MaliYYƏ bazari aləTLƏRİ, MİLLİ İQTİsadiyyatin iNKİŞafinda onun rolu və ƏHƏMİYYƏTİ



Yüklə 240,82 Kb.
Pdf görüntüsü
tarix17.09.2018
ölçüsü240,82 Kb.
#69067


“Maliyyə və uçot”.-2009.-№9.-S.3-11.

MALİYYƏ BAZARI ALƏTLƏRİ,

MİLLİ İQTİSADİYYATIN İNKİŞAFINDA ONUN 

ROLU VƏ ƏHƏMİYYƏTİ

İ. M.Mikayılov, 

Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinin dissertantı

Müasir  dövrdə  dövlət  mülkiyyəti  iqtisadiyyatından  bazar  iqtisadiyyatına  keçən  ölkələrdə,  о  cümlədən

Azərbaycanda  özəlləşdirmə  çeklərindən  geniş  istifadə  olunur.  Özəlləşdirmə  çekləri  dövlət  qiymətli  kağızlarının

xüsusi  bir  formasıdır.  Bunlar  dövlət  və  ya  bələdiyyə  mülkiyyətinin  özəlləşdirilməsi  zamanı onların  bir  qisminin

haqqı ödənilmədən vətəndaşlara  verilməsi mexanizmini  ifadə  edirlər.  Özəlləşdirmə  çekləri  qısa  müddətə  buraxılır

və  özəlləşdirmə  başa  çatdıqdan sonra  haqqı ödənilir  və  ləğv olunur.  Keçid  dövrünü  yaşayan  ölkələrin  əksəriyyəti

özəlləşdirmə çeklərindən istifadə etmişdir.

Beləliklə,  maliyyə  bazarının  seqmentləri  olan  pul  bazarının  və  kapital  bazarının  alətləri  çoxsaylı olmaqla

ictimai təkrar istehsalda mühüm rol oynayırlar.

İndi  də  qiymətli  kağızlar  bazarının  ən  mühüm  alətləri  olan  səhmlərin  və  istiqrazların  xüsusiyyətlərinin

tədqiqi üzərində daha ətraflı dayanaq.

Qeyri-dövlət  qiymətli  kağızları içərisində  ən  geniş  yayılanları səhm və  istiqrazlardır.  Ona  görə  də  onların

hər birinə ayrılıqda nəzər salmaq lazım gəlir.

Səhmlər  maliyyə  bazarının  çox  böyük  hissəsini  əhatə  etməklə  şirkət  kapitalının  və  onun  fəaliyyəti

nəticəsində alınan gəlirin bir hissəsini almaq hüququ verən qiymətli kağızdır.

Bazar  iqtisadiyyatı şəraitində  müstəqil  müəssisə  və  təşkilatların  səhmdar  cəmiyyətlərə  çevrilməsi  və  yeni

səhmdar cəmiyyətlərinin yaranması nəticəsində bütün postsovet ölkələrində səhmlər maliyyə bazarının çox böyük

hissəsini əhatə etməyə başlamışdır.

Səhm  -  öz  sahibinin  (səhmdarın)  səhmdar  cəmiyyətin  mənfəətinin  bir  hissəsini  divident  şəklində  ala

bilməsi, səhmdar cəmiyyətin idarə edilməsində iştirak etmək hüquqi verən qiymətli kağızdır.

Səhmlər  müəyyən  məbləğdə  vəsaitin  köçürülməsini  göstərdiyindən,  onun  sahibi  səhmdar  cəmiyyətin

nizamnamə  kapitalının  formalaşmasında  və  onun  idarə  olunmasında  (müəssisənin  idarə  olunması,  təftiş,  illik

hesabatın  təsdiq  edilməsi  və  s.  məsələlərdə)  iştirak  etmək  hüququ  qazanır,  ən  başlıcası  isə  mənfəətin

bölüşdürülməsində iştirak edir.

Məsələn, Azərbaycan Respublikasının maliyyə bazarında mühüm rol oynayan və xeyli beynəlxalq əlaqələri

olan 76 səhmdar cəmiyyət fəaliyyət göstərir və onların kapitalının 90%-i fiziki şəxslərə məxsusdur.

İstiqrazın alıcısına onun alacağı gəlirin miqdarı əvvəlcədən faiz şəklində məlum olduğu halda, səhm sahibi

bu informasiyaya əvvəlcədən malik olmur. Ona görə də gəlirin itirilməsində səhm sahibi istiqraz sahibinə nisbətən

daha  böyük  risk  etmiş  olur.  Başqa  ölkələrdə  olduğu  kimi  Azərbaycanda  da  bu  və  ya  digər  səhmin  alınmasında

(satılmasında)  səhm  sahibi  yalnız  emitentin  iqtisadi  perspektivləri,  maliyyə  vəziyyəti  və  başqa  kommersiya

xüsusiyyətləri haqqında məlumatlarla kifayətlənir. Divident, yəni müəssisənin mənfəətində hər bir səhm sahibinin

pay  iştirakı,  illik  mənfəətin  məbləğindən  asılı  olaraq,  il  başa  çatdıqdan  və  faktiki  balansın  tərtibindən  sonra

hesablanır. İl qurtarana qədər dividentin perspektiv qaydada hesablanması yalnız təqribi (proqnoz) xarakteri daşıya

bilər.


Digər tərəfdən, səhmdarın səhmə qoyulmuş  vəsaitləri güzəştli müddəti  istina olmaqla, qalan hissəsini geri

tələb  edə  bilməz.  Səhmin  alınması  (investisiya  qoyuluşu)  əslində  emi tentin  xərclərinin  səhm  sahibi  tərəfindən

qaytarmamaq şərtilə maliyyələşdirilməsi deməkdir.

Yalnız  emissiya  nəticəsində  səhmdarlar,  borc  öhdəlikləri  çıxıldıqdan  sonra,  qalan  məbləğdə  öz  pay

iştirakçılarım tələb etmək hüququ qazanırlar.

Bir çox hallarda səhmdar, səhmin alınmasına çəkilmiş  bütün xərcləri demək olar ki, itirir. Səhmdar səhmə

malik olmaq, səhmə qoyulmuş vəsaitləri geri almaq hüququnu deyil, ancaq idarəetmədə iştirak etmək və mənfəətin

bir hissəsinin divident şəklində alınması hüququnu nəzərdə tutur. Səhmlərin nəğd pula çevrilməsinin yeganə üsulu,

onların başqa şəxslərə satılmasıdır.

Səhmdar cəmiyyətlər qeyri-məhdud müddətə mövcud ola bilərlər. Lakin fiziki şəxslərin iştirakına əsaslanan

fərdi  mülkiyyətin  və  yoldaşlıqların  fəaliyyət  dövrü  bir  qayda  olaraq,  onların  təsisçilərinin  çərçivəsi  ilə

məhdudlaşdırılır.  Səhmdar  cəmiyyətlər  səhmlərin  buraxılmasından  alınan  vəsait  hesabına  digər  biznes  fəaliyyətli

sahələri  ilə  müqayisədə  əlavə  vəsaitlərin  cəlb  edilməsində  də  geniş  imkanlara  malik  olur.  Statistik  məlumatlara

əsasən,  Azərbaycan  Respublikasında  1992-ci  ildə  əsası  qoyulmuş  «Azəriqazbankın»  bütün  səhmlərinin  77,7%-i

fiziki və 21%-i xüsusi hüquqi şəxslərə məxsusdur.

Azərbaycan Respublikasında  fəaliyyət  göstərən səhmlərin xüsusiyyətlərini daha  ətraflı öyrənmək üçün  bir

sıra  meyarlardan istifadə olunur. Məsələn, sahiblərinə verdikləri hüquqlardan asılı olaraq səhmlər adi və imtiyazlı

olurlar.



Respublikamızda daha geniş yayılmış olan adi səhmlər öz sahiblərinə səhmdarların il lik iclaslarında iştirak

etmək və səs hüququ verir. Lakin adi səhmlərə görə hər il eyni cür dividentin alınması onların aldıqları mənfəətin

kəmiyyəti  şərtsiz  zəmanətli  olmadığından,  müəssisənin  fəaliyyətindən  və  mövcud  konyunkturadan  asılı  olur,  о

gözlənilməz xərclərin ödənilməsinə sərf oluna bildiyindən və ona görə də, bütün səhm sahiblərinin dividentlərinin

ödənilməsi üçün kifayət etmədiyindən mütləq sayılmır. Buna görə Azərbaycan Respublikasının «Səhmdar cəmiyyət

haqqında»  qanununa  əsasən  adi  səhmlərin  nizamnamə  kapitalındakı xüsusi  çəkisi  90%-dən  az  ola  bilməz.  Qalan

hissə - 10% isə imtiyazlı səhmlər ola bilər.

Məlum olduğu kimi, adi səhmlərin alıcıları imtiyazlı səhm sahiblərinə nisbətən bir sıra xüsusiyyətlərə malik

olur. Digər ölkələrdə olduğu kimi Azərbaycan Respublikasında onlar aşağıdakı kimi özünü göstərir:

- Azərbaycan Respublikasının ərazisində adi səhmlər başqa şəxslərə satıla və yaxud güzəşt edilə bilər. Bəzi

hallarda bu hüquq müəyyən vaxtla məhdudlaşdırılır;

-  adi  səhm  sahiblərinin  aldıqları divident,  emitentin  kreditorlar  qarşısındakı bütün  öhdəliklərini,  vergiləri

ödədikdən və imtiyazlı səhmlər üzrə divident verildikdən sonra ödənilir. Bu dividentin həcm və formasını ildə bir

dəfə  şirkətlərin  direktorlar  şurası  müəyyən  edir.  Bunlar  səhmdarların  ümumi  yığıncağında  səhmdar  cəmiyyətin

fəaliyyətinin maliyyə nəticələrinin və ümumi tələbatın hesablanması əsasında, təsdiq edilir. Bu dividentlər həm də

təkcə pulla deyil, eyni səhmlərin verilməsi ilə də ödənilə bilər;

-  adi  səhm  sahibləri,  imtiyazlı  səhm  sahiblərindən  fərqli  olaraq  səhmdar  cəmiyyətin  idarə  orqanlarının

seçilməsi  və  cəmiyyətin  fəaliyyətində  prinsipial  məsələlərin  həlli  zamanı səhmdarların yığıncağında  iştirak  etmək

hüququna malik olur;

-  Azərbaycan  Respublikasının  ərazisindəki  səhm  sahibləri,  səhmdar  cəmiyyətin  fəaliyyəti,  xüsusilə  illik

hesabatları haqda informasiya əldə etmək hüququna malikdir;

-  İmtiyazlı  səhmlərin  sahiblərindən  fərqli  olaraq,  adi  səhm  sahibləri  şirkətin  qiymətli  kağızlarının  yeni

buraxılışlarını almaq hüququna malikdir.

Azərbaycan Respublikasının qiymətli kağızlar bazarının inkişafında bu şərtlər xüsusi rol oynayır.

İmtiyazlı  səhmlər  öz  sahibinə  hər  il  qəti  müəyyən  edilmiş  divident  gətirdiyindən  və  bu  dividentin

ödənilməsi ilk növbədə, yəni adi səhmlər üzrə dividentlərin ödənilməsindən əvvəl baş verdiyindən adi səhmlərdən

bir  sıra  ciddi  üstünlüyə  malikdir.  Səhmdar  cəmiyyət  ləğv  olunduqda  imtiyazlı  səhm  sahiblərinin  iddiaları  adi

səhmlər üzrə olan tələblərdən əvvəl təmin edilir. Lakin imtiyazlı səhmlər sahiblərinə səs hüququ vermir.

İmtiyazlı  səhmlər  istiqrazla  adi  səhmlər  arasında  orta  bir  mövqe  tutur.  Qeyd  edilməlidir  ki,  imtiyazlı

səhmdarların  hüquqları,  başqa  üsulla  da,  yəni  onun  nominalına  mütənasib  olaraq  hər  il  əvvəlcədən  imtiyazlı

divident  almaq  imkanları  ilə  də  aparıla  bilər.  Bu  ümumi  qayda  bizdə  artıq  geniş  tətbiq  olunur.  Bölüşdürülən

mənfəətin  çatışmaması  nəticəsində  imtiyazlı  divident  ödənilməyən  hallarda  qalan  borc  sonrakı  maliyyə  ilinə

keçirilir  və  yeni  ildə  birinci  növbədə  ödənilir.  Bu  qaydaya  əməl  olunmadıqda  (divident  verilmədikdə  və  ya

tamamilə ödənilmədikdə), səhmdarların ümumi iclasında səs hüququ da daxil olmaqla, adi səhm sahiblərinin bütün

hüquqları (imtiyazlı dividentin ödənilməsinə qədər) bərpa olunur. Amma qeyd edilməlidir ki, bütün bu qaydaların

tam həyata keçirilməsi üçün lazım gələn qanunçuluq respublikamızda hələ tam dolğun işlənilməmişdir.

İmtiyazlı  səhmlərdən  ən  əlverişli  olan  səhm  vəsaitləri  sahiblərinin  nisbətən  az  vəsaiti  ilə  başa  gələn  və

idarəetmə prosesində iştirak etməyənlərdir.

Nəzərdə  tutulmalıdır  ki,  imtiyazlı  səhmlərin  limitsiz  şəkildə  buraxılışı  ciddi  mənfi  nəticələrə  və  birinci

növbədə nizamnamə fondunun azalmasına gətirib çıxara bilər. Bununla əlaqədar olaraq bir çox ölkələrdə belə növ

səhmlərin  buraxılmasında  məhdudiyyətlər  tətbiq  olunur.  Məhz  ona  görə  də  bizdə  onun  nizamnamə  kapitalındakı

çəkisi qanunla 10% müəyyən edilmişdir.

İmtiyazlı  səhmlərin  özü  də  bir  neçə  kateqoriyaya:  kumulyativ  və  qeyri-kumulyativ,  iştiraklı  və  üzən

dividentli, qaytarılan və qaytarılmayan (geri çağırılan və çağırıla bilməyən), çevrilən, orderli və sairəyə ayrılır.

Bundan  əlavə,  səhmlər  öz  qeydiyyat  qaydasına  görə  ölkəmizdə  xeyli  inkişaf  tapmış  növlərə  -  adlı  və

təqdimatlı səhmlərə bölünür. Bunlar 90-cı illərin birinci yarısında daha çox yayılmışdır.

Bunlardan birincisi öz bankının (və ya sertifikatının) üzərində sahibinin adının göstərilməsi ilə seçilir. Belə

səhmlər keçid ölkələri şəraitində səhmdar cəmiyyətlərin ilkin yarandıqları dövr üçün daha çox səciyyəvi olmuşdur.

Doğrudur, Azərbaycan Respublikasında bu forma digər MDB ölkələrinin bir çoxuna nisbətən az tətbiq edilir. Əksər

hallarda  onlar  iri  nominalla  buraxılır  və  onların  bir  şəxsdən  digərinə  verilməsi  (təslimi)  haqqında  qeyd  yalnız

səhmdar cəmiyyətin idarə heyətinin icazəsilə baş verə bilər.

DQİ  buraxılışının  çətinlikləri  ilə  əlaqədar  Bakı  Fond  Birjası  korporativ  kağızların,  о  cümlədən

özəlləşdirilmiş istiqrazların səhmlərinin buraxılışına üstünlük verir.

Digər  ölkələrdə  olduğu  kimi  Azərbaycanda  da  səhmlər  səsli  və  səssiz  adlanan  qruplara  bölünür.  Səsli

səhmlər səssizlərdən fərqli olaraq sahiblərinə səs hüququ verir. Öz növbəsində səsli səhmlər  bir  səsli  (sahiblərinə

bir  səs  hüququ  verir)  və  çox  səsli,  yaxud  plüral  ola  bilər.  Göstərilən  səhmlərin  nominal  dəyərinə  müvafiq  olaraq

satılma  qiyməti  kənarlaşa  bilər.  Bir  qayda  olaraq  idarəetmə  iştirakının  dərəcəsi  yüksək  olduqca  (digər  şərtlər

dəyişməzsə) səhmin qiyməti də bir о qədər yüksək olur. Təəssüf ki, idarəetmənin təkmilləşməsi ölkəmizdə hələ də

ləng gedir.

Respublikanın  ikinci  dövriyyə  adlanan  səhmlərin  alqı-satqısının  sonrakı  buraxılışı  və  yerləşdirilməsi,




onların  qiymətləri,  müntəzəm  olaraq  fond  birjalarında  qeyd  olunur,  fond  birjalarında  və  maliyyə  mərkəzlərində

satıla bilir.

Səhmlər  haqqındakı  Azərbaycan  Respublikasının  qanunlarına  əsasən  səhmdar  cəmiyyətlər  öz  səhmlərini

onların sahiblərindən cari bazar qiyməti ilə pulla satın ala bilər. Azərbaycanda belə şəraiti olan maliyyə bazarı artıq

formalaşmışdır.  Bu  cür  səhmlər  bəzən  xəzinədarlıq  səhmləri  də  adlandırılır.  Xəzinə  səhmləri  alış  qiymətlərindən

fərqli  ola raq,  bir  çox  hallarda  güzəştlə  səhmdar  cəmiyyətin  öz  əməkdaşlarına  satılır.  Səhmdar  cəmiyyətin  öz

səhmlərini almasına maraq göstərməsi aşağıdakı səbəblərlə bağlıdır:

- öz səhmlərinin kursunu qorumaq məqsədi ilə;

- onların həcmini artırmaq məqsədləri ilə.

Rəqabətə  və  tələb-təklif  prinsiplərinə  əsaslanan  bazar  iqtisadiyyatı şəraitində  digər  sahələrdə  olduğu  kimi

səhmdar  cəmiyyətində  də  iştirak,  müəyyən  risk  və  məsuliyyətlə  bağlıdır.  Səhmdarların  məsuliyyəti  isə  səhmlərin

alınmasına  sərf  edilmiş  vəsaitlərin  qaytarılmasını səhmdar  cəmiyyətindən  tələb  etməyin  mümkün  olmaması (yəni

qeyri-qanuni  olması)  ilə  bağlıdır.  Səhmlər  adətən  öz  sahiblərinin  əllərində  saxlanılmır.  Bununla  birlikdə

səhmdarların  əlində  bir  yaxud  bir  neçə  səhm  sertifikatları olur.  Səhm  sertifikatları, onların  sahiblərinin  müəyyən

miqdarda qiymətli kağızlara sahib olması hüququnu təsdiq  edən  şəhadətnamədir.  Sertifikat  kağızlarında  aşağıdakı

göstəricilər:  emitent  şirkətin  adı;  sertifikatın  əhatə  etdiyi  səhmlərin  sayı;  sertifikat  sahibinin  adı;  səhmlərin

hərəkətinin qeydiyyatı üzrə agentin adı və qeydiyyat nömrəsi; şirkətdəki səlahiyyətli şəxsin imzası olur.

Rəqabətə  və  tələb-təklif  qanunlarına  əsaslanan  maliyyə  bazarında  ən  mühüm  məsələlərdən  biri  səhmlərin

dəyərinin,  daha  dəqiq  desək,  onun  qiymətinin  qaydaya  salınması  məsələsidir.  Onların  dəyərinin  bir  neçə  növü:

səhmlərin nominal dəyəri, elan edilmiş  dəyəri, mühasibatlıq dəyəri  və  bazar  dəyəri  kimi  fərqləndirilir.  Bakı Fond

Birjasında bu mühüm qaydaların əsaslı surətdə mənimsənilməsində də hələ çatışmazlıqlar çoxdur.

Nominal  dəyər  bazar  şəraitindən  asılı  olmayan  və  səhm  kağızları  üzərində  yazılmış  dəyərə  deyilir.  Bu

dəyərin  yazılışı  uçot  məqsədilə  istifadə  edilir.  Bəzi  inkişaf  etmiş  ölkələrdə,  məsələn,  ABŞ-da  səhmlər  nominal

dəyəri yazılmadan buraxıla bilər. Birgə qiymətli kağızların uçotu elan olunmuş dəyərdən istifadə edilməklə həyata

keçirilən metodla tətbiq edilə bilməz.

Səhmlərin  bazar  dəyəri  adlanan  dəyəri  özünü  səhmlərin  bazarda  həmin  qiymətə  alına  və  satıla  bilmək

qiymətlərində ifadə edir. Bu dəyər bazarda tələb və təklif əsasında meydana çıxır və investorlar üçün müəyyənedici

qiymət hesab olunur.

Səhmlərin  bu  göstərilən  dəyəri  hər  bir  alıcının  onu  ödəməyə  razılaşması ilə  müəyyənləşdirilir.  Şirkətlərin

səhmlərinin dəyəri maliyyə bazarındakı (və ya fond birjalarındakı) rəqabət, tələb və təklif əsasında formalaşır. Ona

görə  də  səhmlərin  qiyməti  digər  dəyər  növlərindən  məsələn,  nominal  dəyərdən  asılı  olmadan  satıla  bilər.  Başqa

sözlə, bazar qiyməti səhmin nominal qiymətindən aşağı və yuxarı ola bilər.

Ölkə  ərazisinin  qiymətli  kağızlar  bazarında  likvidliyi  olan  səhmlər  üçün  bazar  qiyməti  təyin  olunur.

Səhmlərin bazar qiyməti böyük həcmdə olan əqdlərin aparılması şəraitində səhmlərin həqiqi-məzənnə qiymətlərini

əks  etdirir.  Adətən  bazar  qiyməti  tələbat  qiyməti  ilə  təkliflər  qiyməti  arasında  yerləşir.  Xüsusi  hallarda,  о  səhmə

böyük  tələbat  olduğu  və  onun  sayı  çox  olan  hallarda  bazar  qiymətinə  bərabər  ola  bilər.  Kağızların  məzənnə

qiymətini təyin edərkən adətən aşağıdakı düsturdan istifadə edilir.

К = divident / ssuda faizi x 100%

Başqa  halda,  əgər  səhm  dividentlərin  artımı  proqnozlaşdırılırsa  və  risk  göstəriciləri  nəzərə  alınırsa,  onda

məzənnə qiyməti

Divident + dividentin proqnozlaşdırılma artımı

К 

=

Ssuda faizi+faizlə risk ödənişi x 100%

düsturu ilə hesablana bilər.

Respublikamızda son illərdə ciddi maliyyə böhranı və ya çətinlikləri olmadığından səhmlərin kursunda və

alınan dividentlərin həcmində də ciddi tərəddüdlər olmamışdır.

Maliyyə  bazarında  səhmlər  ən  kütləvi  qiymətli  kağız  olsa  da  və  birjada  tədavül  edən  qiymətli  kağızların

əksər  hissəsini  təşkil etsələr  də,  uzun  müddət  üçün  böyük  həcmli  kapitalın  cəlb  olunmasının əsas  üsulu  kreditdir,

bunun başlıca aləti isə istiqrazdır.

Azərbaycan  Respublikasının  «Qiymətli  kağızlar  haqqında»  14  iyul  1998-ci  ildə  Qanunun  1-ci  maddəsinə

əsasən istiqraz öz sahibinin emitentindən istiqraz vərəqəsində nəzərdə tutulan müddətdə onun nominal dəyərini və

bu dəyərdən müəyyən edilmiş faizi və ya başda əmlak ekvivalentini «almaq hüququnu təsbit edən emissiya qiymətli

kağızlardır».

Uzunmüddətli və qısamüddətli investisiyalar üçün əsas alət  olan istiqrazlar borc öhdəliyi  olmaqla,  borcun

verilməsinə  şəhadət  edir  və  öz  sahibinə  sabit  faiz  şəklində  gəlir  gətirir.  İstiqrazlar  səhmlərə  nisbətən  investisiya

qoyuluşlarının  hər  bir  vahidinə  görə  az  gəlir  gətirsə  də,  о  ən  etibarlı qiymətli  kağız  növü  hesab  olunur.  Mövcud




qaydalara  əsasən,  şirkət  özünün  maliyyə  vəziyyətindən  asılı  olmayaraq,  ilk  növbədə  banklarla  və  istiqrazların

sahibləri ilə, yalnız bundan sonra imtiyazlı və adi səhmlər üzrə ödəmələr etməli, hesablaşmalıdır.

İstiqraz, öz sahibinin emitentdən istiqraz vərəqəsində nəzərdə tutulan müddətdə öz no minal dəyərini, onun

əsasında  müəyyən  edilmiş  faizi  və  ya,  başqa  əmlak  ekvivalentini  al maq  hüququnu  təsbit  edən  emissiya  qiymətli

kağızıdır.

Digər adi təqdimatlı səhmlərdən fərqli olaraq istiqraz özünün  aşağıda  göstərilən  bir  sıra  xüsusiyyətləri  ilə

fərqlənir: 

-  səhm  sahibi  rəsmən  səhmdar  cəmiyyətin  sahiblərindən  biri  olduğu  halda  istiqraz  sa hibi  şirkətin  yalnız

kreditorudur;

- istiqrazlar öz sahiblərinə əsas hüquq vermir;

- səhmlərin faiz şəklində qəti müəyyən olunan gəliri (divident) verilə və verilməyə də bilər, onların həcmi

ildən-ilə dəyişər. İstiqrazlarda isə vəziyyət fərqlənər;

- istiqrazlar müddətli olur, səhmlər üzrə isə emitentlərə qəti müddət təyin etmir;

- istiqrazlar üzrə risk səhmlər üzrə riskdən aşağı olur və s.

İstiqraz vərəqələrinin buraxılışı zamanı qanunvericilik əsasında səhmdar cəmiyyətlərin fəaliyyətinin bir sıra

aşağıdakı şərtlərə tabe olması tələb olunur:

-  cəmiyyətin  buraxdığı  bütün  istiqrazların  nominal  qiyməti  cəmiyyətin  nizamnamə  kapitalından  çox

olmalıdır;

- istiqrazların buraxılışı yalnız nizamnamə kapitalının tam ödənilməsindən sonra mümkün ola bilər;

- təminatsız  istiqrazların  buraxılışına  yalnız  səhmdar  cəmiyyəti  üçün  fəaliyyət  ilində,  iki  illik  fəaliyyətini

səciyyələndirən illik balanslan təsdiq edildikdən sonra icazə verilir;

-  cəmiyyətin  elan  olunmuş  səhmlərinin  sayı,  alınmasına,  istiqrazların  təminat  verdiyi  səhmlərin  sayından

kiçik olduğu hallarda, cəmiyyətə konvertasiya olunan istiqrazları yerləşdirmək hüququ verilir.

Digər  ölkələrdə  olduğu  kimi,  Azərbaycanda  bu  qaydalara  riayət  olunması  istiqrazlar  əsasında  maliyyə

bazarında əməliyyatlar aparılmasının əsas şərtlərindəndir.

İnvestisiyaların həcmindən asılı olaraq xüsusi borc qiymətli kağızları müxtəlif  dəyərlərə  malikdir.  Hər  bir

ölkədə bu dəyərlər müxtəlif ola bilər.

QKB-nın  ən mühüm məsələlərdən biri istiqrazların  qiymətinin (kursunun) müəyyən olunması məsələsidir.

Onların kursu öz nominal dəyərində faizdən asılı olaraq verilir.

Əgər istiqrazların nominal dəyəri 1000 manatdırsa və 0,985 manata satılırsa, onda, onun kursu 98% təşkil

edir.  Həmin  faiz  maliyyə  bazarının  gedişində  formalaşır  və  dəyişkən  xarakter  daşıyır.  Ona  görə  də  bu  qiymətli

kağızlar öz nominal dəyərlərindən həm yuxarı, həm aşağı satıla bilər.

Qiymətli  kağızlar  haqda  Azərbaycan  Respublikasının  Qanununa  əsasən  borc  öhdəlikləri  öz  emitentlərinə

görə iki böyük qrupa: dövlət qiymətli kağızları (istiqrazları) və şirkət istiqrazları qrupuna bölünür. Birinci qrupa aid

olan qiymətli kağızlara ilk növbədə Azərbaycan Respublikasının mərkəzi hökumətin və yerli hökumət orqanlarının

(bələdiyyələrinin)  öhdəlikləri  aid  edilir.  Mövcud  qanunvericiliyə  əsasən,  dövlət  qiymətli  kağızları  bazar  və

qeyri-bazar  növlərinə  bölünür.  Birincilər  sərbəst  şəkildə  açıq  bazarda  tədavül  edir.  Qeyri-bazar  növləri  isə  bu

hüquqa malik deyillər.

Məlum olduğu kimi, dövlət borc öhdəlikləri öz ödənilmə müddətinə görə qısa, orta və uzunmüddətli olurlar.

Qısamüddətlilərə  ilk  növbədə  ödəniş  müddətləri  ən  çoxu  bir  il  ola  bilən  istiqrazlar  və  xəzinə  vekselləri  aiddir.

Ortamüddətli  öhdəliklərin  ən  geniş  yayılmış  növü  ödənilmə  müddəti  ən  çoxu  on  il  ola  bilən  xəzinə  notlarıdır.

Uzunmüddətli  öhdəliklər  isə  xəzinə  istiqrazları  şəklində  çıxış  edir.  Müddətlər  artdıqca  onlar  üçün  ödənilən  faiz

dərəcəsi və riskləri də artdığından getdikcə aşağı olur. Azərbaycanda bazar münasibətlərinə dair bir sıra  atributlar

hələ  tam  formalaşmadığından  (lazımi  qanunlar,  imtiyazlar,  normativ  bazası  və  s.)  uzunmüddətli  investisiyalara

həvəs göstərənlər (neft sektoru müstəsna olmaqla) hələ azdır.

Birinci  qrupa  aid  olan  (dövlət)  qiymətli  kağızları  bir  sıra  ümumdövlət  əhəmiyyətli  proqramların  yerinə

yetirilməsi məqsədilə buraxılır. Bunlardan cari büdcə kəsirini və əvvəllər buraxılmış borc öhdəliklərinin ödənilməsi

məqsədilə  proqramların,  о  cümlədən  yerli  hakimiyyət  orqanları  tərəfindən  həyata  keçirilən  proqramların

maliyyələşdirilməsi və s. üçün əlavə vəsaitlərin səfərbər edilməsi kimi məqsədləri göstərmək olar.

Respublikamızda  ayrı-ayrı  şirkətlərin  buraxdıqları  istiqrazlar  ilk  növbədə  müəssisənin  əsas  kapitalını

formalaşdırmaq  və  genişləndirmək  məqsədi  ilə  adlı  və  təqdimatlı  növlər  üzrə  buraxılır.  Kiçik  və  orta  səhmdar

cəmiyyətlərin  istiqrazları  çox  zaman  müəssisələrin  əsas  kapitalının  girovu  ilə  buraxılır.  Ümumiyyətlə,  borc

alanların əksəriyyəti  yalnız  daşman  və  daşınmaz  əmlakı girov  qoymaqla  bankdan  borc  götürə  bilər.  Girovnamə  -

borc  alan  tərəfindən  imzalanmış və  borc  verənin  adına  yazılmış  bir  sənəddir.  90-cı illərin  sonlarından  başlayaraq

onların  böyük  bir  hissəsi  ilə  ticarət  etməyə  başlamışlar.  Belə  girov  sənədləri  ilə  müşayiət  olunan  istiqrazlar,

daşınmaz əmlak girovlu istiqraz və ya ipoteka istiqrazları adlanır.

Digər  qiymətli  kağızların  çoxundan  fərqli  olaraq  ölkəmizdə  emissiya  edilən  istiqraz lar  üzrə  gəlir,  qəti

müəyyən  edildiyindən,  onların  orta  qiyməti  bank  faizi  dərəcəsinin  dəyişməsinin  təsiri  altında  tərəddüd  edərək

dəyişir.  Məsələn,  nominalı 100  manat  olan  illik  6%-li  istiqrazlar  buraxılmış,  onların  bank  faizi  dərəcəsi  4%-dir.

Onda  istiqrazın  orta  bazar  qiyməti  150  manat  olar.  Bank  faizi  dərəcəsi  8%-ə  qədər  artarsa,  onda  istiqrazın  or ta




bazar qiyməti 75 manat təşkil edər, başqa sözlə, iki dəfə aşağı düşər. Ona görə də ümumi düstur belə olar:

P = R/r x 100;

Burada P-istiqrazın məzənnəsini, R-istiqraz üzrə faizi, r-bank faizi dərəcəsini ifadə edir.

Beləliklə, istiqrazların orta bazar qiyməti, istiqraz və bank faizləri düz mütənasibdir. İstiqrazın nominaldan

yüksək qiymətə satılması mükafatı satış, nominaldan aşağı qiymətə satış isə güzəştli və ya diskontlu satış adlanır.

Aşağı qiymətdə satıldıqda, istiqrazların real gəlirliliyi artır.

Bəzi  istiqrazların banklarına,  faiz  kuponları əlavə  edilir.  Bu  kuponlarda  istiqraz  üzrə  illik  gəlirin  məbləği

göstərilir. Sözü gedən istiqrazlara kuponlu istiqrazlar da deyilir. On-ların başqa bir növü sahibin adına qeyd olunur

və  ona  vaxtaşırı  faiz  ödəmələrinin  çekləri  göndərilir.  Qeydiyyatlı  istiqrazlar  adlanan  bu  maliyyə  bazarı  alətləri

respublikamızda geniş tətbiq tapmamışdır.

İstiqrazları  xarakterizə  edərkən,  onların  rekvizitlərini  də  nəzərə  almaq  lazımdır.  Bunlara  əsasən

aşağıdakılar:  vizitlər  emitentin  rəsmi  adi,  istiqrazın  tipi,  nominal  dəyəri,  buraxılma  tarixi,  ödənilmə  müddəti,

ödənilmə zamanı hüquqlar, faiz dərəcəsi, faizlərin verilməsinin tarixi və yeri, buraxılış haqqında razılaşma göstərişi

daxildir. Bir sıra hallarda mövcud qanunvericiliyə müvafiq olaraq istiqraz emitentləri investorların məlumatlanması

üçün  istiqraz  müqavilələrini  onlara  təqdim  etməlidir.  Həmin  müqavilə  nümunələrində  buraxılış  şərtləri  haqqında

informasiyalar  əks  etdirilir.  Bu  məlumatlara  aşağıdakılar:  istiqrazların  buraxılma  vaxtı,  istiqrazların  və  onların

faizlərinin  ödənilməsi  qaydası və  yeri,  istiqraz  sahiblərin  hüquqları,  borc  öhdəliklərin  təmin  olunmasına  xidmət

edən  əmlak,  qiymətli  kağızların  sahiblərinin  maraqlarını  ifadə  etmək  səlahiyyəti  verilmiş  təşkilatlar,  buraxılmış

şərtlərin yerinə yetirilməsi tərkibində şirkətlərə tətbiq edilən sanksiyalar və bir sıra başqa məlumatlar daxildir.

Digər  sivil  ölkələrdə  olduğu  kimi  Azərbaycan  Respublikasında  da  istiqrazların  buraxılması  müəyyən

müqavilə xarakteri daşıyır ki, bu da müəyyən sənədlərlə rəsmiləşir. Bu sənədin ümumi həcmi 70-90 səhifə olur və

istiqraz sahiblərinin bir növ «stolüstü sənədi» hesab olunur.

Azərbaycan  Respublikasındakı  mövcud  qanunlara  əsasən,  istiqraz  haqda  müqaviləyə  müvafiq  olaraq,

istiqraz emitenti öz üzərinə aşağıdakı öhdəlikləri götürmüş olur:

-  qiymətli  kağızlar  üzrə  hesablanmış  faizlərin  bu  kağız  sahiblərinə  nizamlı  qaydada  və  vaxtı-vaxtında

ödənilməsini təmin etmək;

- öz əmlakının bir hissəsini istiqrazların təmin edilməsində girov kimi ayırmaq;

- girov qoyulmuş mülkiyyəti mümkün korlanma və itkilərdən sığorta etdirmək;

- faizlərin ödənilməsi zamanı təyin olunmuş vergiləri ödəmək;

- öz fəaliyyətində bütün dəyişikliklər haqqında məlumatla qiymətli kağızlar sahiblərini təchiz etmək.

Bir qayda olaraq, qiymətli kağızların, о cümlədən istiqrazların sahiblərinin mənafeyini etibarlı nümayəndə,

müəyyən kommersiya bankı və elementdən asılı olmayan xüsusi etibar edilmiş şirkət ifadə və müdafiə edir. Həmin

nümayəndələr  istiqraz  sahibləri  qarşısında  öz  öhdəliklərini  yerinə  yetirmədikdə,  onda  son  anda  müəyyən  təsirli

tədbirlər qəbul etmək lazım gələr.

Ölkəmizdə  son  illər  geniş  fəaliyyət  göstərən  fond  birjası  bir  neçə  funksiyanı  yerinə  yetirir.  Bunlardan

birinci  və  ən  mühüm  olanı hüquqi  və  fiziki  şəxslərin  müvəqqəti  pul  vəsaitlərini  səfərbər  etməkdən,  beləliklə  də,

onların qiymətli  kağızlarla apardığı əməliyyatları uzunmüddətli  kapital qoyuluşlarına çevirməkdən ibarətdir. Fond

birjası  qiymətli  kağızların  tələb  olunan  likvidliyinin  təmin  edir  və  qısamüddətli  yığımların  uzunmüddətli

maliyyələşməyə cəlb olunmasına imkan yaradır.

Ümumi qaydaya görə, yalnız səhmləri birjada yüksək qiymətləndirilən müəssisələr səhmlərin yeni buraxılışı

hesabına istehsalın genişləndirilməsini maliyyələşdirə bilər.

Fond  birjaları,  birja  nəzarət  səhm  zərflərinin  formalaşdırılması  yolu  ilə  kapitalın  mərkəzləşdirilməsinin

sürətləndirilməsi işində mühüm rol oynayırlar.

Qiymətli  kağızlarla  əməliyyatlardan  danışarkən  onun  ən  yüksək  inkişaf  etdiyi  və  ən  böyük  birjaların

fəaliyyət göstərdiyi ABŞ şəraitində necə baş verdiyinə diqqət yetirmək zəruri olardı.

ABŞ maliyyə bazarında bir çox qiymətli kağızlar satılır və hər bir hüquqi və ya fizi ki şəxs həmin qiymətli

kağızlan  ala  bilər.  Amma  bu  qiymətli  kağızların  alınması zamanı risk  dərəcəsi  və  gəlirlilik  səviyyəsi  eyni  olmur.

Risk  dərəcəsi  ilə  gəlirlilik  səviyyəsi  düz  mütənasibdir.  Risk  dərəcəsi  yüksək  olan  yerdə  gəlirlilik  səviyyəsi  də

yüksək və əksinə, risk səviyyəsi aşağı olan qiymətli kağızların gəlirlilik səviyyəsi aşağı olur.

ABŞ-da  xəzinə  veksellərinin  və  hökumət  istiqrazlarının risk  dərəcəsi  demək  olar  ki,  sıfır  səviyyəsindədir.

Buna görə amerikalılar öz hökumətlərinə etibar edirlər. Burada yalnız inflyasiya müəyyən risk obyekti ola bilər ki,

bu  da  heç  vaxt  ABŞ-da  yüksək  səviyyəyə  çatmamışdır.  Buna  görə  də  hökumətin  qiymətli  kağızları  üzrə  faiz

dərəcəsi aşağıdır. Bu səbəblərdən də ABŞ-da maliyyə bazarının fəaliyyət qaydası digər ölkələr üçün nümunə hesab

olunmalıdır.

ABŞ  və  digər  inkişaf  etmiş  ölkələrdən  fərqli  olaraq  Azərbaycanda  investorlar  (yəni  sərbəst  pul  vəsaitləri

olan  hüquqi  və  fiziki  şəxslər)  qarşısında  bir  neçə  problemlər  durur.  Bunlardan  birincisi  pulları  harada

yerləşdirməkdən ibarətdir. Məsələ burasındadır ki, ölkəmizdəki maliyyə institutları günün tələblərinə cavab verəsi

səviyyədə  deyildir.  Bank  sistemi  təkmil  olmamaqla  aşağı  səviyyədə  işləyir  və  bu  səbəbdən  də  bank  xidmətinin



səviyyəsi  çox  aşağı  səviyyədə  olur.  Maliyyə  bazarı  yox  dərəcəsindədir  və  yaxın  vaxtlarda  formalaşması  da

gözlənilmir.  Nə  hökumət,  nə  də  digər  firmalar  heç  bir  hüquqi  bazaya  malik  olmadığından  qiymətli  kağız

buraxmırlar.  Ölkənin  valyuta  rejimi  imkan  vermədiyindən,  beynəlxalq  bazara  çıxmaq  üçün  bir  çox  valyuta

məhdudiyyətləri fəaliyyət göstərir və buna görə də valyuta qaçaq yolla kənara çıxarılır.

İkinci problem yerləşdirilən pulların təhlükəsizliyinin təmin olunması və riskin azaldılması hesab edilir. Bu

çox  ciddi  problemdir.  Qeyd  edək  ki,  Sovet  dövründə  banklar  və  digər  maliyyə  vasitəçilərinin  hamısı  dövlət

mülkiyyətində  olduğundan  bütün  depozitlərə  dövlət  tam  təminat  verirdi.  Lakin  sovet  sistemi  dağıldıqdan  və  özəl

mülkiyyətli maliyyə vasitələri yaradıldıqdan sonra dövlət zəmanəti aradan götürüldü və bununla da dövlət  nəzarət

sistemi  tənəzzülə  uğradı.  Son  illər  ərzində  əmanətlərə  yeni  zəmanət  sistemi  və  dövlət  nəzarət  sistemi

formalaşmaqdadır.



ƏDƏBİYYAT

1. «Деловой Азербайджан» həftəlik iqtisadi jurnal-qəzet. 2003-cü il, № 4

2. Жуков Е.Ф. Ценные бумаги и фондовые рынки; Учебное пособие-М, ЮНИТИ, 1995 стр. 10-11

Инструменты финансового рынка, их роль и значение в развитии 

национальной экономики. 

РЕЗЮМЕ

В  статье  излагается  структура  инструментов  финансового  рынка  и проводимой  ими  опе рации,  их

воздействие на развитие национальной экономики.

Tools of financial market, their role and importance in the development

of the national economy.

SUMMARY

The article enunciates structure of tools of the financial market and operations involved, and their effect oh



the national economy.


Yüklə 240,82 Kb.

Dostları ilə paylaş:




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2023
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə