sayı / 

Issue 

21

 

 Ekim / 

October 

2018 

 

 

 

İnsanın İnsan İçin Kutsallığı Sanatta Hümanizm Etkisi ve Friedrich Schiller’in Sanat Anlayışı 

 

126 



 

sistemdir.  Kant  ve  diğer  tüm  Aydınlanma  düşünürleri  için  akıl,  her  şeyin  temeli  ve  vazgeçilmezi  iken, 

Schiller’de    duyularda  bir  yana  atılmaz.  Ancak  sisteminde  ilkin  estetik  olmanın  akılsallık  için  en  iyi  şey 

olduğunu,  aklın  duyusal  yandan  akılsal  yana  ilerlemesi  için  öncelikle  estetikleştirilmesi  gerektiğini 

belirtmektedir.Estetik olan,özgür,ahlaki ve hakikate sadık değil, ama bu akılsal buyrukları almaya ve bunlara 

karşılık  vermeye  özünde  hazır  bir  insanlık  bulacaktır(Eagleton,2010:150).  Güzellik,  aklın  karar  verme  gücü 

üzerinde bir etkide bulunmaz ancak insanı yada insanlığı aklın hükümlerini doğru anlamaya yani hakikate ve 

ahlakiliğe,  erdeme  ulaştıran  bir  doğrultuda  hareket  eder.  Estetik  olanda  belirlenimsizliği,  tüm  acıların  alt 

edildiği  tüm  bir  özgürlük  dünyasını  bulan  Schiller  için,  bu  dünya  özgürlüğün  alanı  olduğu  kadar 

insanileşmenin de dünyasıdır. Hatta çağındaki siyasi düzen ile estetik arasında yakın bir ilişki bulan Schiller, 

devletlerin  özgürleşmesini  de  güzelliğe,  estetiğe  bağlamıştır.  Bunun  için  sanatların  özgür  olması 

gerektiğinden,  kendi  içinde  bir  amaçları  olmasını  ancak  bu  amacın  amaçsız  bir  amaçlılığı  himaye  etmesini 

vurgulamıştır.Sanat,  gerçekler  alemini  bırakmalı,  cesaret  gösterip  gündelik  ihtiyaçları  aşmalıdır;çünkü  o 

hürriyetin  evladıdır,  kurallarını  maddenin  çektiği  darlıklardan  değil,  ruhların  geniş  isteklerinden  almaya 

çalışır(Schiller,1999:15).  

 

Gündelik  hayatın  ihtiyaçlar  dünyası  ya  da  Schiller’in  eleştirdiği  şekilde  çağın  ruhu  menfaate  ve  ihtiyaçlar 



silsilesine dayanmakta ve hatta indirgenmektedir. Sanat, elbette ihtiyaca hizmet edecek ve giderecektir. Ancak 

onun sadece ihtiyaca indirgenmesi, sanatçının özgür yaratımını etkilediği gibi, sanatın amaçsız amaçlılığını da 

gölgelemektedir.  Halbuki  Kant’ın  iyi  bir  izleyicisi  olarak  Schiller,  Kant’ın  çıkar  gözetmeyen  amaçlılık 

düşüncesini,  sanatın  ahlaka    doğaya  bir  şekilde  hizmet  etmesiyle  kendi  içinde  bir  amaca  doğru 

yönlendirmiştir. Her tür sanat ve sanatçı bu anlamda bir yarara hizmet etmektedir. Ancak bu yarar bencilce bir 

şey  olmayıp,  toplumun,insanlığın,  doğanın  hizmetine  koşulmuş  bir  yarardır.  Bu  nedenle  çağın  sadece  istek 

gidermek şeklinde beliren bencilce ruhunun sanatı zedelemesine izin vermeyen Schiller, sanatçıyı da bu ruha 

mesafeli  olması konusunda uyarır.  Sanatçı, gerçi zamanının çocuğudur, fakat aynı zamanda da,onun talebesi 

olması  ve  hatta  ondan  himaye  görmesi  kendi  için  fenadır(Schiller,1999:36).  Sanatçı,  ideal  olanı  yakalamak 

için  zamanın  ruhundan  uzaklaşarak, akıl  ile  hakikati  aramalı  ve  bu  hakikatle  olanı  göstermelidir.  Onun  için 

önemli olan hayranlık duyulmak değil, hakikate götürmek olmalıdır. Bu nedenle zamanından biraz uzaklaşan 

ve  derinleşen  sanatçı  başarılıdır.  Dolayısıyla,  insanda  ve  toplumda  derinleşme  sağlayan  sanat  ve  felsefenin 

başarılı  olduğunu  belirten  Schiller,  bunun  insanları  ve  toplumu  mutluluğa  götüreceğini  belirterek,  güzelliği 

yine  mutlulukla  ve  özgürlükle  eş  değer  görmektedir.  Onda  estetik  olan  o  kadar  belirsizce  ve  özgürdür  ki, 

hiçbir alanı diğerine üstün tutmaz bu nedenle her alanı tutan ama aslında tutmayan bir belirsizlik alanı, bir sır 

alanı  olarak  kalır.  Dolayısıyla  o  hem  özgürlüğün  hem  de  yokluğun  alanıdır.  Yokluğun  alanıdır  çünkü 

tamamlanmamıştır,  ama  tamamlanmaya  giden  yolun  üzerindedir.  Hem  aşkınsal  hem  görünüşler  içinde  bir 

yerde duran, hem hakikate, hem erdeme hizmet eden ancak onlara doğru yönelirken bunları eklektik bir tarzda 

kavrayan,  bir  somut  amaç  yada  anlam  arayışı  içinde  olmayan  soyutluktan  ve  somutluktan  nasibini  alan,  ve 

onunla ilgilenen herkesi de bir şekilde bir yerden diğerine geçmeye teşvik eden, yaşamsal, canlı, değişken ve 

insanileşmenin  bütüncüllüğünü  barındıran  alandır.  Özgürlüğe  teşvik  eder,  çünkü  özgürleşme  insanın 

mutluluğunun  gerçek  adresidir.  Tek  bir  insanın  özgürleşmesi,  toplumun  özgürleşmesi  ve  devletin 

özgürleşmesi estetik bir iç görünün kazandırılmasına dayanır. Bu estetik iç görü ise, ancak insanlara verilecek 

bir estetik eğitimi ile kazandırılabilir. Bu belki de Schiller’i oldukça ilginç bir sanatçı ve düşünür kılmaktadır.  

  

İnsanın  estetik  açıdan  bir  eğitime  tabi  tutulması  ve  ona  bu  estetik  bakışın  kazandırılmasının  eğitim  yoluyla 



mümkün  olabileceğinin  dile  getirilmesi  onu  kendi  çağdaşlarından  ayıran  özgün  düşüncelerinden  birisidir. 

Schiller’in  düşünceleri,  kendine  özgülüğünden  soyulacak  olursa,  geriye  önemli  bir  düşünce  kalır.  İnsanın 

insan, tam, yetkin bir  insan olabilmesi için estetik bir eğitimle eğitilmesi gerekir. Böyle bir eğitimden yoksun 

kalan  bir  insan,  hiçbir  zaman  yetkin  bir  insan  olamaz.  Buna  göre,  tüm  eğitimlerin  amacı,  insanın  estetik 

eğitiminde birleşmelidirler (Tunalı, 2010: 217). Bir insanın tam insan olabilmesi için böyle bir eğitimin şart 

olduğunu belirten Schiller, böyle eğitilen insanların oluşturacağı bir toplumun ve devletinde estetik bir toplum 

ve  devlet  olacağını  belirtmiştir.  Bu  estetik  toplum  ve  devlette  erdemin  ve  özgürlüğün  tam  olarak 

gerçekleşmesi ise  kaçınılmazdır. Bu devlet aynı zamanda insanın  insanla olan  ilişkilerini  onarmış bir devlet 

olacağı için hümanist bir devlettir. İnsancıl bakış açısı duyarlılığa ve saflığa doğru, iyilik ve güzelliğe doğru 

gidişin  gerçekleştirilmesidir.  Bu  anlamda  estetik  olanı,  güzelliği,  hem  iyiye  doğru  gidişin,  hem  de  insanı 

insana yaklaştıran hümanist bir yaklaşımın öncüsü olarak düşünmektedir.  

 



www.e-dusbed.com

 

Yıl / 



Year 

10   Sayı / 

Issue 

21

 

 Ekim / 

October 

2018 

 

 

 

Şule Gece Çelikkan

 

127 


 

Güzellik, insanı  insana yaklaştırmada aklı ikinci plana itecek  derecede  güçlüdür. Güzelliği tanımlarken,aynı 

zamanda  onun  sınırlarını,  metotlarını  belirlemeye  çalışan  Schiller,  sanatı  zanaata  benzetirken  ve  işlevsellik 

ilkesiyle ele alırken, hür ve özgür sanatlar olarak belirlediği güzel sanatları sanat kavramından ayırmaktadır. 

Kant’ın özgür sanatlar ve zanaatlar ayrımına benzeyen bir ayırımı kendi sanat kuramı üzerinde benimserken, 

özgür  sanatların  parayla  ilgisi  olmadığını,  teknik  sanatların  ise  işe  yarar  şeyler  ortaya  koymak  amaçlı 

olduğunu belirtir. Ancak Kant’tan farkı, bu ayrımda aslında teknik sanatlarında içinde birazda olsa güzellik ve 

zevk  olduğunu  ifade  etmesidir.  Hatta  bundan  dolayı  onların  da  hür  sanatlar  içerisine  girebileceğini  ima 

etmiştir.  Sanatlar  umumi  olarak  önce  ihtiyacı  karşılayan  sanatlar  ve  hür  sanatlar  diye  iki  bölüme  ayrılıyor. 

İhtiyacı karşılayan sanatlar diye ben, nesneleri madde bakımından kullanmak için işlenen ve nesnenin şeklini 

kullanış tarzı tayin  eden sanatlara diyorum (Schiller,1999:8). Bu tarz sanatlara örnek olarak mimariyi veren 

Schiller, işlevsel ama aynı zamanda heybetli Yunan tapınaklarını da bu anlamda değerlendirmektedir. Kantçı 

etkisiyle hür sanatların hayran edici, sanat için sanat etkisine dikkat çeker ve bunların kendi amaçlarını kendi 

içlerinde  taşıdıklarından  dolayı  özgürlüğe  en  açık  alan  olduğunun  bir  kez  daha  önemine  değinir.  Çünkü  bu 

alanda insan özgürce güzellikle uğraşır bundan haz alır ve çocuksu olan doğal ve duyusal doğasını keşfeder. 

Schiller, doğal olanın naif ve duygulu doğasını hem tabiatta hem de bununla eşleşen çocukta bulur. Çocuğun 

doğallığı  aramasını,  duygulu  bir  ruh  ile  eşdeğer  tutar.  Aynı  zamanda  Eski  Yunan  sanatı  ve  kültürüne  olan 

hayranlığını  bildirirken  onların  kültürde  yükselişlerinin  asla  doğayla  ilişkilerini  bozmadığını  belirtir.  Çünkü 

duyarlılığı  kaybetmemek,  insanlığı  kaybetmemekle  eşdeğer  görülmektedir.  Bu  nedenle  modern  insanın  hep 

bir  arayış  içerisinde  olduğuna  dikkat  çekerken,  bu  arayışın  doğayla  ilişkilerin  yitiminden  kaynaklandığını 

göstermektedir.  

 

Bir  çok  Aydınlanma  dönemi  düşünürünün  dikkat  kesildiği,  bilgi  ve  teknik  ile  doğa  üzerine  hakimiyet 



kurulmasının,  doğayı  anlamak  veya  ona  yaklaşmaktan  ziyade  onu  tutsaklaştırmak  olduğunu  ima  eden 

Schiller,  insanın  bu  yitik  doğayı  geri  kazanma  yolunun  belki  de  en  önemlisinin  edebi  yaratım  olması 

gerektiğini  belirtir.  Bizim  yeniden  aradığımız  çocuksu  olan  yada  doğa  eskilerin  aradığı  şey  değildi,  çünkü 

onlar ona sahipti. Eskilerin(bize  göre)  doğa karşısındaki tavrında insan  doğanın içindedir, doğa ile  özdeştir. 

Onların Tanrıları bile doğaldılar. Bu dönem insanın çocukluğunu yaşadığı dönemdir. Ama insan yavaş yavaş 

bu  çocukluk  döneminden  çıkmış  ve  bunun  sonucu  olarak  daha  sonra  hep  arayacağı  doğayı  yitirmiştir( 

Soykan,2006:120).  Kendisi  de  bir  ozan  olan  Schiller,  bu  doğayı  tekrar  kazanmak  için  hayal  gücünün 

oynayacağı  rolü  belirtirken,  aynı  zamanda  sanatçı  ve  şairlerden,      insanlara  kaybettikleri  ümidi  yeniden 

kazandırmaları  konusunda  yardımcı  olmalarını  beklemektedir.  Onların  yapacakları  şey  insanı  ne  katı  bir   

biçimciliğe, ne de tamamıyla duyusallığa düşürmeden, o hep aradıkları doğayı ve doğallığı kazandırmalarıdır. 

Bunun  için  insanı  oyuna  davet  eden,  oynarken  estetik  bir  bakış  kazandıran  ve  aynı  zamanda  özgürleştiren 

oyun içtepisinin insana eğitim yoluyla kazandırılmasını bekler. Bunu yapanların deha olduklarına da değinen 

Schiller,  dehanın  da  saf  ve  çocuksu  olduğundan  bahseder.  Schiller’e  göre,  her  hakiki  dahi  saf  olmak 

zorundadır,  saf  değilse  dahi  değildir.  Onu  dahi  yapan  etmen  saflıktır.  Dahi,  entelektüel  olanda  ve  estetik 

olanda ne ise, ahlaksal  olanda da o  olmalıdır. Dahi, en karmaşık görevleri iddiasız bir basitlik  ve  hafiflik ile 

çözmek  zorundadır.  Ancak  böylece  yalınlık  sayesinde  karmaşık  sanatın  üstesinden  gelerek,  kendisini  dahi 

olarak meşrulaştırabilir(Kula,2012: 405). İşte bu şekilde yaptığı deha tanımlamasıyla, aslında edebi yaratımda 

ve eğitimde yine saflık ve doğallığın, bozulmamışlığın, erdemin, incelik ve zarafetin önemine değinmektedir. 

Böyle duyarlı şekilde yetiştirilen insanlar duyarlı olurken, Schiller, estetik anlayışından siyasi anlayışa doğru 

yeni bir perspektife yönelmiştir. 

 

 

3. Sanat, Oyun Kuramı ve Ahlak Etkisi 



 

Frıedrich  Schiller,  Immanuel  Kant’ın  kendi  düşünceleri  üzerindeki  etkisini  devamlı  surette  belirtmesine 

rağmen,onunla farklılaşan düşünce  ve  duygularını  da eserlerinde açıklıkla dile  getirmiştir. Özellikle Kant’ın 

akıl  ve  duygu  ikiliğini  keskinleştirmesine  ve  bu  ikisi  arasında  herhangi  bir  aracı  ilke  kabul  etmemesine 

şiddetle  karşı  çıkmıştır.  Kant  için  her  yol  akla  ve  aklın  ilkelerine  doğru  çıkarken,  Schiller  insan  yaşamında 

duygunun  ve  duyusallığın  rolünün  bu  derece  basite  indirgenmesine  karşı  çıkmıştır.  İnsan  ne  sadece  bir akıl 

varlığı  ne  de  sadece  duygu  varlığıdır.  İnsan  hem  akıl  hem  duygu  varlığı  olarak  bir  bütündür.  Ve  onun  bu 

bütüncüllüğünü tekliğe indirgemek,insanın insan olarak değerini ve tamlığını kaybetmesine neden olmaktadır. 

İşte bu amaçla kendi sistemini  oluşturan Schiller, insana bu bütünlüğü ve tamlığı  hediye  eden bir aracı ilke 

olarak oyun içtepisini görmektedir. Sanatın eğitici gücü,akıl ile duyu alemlerini, biçim ve konu tepilerini oyun 




www.e-dusbed.com

 

Yıl / 



Year 

10   Sayı / 

Issue 

21

 

 Ekim / 

October 

2018 

 

 

 

İnsanın İnsan İçin Kutsallığı Sanatta Hümanizm Etkisi ve Friedrich Schiller’in Sanat Anlayışı 

 

128 



 

tepisinde 

barıştırabilir:“Duygusal 

insanı 


akıllı 

yapmanın 

tek 

yolu,onu 



önce 

sanatsever 

yapmaktır”(Aytaç,2008: 47). Dolayısıyla sanat yoluyla ve onun içinde  hem aklı, hem  duyuyu ortak noktada 

birleştiren  ve  tümleyen  bir  oyun  kuramı  ile  insanların  tikellikten,  tümelliğe,  birliğe  ve  tamlığa  doğru 

gidebileceklerini dile getirmiştir. 

 

Aslında tüm romantiklerin ortak gayesi, tek tipli bir insan figürünü kırmak,insana aklın yanında duygularını 



da  armağan  edebilmektir.  Modern  yaşamın  ve  modern  insanın  sıradanlığını  kırabilmenin  tek  yolu,ona  akıl 

yoluyla elde  edebileceklerinin yanında, duyusal yaşamlarının zenginliğiyle  yaratıcılıklarını  elde  edebilme  ve 

gösterebilme  fırsatıdır.Modern  insan,  akıl  yoluyla  egemenlik  kurmaya  ve  imtiyaz  elde  etmeye 

çabalarken,kendine ait en özel alanlardan biri olan duygusallık ve duyusal yaşamın insanileştirici etkilerinden 

uzaklaşmaya başlamıştır. Aklın yanında eksik ve kusurlu bir biçim olarak beliren duygu ve duyusallık aslında 

insan  yaşamındaki  tek  tipleşmeyi  ortadan  kaldırabilecek  yegane  yoldur.  Schiller,işte  modern  insanı  bu  tek 

tiplikten,bu  sıradanlıktan  kurtarmanın  en  iyi  yolu  olan  sanata  ve  oyun  kuramına  o  yüzden  büyük  önem 

atfetmiştir.  Bu  nedenle  sanat  eğitiminin  ne  derece  önemli  olduğundan  bahsederken,  güzellikten  yola  çıkıp 

özgürleşmeye ve ahlak ile estetik ve siyaset ilişkilerine geniş bir bakış açısıyla bakmaya, bunları bütüncül bir 

şekilde  birbirine  bağlamaya  çalışmıştır.    Schiller,  ahlak  alanında  Kant’ın  birçok  görüşüne  katılırken  onun 

birtakım  kuralcı  düşüncelerine  katılmadığını  belirtir.  Zarafet  ve  Saygınlık  adlı  eserde  Shiller,  Kantın  ahlak 

teorisinin temel prensipleri konusunda hemfikir olduğunda ısrarcıdır. Onun problemi, onun karakterize ettiği 

gibi, Kant’ın doktrinlerini sunduğu sert tavırla ilgilidir. Shiller, Kant’ın saf pratik akılda temellenen ahlaklılık 

görüşünü  paylaştığını  söyler  ve  ona  göre  de  ahlaki  kurallar  yasaya  itaati  gerektirir,  doğal  içgüdüleri  ve 

eğilimleri  değil.

  Ek  olarak,  o  ahlaki  zorunlulukların  yasa  olduğunu  belirtir  ki  bunu  biz  kendi  aklımızın 

yönergeleri  olarak  kendi  kendimize  veririz  ki  bu  da  özgürlük  ve  otonomi  üzerine  temellenen  ahlaklılığı 

vurgular  (Baxley,2010:1085). 

Schiller,  Kant’ın  ödev  ahlakının  yasaya  ve  daha  çok  akla  dayandığını 

vurgularken,  O,ahlaki  olan    ile  estetik  olanın  birbirine  bağlı  olduğunu,üstelik  estetik  nitelikle  yaklaşılacak 

ahlaki pratiğin erdemliliğe daha yakın olduğunu vurgular.  

 

Kant,başta  gelen  amacı  ödevin  saflığını  vurgulamak  olduğu  için  gerçekte  zarafetten  saygınlığı  keskin  bir 



biçimde ayırdığını kabullenir ki bu koşulsuz buyruğu içerir. Bununla beraber Kant, erdemin estetik karakterini 

düşünmek için ahlaki zorunluluğun temeli ve doğasının bir analizinden döndüğümüz zaman Shiller’in zarafeti 

göreceli  olduğunu  açıklar,  yani,  duygular    bir  karakter  özelliği  olarak  erdemle  bağlantılıdır  ve  duygular  ki 

rasyonel  değerlendirici  olarak  bizde  erdemi  ortaya  çıkarmaktadır(Baxley,2010:1085).  Duyular  ve  güzelliğin 

ahlaka ya da akla herhangi bir şekilde zarar vermediğini, tam tersine hakiki bir güzellik algısı ve duygusunun 

insanda  iyiye  ulaşma  arzusu  yaratarak  ahlaklılığa  teşvik  edici  bir  etkisi  olduğunu  belirten  Schiller,  Kant’ın 

ödev  duygusuyla  yapılan  eylemin  sonunda  haz  alınıp  alınmamasının  önemli  olmadığını  yani  eylemin 

sonucuyla ilgilenilmediğini, oysaki güzellikle eyleyen ve iyiye yönelen insanın bu eyleminin ahlakiliği kadar 

mutluluğu ve özgürlük duygusunu da beraberinde getirdiğini dile getirmektedir. Güzel ruha sahip olan ahlaklı 

ve erdemli insanların hayat mücadelesinde daha başarılı olacaklarını da belirten Schiller, bunu yine ikilikten 

kurtularak  aklı  ile  arzuları arasında  kalmaktan  vazgeçip  bunları  uzlaştıran  insanların  başarabileceğine  işaret 

etmektedir.  Nefis  ve  akıl  arasında  bir  düzen  kurabilen  insan  artık  nefis  köleliğinden  kurtularak  manevi 

özgürlüğe  kavuşmuş,  güzel  bir  ruha  sahip  olmuştur  (Schiller,2001:107).  Bu  şekilde  özgürlükle  ve 

uyumlulukla ulaşılabilecek bir ruh durumunda tüm çelişkiler aşılmış, insan ahlak yasalarına yasa olduğu için 

değil,  sanat  ve  güzelin  sağladığı  duyarlılık  yoluyla  içten  gelerek  bağlanmış,  oyun  oynayarak  tam  ve  bütün 

insan olunmuş, güzellik duygusu tüm insanları bir çatı altında birleştirmiştir.

 

 

 



4. Duyarlı Sanat Duyarlı Devlet  

 

Schiller  estetiğinin,  bir  can  alıcı  noktası  estetik  eğitim  ise,  bir  diğer  noktası  da  onun  estetik  özerklik  ve 

özgürlük noktasından yola çıkıp bunu siyasete uyarlamaya çalışmasıdır. Çünkü ona göre duyarlı sanat, duyarlı 

bir devlette,  estetik özerklikte bir noktada insanın  özgürlüğüne doğru geçişi gerçekleştiren özgür bir toplum 

modelinde karşımıza çıkmaktadır. İnsanın oyun oynadığı müddetçe özgür olduğundan bahseden Schiller için 

bu  oyunun  oynanacağı  toplum  siyasal  bir  toplum,  oluşan  devlet  ise  vatandaşlarına  karşı  duyarlı  siyasal  bir 

devlettir.  Bu  nedenle  insanın  iç  uyumunu,  harmonisini,  bütünlüğünü  bozan  kötücül  bir  etki  olarak  burjuva 

toplumunu ve kapitalist sistemleri onaylamamıştır. İnsanı ihtiyaca indirgeyen, içerisinde hiçbir şekilde gerçek 

bir eşitliğin bulunmadığı her tür toplum, bozucu etkileri ile, insanlığın yararına değil, zararınadır.Serbestliğin 



www.e-dusbed.com

 

Yıl / 



Year 

10   Sayı / 

Issue 

21

 

 Ekim / 

October 

2018 

 

 

 

Şule Gece Çelikkan

 

129 


 

ve  eşitliğin  olmadığı  toplum  ve  devlet  modelinde  ne  erdeme,  ne  özgürlüğe  ne  de  mutluluğa  rastlamanın 

mümkün  olmamasından  dolayı  bu  devlet  ve  toplum  modelinde  mutsuz,  erdemsiz  ve  özgür  olmayan  yada 

Schiller’ci  şekilde  söylersek  tam  olamayan  insanlarla  karşılaşırız.  Ancak  sanat  ve  güzellik  sayesinde 

yaşanacak  bir  estetik  özerkliğin,  toplum  ve  devlette  de  aynı  etkileri  yaratacağına  iyimser  bir  umut  besleyen 

Schiller,  böyle  bir  devletin  duyarlı  devlet  olacağını  özellikle  belirtmektedir.  Güzellik  aracılığıyla 

eğitim,duyarlı devlete geçmeyi ve dürtülere akılcı bir biçimde hakim olma sayesinde estetik devlete ulaşmayı 

ve  böyle  elde  edilen  özerkliğin  güvencesi  siyasal  bir  devlete  varmayı  sağlar  (Jımenez,2008:123).  Böyle  bir 

devlette  maddesellik  ve  ruhsallık  birleşmiş,  insanın  insanla  ilişkileri  derinleşmiş,  doğaya  duyarlı,  erdeme 

saygılı, hümanist bir duyarlılığın temelleri atılmıştır.  

İnsanın özgür olduğunun bilincinde, bu özgürlüğü ne sertlikte, ne keyfilikte değil, insanın yaratıcı olduğu ve 

olabileceği  her  yerde  bulabilmek,  çalışmasında,  emeğinde,  emeğe  saygısında  ve  asilliğinde  aramak  duyarlı 

devletin birincil görevi olmuştur. Böyle bir devletin belki de en önemli özelliğini zorbalıktan uzak olmasında 

bulan Schiller, güzellik ile zorbalığın ve baskının her türlüsünün dışlanacağını herkesin eşit olacağını gururla 

belirtmektedir. İnsanın insan için kutsallığına işaret eden bu estetik devlette herkes oyun oynayacak ve içinde 

masumiyeti  kaybetmeden  yaşayacaktır.  Çünkü  oyun  oynamak  masumiyet  kadar  özgürlüğün  ve  güzelliğin 

işaretleridir. İnsan, güzele yönelir ve  onu  kendisi  için  bir oyun  nesnesi  haline  getirir. Schiller, insanın  oyun 

oynarken güzelle yaşadığı bu hazzı devletin içine de taşımak ister. Onun için devlet, güzelliğe açık bir devlet 

olduğu kadar,aynı zamanda bu güzelliği koruyan ve yaşatan devlettir. Güzeli oynayan ve sürekli oynadığı için 

özgür  olan  bir  ortamda  devletin  estetik  devlet  olması  zorunludur.  Çünkü  böyle  bir  devlet  ancak  böyle  bir 

güzeli özgürce oynar ve insanlara güzeli ve özgürlüğü oynatabilir. Ancak estetik bir devlet eğitim sisteminde 

oyun  içtepisini  programa  getirip  güzeli  ve  oyunla  gündeme  gelen  özgürlüğü  bireylerine  yaşatabilir 

(Turgut,1991:71).  Dolayısıyla  onun  ideal  devlet  anlayışı,  estetiğe  ve  güzele  duyarlı,  bireylere  güzellik  algısı 

kazandıran  ve  yaşatan  ve  bunu  yaparken  de  bireylerine  özgür  olduklarını  sonuna  kadar  duyumsatan 

toplumlardır. Frıedrich Schiller, bu devletten bahsederken aslında tüm romantiklerin tasavvur ettiği bir toplum 

ve insan modeline de işaret etmektedir.  

 

 Kuşkusuz romantiklerin  en büyük hesaplaşmaları Aydınlanmanın  dayattığı totaliter akılcı sistemin  insanlara 



özgürlük, eşitlik, mutluluk vaatlerinde bulunmasına karşın bunları  hiçbir şekilde gerçekleştirememesiydi. Bu 

sebeple insanın özgürlüğe, eşitliğe, birliğe ve mutluluğa akıl dışında başka yollarla  da varabileceği düşüncesi 

Schiller’in kendi sisteminde sanata ve güzele, sanatsal yaratıcılığa ve oyun kuramına önem arz etmesine sebep 

olmuştur. Dolayısıyla, bu yaratıcılığı siyasi düşünce ile birleştirip estetik bir devletin temellerinin atılmasına 

sebep olmuştur.Tüm romantik düşünürlerde ortak payda olan bütüncül bir sistem kurmanın önemi burada da 

kendini belli  etmektedir. Güzellikle  oynayan insan bunun neticesinde  özgür, mutlu  ve tam bir insan olurken, 

bu insanların toplamından oluşan ve ne saf maddeyle, ne saf biçimle ilgilenmeyen,sadece güzellikle ilgilenen 

duyarlı  insanların  oluşturduğu  toplum  ve  devlette  özgür,mutlu,tam  ve  yetkin  bir  devlet  ve  toplum  olacaktır. 

Bu  uyumlu  ve  bütüncül  devlet,  toplum  anlayışının  güzelliğe  ve  sanat  eserlerine  dayandığını  kabul  etmeye 

yanaşmayan  büyük  bir  kesim  olmasına  rağmen  Schiller,fikirlerini  özgürce  söylemeyi  tercih  etmiştir.  Çünkü 

ona göre ikiliğe ve bölünmeye yol açan bütün sistemler sonunda çökmeye mahkumdurlar. Modern insanın ve 

modern  yaşamın belki  de  en büyük çelişkisi  her şeyi  bölmek  ve parçalamak suretiyle anladığını  ve  egemen 

olduğunu düşünmesidir. Oysa ki Schiller’ e göre,bu şekilde bir idrak ve algılama hatalıdır. Bir şeyde birliğe 

ulaşmanın en iyi yolu ona bütünden bakabilmek ve onu kendi için bir sevgi nesnesi yapabilmektir. İşte burada 

Schiller’in sevgi nesnesi güzellik, bütüncül idraki ise oyun kuramıdır.  

 

Schiller’e göre sanat her bireyin iç dünyasındaki bölünmeleri tedavi etmek suretiyle toplumu öyle bir şekilde 



değiştirecekti ki ahlaki ve siyasi eylemler artık kendini dayatan birer görev olmaktan çıkarak bölünmüşlükten 

kurtulan bireyin kendiliğinden bir ifadesi haline gelecekti (Shiner,2004:232). Dolayısıyla şimdiye kadar yasa 

zoruyla  yapılan,  ya  da  ahlakın  vicdana  buyurduğu  her  tür  buyruğu  eylemeyi    bir  zorunluluk  olmaktan 

çıkararak,  sanatsal  bir  eğitim  yoluyla    insanların  içlerinden  gelerek  yapabilecekleri  eylemlere 

dönüştürebilecekti. Duyarlı kılınan insanlardan oluşan insanlık, sanat yoluyla hak ettiği gerçek değeri bulacak 

ve  insanın  insana  hak  ettiği  onur  ve  değeri,  insancıllığı  gösterebileceği  toplum  ve  devletler  yükselen  yeni 

hakikatin gerçek temsilcileri olacaktır.  

 

 



 

 


www.e-dusbed.com

 

Yıl / 



Year 

10   Sayı / 

Issue 

21

 

 Ekim / 

October 

2018 

 

 

 

İnsanın İnsan İçin Kutsallığı Sanatta Hümanizm Etkisi ve Friedrich Schiller’in Sanat Anlayışı 

 

130 



 

Kaynakça 

 

 

Aytaç,Gürsel (2008) Schiller,Doğu Batı Yayınları,Ankara  



 

Baxley,  Margaret  Anne,(  December  2010)  “The  Aesthetics  of  Morality:  Schiller’s  Critique  of  Kantian 

Rationalism” Philosophy Compass, Volume 5,Issue12, , Pages 1084-1095. 

 

Eagleton, Terry (2010) Estetiğin İdeolojisi, çev. Hakkı Hünler, Doruk Yayınları, İstanbul  



 

Jımenez, Marc (2008) Estetik Nedir?”, çev. Aytekin Karaçoban, Doruk Yayınları, İstanbul  

 

Kula,  Onur  Bilge,  (2012)Dil  Felsefesi  Edebiyat  Kuramı  II,  Türkiye  İş  Bankası  Yayınları, 



İstanbul  

 

Said,  Edward,  (2005)  Hümanizm  ve  Demokratik  Eleştiri,  çev.  Osman  Akınhay,  Agora 



Kitaplığı, İstanbul  

 

Schiller,  Friedrich,  (1999)  Estetik  Üzerine,  çev.  Melahat  Özgü,  Kaknüs  Yayınları,İstanbul 



1999. 

 

Schiller,Friedrich (2001),Felsefe ve Şiir, çev.Burhanettin Batıman,Yaba Yayınları,İstanbul  



 

Shiner,Larry  (2004)  Sanatın  İcadı  Bir  Kültür  Tarihi,çev.İsmail  Türkmen,  Ayrıntı  Yayınları, 

İstanbul  

  

Soykan,  Ömer  Naci  (2006)  Kuram  Eylem  Birliği  Olarak  Sanat  Schelling  Felsefesinde  Bir  Araştırma,  MVT 



Yayıncılık, İstanbul  

 

Tunalı, İsmail (2010) Estetik Beğeni Çağdaş Sanat Felsefesi Üstüne, Remzi Kitabevi, İstanbul  



 

Turgut,İhsan (1991) Sanat Felsefesi, Bilgehan Matbaası, İzmir  

 

Zekiyan, 



Boğos  (2005)Hümanizm  (İnsancılık)Düşünsel  İçlem  ve  Tarihsel  Kökenler”,İnkılap 

Yayınları,İstanbul  



 

 

 



 

 


Dostları ilə paylaş:


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə