Mavzu : Boshlang’ich sinflarda miqdorlarning nazariy asosi va o’rgatish metodikasi Reja: kirish



Yüklə 188,53 Kb.
səhifə14/16
tarix23.05.2023
ölçüsü188,53 Kb.
#112455
1   ...   8   9   10   11   12   13   14   15   16
Boshlang’ich sinflarda miqdorlarning nazariy asosi va o’rgatish metodikasi

“Ziyrak bo‘l” o‘yini. Bunda bolalarning hammasida raqamli kartochkalar bo‘ladi.Og`yinning mazmuni: doskaga son yoziladi, o‘quvchilar esa ko‘rsatilgan sonni chizgg`ichda shu songacha kog`rsatadilar. Masalan: doskaga 9 soni yozilgan va 6 soni yozilgan kartochka ko‘rsatiladi.
“Klaster” metodi. Bu metoddan o‘quvchilarni guruhlarga bo‘lib dars o‘tganda yaxshi foyda beradi. Masalan, 1- guruhga uzunlik o‘lchov birliklari, 2-guruhga og‘irlik o‘lchov birliklari, 3-guruhga vaqt o‘lchov birliklari haqidagi savollar tushirilgan varaqalar tarqatiladi.
“Baliq skeleti” metodi. Bu usuldan foydalanish o‘tgan mavzuni, yangi mavzuni mustahkamlashda to‘g‘ri keladi. Oq qog‘ozga baliqning skeleti (boshi, qovurg‘alari, dumi) chiziladi. Qovurg‘alar 4 ta bog`lishi maqsadga muvofiqdir. Baliqning yuqori suyagiga muammo ya’ni savollar ifodalanadi. Pastki qismida esa muammoni hal qiluvchi javoblar yoziladi. Bunda ham shakllar guruhlarga tarqatiladi. O‘quvchilar esa savollarga javob topadilar.
Ana shunday dars jarayonlarida o‘quvchini fanga qiziqtirish o‘qituvchidan katta mahoratni talab etadi. Boshlangg`ich sinfda ko‘pchilik bolalar biroz erinchoq bo‘ladi. Ular ayniqsa, matematika fanini biroz xushlamaydi. Shuning uchun boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini odatdagi amallardan iborat misol va masalalar bilan “zeriktirmaslik” uchun darslarda qo‘shimcha ravishda qiziqarli masalalardan foydalanib, ularni mantiqiy fikrlashga ham o‘rgatish mumkin. Bu bolalarda “matematikani yomon ko‘raman”, degan fikr paydo bo‘lishiga yo‘l qo‘ymaydigan bir usuldir. Masalan, darslarda o‘quvchilarning mantiqiy tafakkurini oshirishda quyidagi savollardan foydalanish mumkin:
1. Yog‘ochni 12 bo‘lakka bo‘lish uchun uni necha marta arralash kerak? (11marta).
2. 1 dan 100 gacha bo‘lgan qatorda nechta 9 bor?
(9, 19, 29, 39, 49, 59, 69, 79, 89 ,99).

  1. 1 kg tosh og‘irmi yoki 1 kg paxtami? ( Ikkalasi ham teng).

3-sinfda esa, sekund va asr tushunchalari o‘tilishi bilan bolalarda vaqt haqidagi tushunchalarni yanada aniqlashtirishga erishiladi. Vaqt birliklari haqida tasavvurni shakllantirish uchun turli mashg‘ulotlar o‘tkazish yaxshi samara berishi mumkin, masalan: o‘qituvchi o‘zi qarsak chalgandan so‘ng bir minut o‘tgach, bolalar ham qarsak chalishini tushuntiradi. Kalendar bilan ishlash ham yaxshi natija beradi. Darslikda keltirilgan mashqlarni bajarish davomida bolalar yil davomida qancha oy, haftada qancha kun borligini va ularning davomiyligini bilib oladilar. 3-sinfda vaqt birliklari bilan bog‘liq mashqlarni bajarish jarayonida «ulush» mavzusiga oid materiallar bolalar ongida mustahkamlashga erishiladi. Soatga qarab vaqtni belgilash ko‘nikmasini shakllantirish muhim vazifa hisoblanadi. Soat modelidan foydalanib, o‘qituvchi har kuni bu ishga birgina minut vaqt ajratishi mumkin.
Vaqt birliklari haqida tasavvurni shakllantirishda unumdorlik, umumiy ish hajmi va vaqt, tezlik va vaqt masofa va vaqt kabi miqdorlar o‘rtasidagi mutonasiblikka oid masalalar katta ahamiyatga egadir.
Ushbu mavzularni og`rgangach, o'quvchilar tezlik, vaqt, masofa va ular orasidagi bogg`lanishni, harakatga doir masala turlarini og`rtacha tezlikni hisoblash qoidasini bilishlari lozim. Ular harakatga doir soda masalalar yecha olish, bir tomonga yog`nalgan, qarama-qarshi yog`nalgan va uchrashma harakatga doir masalalar yecha olish konikmasiga ega bog`lishlari kerak.
Miqdor haqidagi tassavurlarni rivojlantirishda hajm va massa bilan tavsiflanadigan xossalari bilan tanishtirish yordamida beradi. “Idishlarning sig’imi” va “litr” tushunchalarining kiritilishi narsalarninmg xossalari haqida fazoviy tassavurlarning rivojlanishiga yordam beradi.
“Litr” darsiga tayyorgarlik davrida bolalarda narsalalarning hajmiy xossalari haqida tassavurlarning shakllanishiga yordam beradigan mashqlarni kiritish lozim.
1 – qaysi shar (kub) katta.
2 – bolalar qumli maydonchada o’ynashmoqda.
Qoliplardan figuralar yasashmoqda (qoliplarni ko’rsatadi). Qaysi qoliplarga ko’p qum sig’adi?
3 – choy va osh qoshiqlarda bir stakan qum o’lchab ol. Nega bir hil miqtordagi qum turli sonlar bilan ifodalaniladi? O’lchovlar soni o’lchovning o’ziga qanday bog’liq? va hokazo.
“Litr “ mavzusi bo’yicha dars parchasini ko’rib chiqamiz.
O’quvchi: “oldingi darslarda biz sochiluvchan narsalarni o’lchagan edik, shunday o’lchovlaring ozida suyuqliklarni olchashda ham foydalanish mumkun. Siz qanday suyuqliklarni bilasiz?
Oquvchilar: Suv, sut, sho’rva, qatiq, kamnpot, paxta yogi, benzin …..
O’qtuvchining stolida ikikta menzurka bor biri keng, ikkinchisi tor. Ikkalasida ham suv sathi bir xil. Ikkita o’lchov stakanlar ham bor, ular bir va ikki bilan nomerlanadi.
O’qituvchi: qaysi idishda suv ko’pligini qanday isbotlash mumkun?
O’quvchilar ikkinchi idish kengroq unda suv ko’p.
O’qituvchi: shakli har xil idish qo’yadi, ulardagi suyuqlik sathi har xil.
O’qituvchi: endi esa qaysi idishda suv ko’p?
O’quvchilar chamalay boshlaydilar, o’qituvchi ularni o’lchov stakanlar olib, o’lchash kerak, degan xulosaga olib keladi.
Bir idishda beshta o’lchov ikkinchi idishda esa shunday uchta o’lchov borligini aniqlaymiz, 5 > 3 xulosa qilinadi.

Keyin o’lchashlar ikkinchi o’lchov bilan takrorlanadi 10 > 6. Xulosa qilinadi. Keyin o’lchashlar ikkita olchashlar bilan o’tkaziladi, ikkinchi idishdagi suv miqdori esa kichik olchov bilan o’lchandi.


O’lchash natijalari qarama–qarshi xulosaga olib keladi buni muhokama etib, bolalar idishdagi suyuqliklarning miqtorini bitta o’lchashdan foydalanish kerak, degan xulosaga keladilar.
O’qituvchi bir litr yozuvli metal bilan krushkani ko’rsatadi va umum qabul qilingan o’lchov nomini aytadi. Suyuqliklar yoki sochiluvchan jismlar sig’imini o’lchash zarur bo’lgan holatlar sig’imlarini o’lchash yoki hajmlarini o’lchash deb ataladi so’ngra suv o’lchovdan bir litrli shisha bankada quyiladi. Nima uchun banka bir litr deb atalishini aniqlanadi krushka yoki bir litrli banka bilan balonlarga suv quyamiz. Ikki litrli, uch litrli balonlar bilan tanishamiz.
Bolalar uylarida limanat va kefir shishalarini ko’p ko’rganliklari uchun bir litrli suv kefir shishalariga sig’ishini ko’rsatish foydalidir.
Do’konda bazi narsalar litrlab sotiladi.
Do’kon o’yinini o’ynash foydalidir sotuvchi xaridorlarga sutni (bo`yalgan suvni) butilkalarda, kastryulkalarda, chelaklarda ”sotadi”.
Ko’z bilan chamalashni riovojlantiradigan mashqlar foydalidir (oldin jahm ko’z bilan chamalanadi, keyin esa o’lchanadi). Ikkita idishga suyuqlik miqtorlari baravarlashtirishga oid mashqlar bolalarda qiziqish uyg’otadi:
1. Bir idishda uch litr suv, ikkinchisida ikki litr suv bor ikkala idishdagi suv bir xil bo’lishi uchun nima qilish kerak? (ikki litrga bir litr quyish yoki uch litrdan bir litrni olish kerak. Ishni ikkita bir xil idishda suv olib, amliy bajarish kerak.
Bir idishda 3 litr suv, ikkinchi idishda un dan ikki litr ko’p suv bor. Ikkinchi idishdagi suv bir litr ko’p bo’lishi uchun nima qilishi kerak? Bu masalani sturli yechilish usullarini ko’rib chiqish foydali bo’ladi.

  1. O’quvchilar bir idishga 1 litr suv quyish ni taklif etishadi. Bu usul amalda tekshiriladi. O’lchash natjasida birinchi idishda 4 litr suv ikkinchi idishda 5 litr

schuv bor ekan. 5 >4
B) birinchi idishda ikki litr ikkinchi idishga 1 litr suv quyiladi. 5<6

Bunday masalalarni yechish jarayonida sig’imlarni o’lchash bo’yicha zaruriy o’quvda shaikllanadi va mulohaza yuritish o’quvi rivojlanadi.


Boshlang`ich sinflarning dasturida matematik material bilan uzviy bog`liqlikda turli uzunlik o`lchashni ham o`rganish nazarda tutilgan. Uzunlik o`lchashlarsiz tabiatni, borliq olamni o`rganish mumkin emas. Uzunlik o`lchashda turli ob`ektlarning, borliq dunyoning xossalari aks etgan. Uzunlik o`lchash bu narsa yoki hodisaning biror xossasi bo`lib, uni boshqa narsa yoki hodisaning shu xossasi bilan taqqoslash va ulardan qaysi biri shu xossaga ko`proq darajada ega ekanligini aniqlash mumkin. Uzunlikni o`lchash tushunchasi murakkab tshuncha bo`lib, o`quvchilarning maktabda butun o`qish davrida shakllantiriladi. Boshlang`ich maktabning vazifasi shundaki, u bolalarda miqdorlarni o`rganishning intuitiv tushunarli usulini hosil qilishdir, buning natijasida bolalarda uzunlikni o`lchash narsalar va hodisalarning o`lchash bilan bog`liq bo`lgan xossalari ekanligi haqida tasavvurlar hosil bo`lishi kerak. Boshlang`ich maktabda bolalarga uzunlik, sig`im, massa, yuz, vaqt haqida dastlabki tasavvurlar beriladi.
Har bir uzunlik o`lchashni o`rganish uslubiyotining o`ziga xos xususiyatlari mavjud bo`lsa-da, biroq narsaning yoki hodisaning xossalarini o`rganishga umumiy yondashish uzunliklarni o`lchashni o`rganishning umumiy uslubiyoti haqida gapirish imkonini beradi. Bu uslubiyot asosida amaliy usul yotadi. Narsalar bilan ishlash asosida, aniq-hissiy qabul qilish qobiliyatiga tayanib, kichik yoshdagi
maktab o`quvchilarini uzunlikni o`lchash uchun umumiy bo`lgan xossalari bilan tanishtirish mumkin.
Uzunlik hajm xaqidagi tasavvurlarni shakillantirilayotganda biz asosan ko’rish xissiga tayanamiz. Massa tushunchasini tushintirishga barik xisga (grekcha – “baros”-og’irlik) tayaniladi. Istalsgan jism yerga tortilishi natijasida tayanchga bosim beradi yoki osilgan ipni taranglaydi. Kaftga gavdaga beriladigan bunday bosim ana shunday barik jism beradi. Barik bosim miqdori massaga to’g’ri proporsional. Jism massasi qanchalik katta bo’lsa og’irlik xissi shuncha katta bo’ladi. Og’irlik kuchining massaga proporsionalligi sababli, ko’pincha bu 2 tushuncha; massa va og’irlik chalkashtirib yuriladi. O’quvchilarp ko’pincha massa atamasi o’rniga og’irlik atamasini ishlatadilar. Bu fizikada 2 turli tushunchalardir.
Og’irlik-vektor miqdori. Og’irlik-jism tayanch ga bosadigan yoki ilmoqni tortadigan kuchdir. Og’irlik tayanchning xolatiga bog’liq. Agar tayanch vertikal tezlanishda yo’nalishda tezlanish bilan xarakatlanilsa u xolda jism zo’riqish yoki vazinsizlik xolatida bo’lishi mumkin. Og’irlik tayanchning xolatiga bog’liq. Og’irlik prujinali dinomametr bilan o’lchanadi. Og’irlikning o’lchov birligi nyuton.
Massa-skalyar miqdor, fizika qonunlari massasini energiyaning o’zgarishi o’lchov sifatida ochib beradi. Massa g’ichakli tarozilar da o’lchaniladi. Massaning o’lchov birligi kilogrammdir.

Xulosa
“Ta'lim to’g’risida”gi Qonun hamda Kadrlar tayyorlash milliy dasturining mohiyati barkamol avlodni tarbiyalashga qaratilgan bo’lib, unda quyidagi vazifalar bеlgilab qo’yilgan. Xususan, yoshlarni ma'naviy-axloqiy jihatdan tarbiyalash, yosh avlodni ma'naviy-axloqiy tarbiya asosida yеtuk qilib tarbiyalash, talabalarning ma'naviyatini milliy istiqlol g’oyasi asosida tarbiyalash va shakllantirishda ommaviy axborot vositalari imkoniyatlaridan kеng va samarali foydalanish, yoshlarda Vatanga va xalqqa muhabbat, yurt farovonligi uchun kurashish, insonparvarlik, o’zlikni anglash, milliy qurur, milliy iftihor, o’zga millat kishilari va ularning sadriyatlarini xurmat qilish kabi fazilatlarni tarbiyalash, yoshlarda vijdon erkinligi, ta'lim-tarbiya masalalari ustuvor vazifa sifatida amalga oshirilmoqda.
Yurtboshimiz “Yuqori malakali, zamonaviy bilimlarga ega bo’lgan, hozirgi kun talablari asosida fikrlay oladigan еtuk kadrlarni tayyorlash ham ijtimoiy-siyosiy, ham iqtisodiy muammolarimizni hal etishning kaliti hisoblanadi”dеgan edi.
Jamiyatda layo?atli, ishbilarmon, еtuk kadrlarga hamisha zarurat tu?iladi. Insoniyat rivojining tarixi uning talablarini qondirish va mavjud muammolarni hal etishga qodir munosib kadrlarga ehtiyoj sеzib kеlganidan guvohlik bеradi. Bu jamiyatning hozirgi taraqqiyot bosqichida ham dolzarb masalalardan biri bo’lib kеlmoqda. Buning uchun esa kadrlar siyosati nеgizida ma'naviyat va ma'rifat, shaxsni muntazam kamol toptirish borasida uzluksiz ish olib borish talab etiladi. Komil inson dеganda biz, avvalo ongi yuksak, mustaqil fikrlay oladigan, xulq-atvori bilan o’zgalarga ibrat bo’ladigan, bilimli, ma'rifatli kishilarni tushunamiz.
Mustaqillikning dastlabki yilaridanoq yurtimizda ma'naviyatni yuksaltirishga juda katta e'tibor bеrilishi bеjiz emas, iqtisodiyotni rivojlantirish, mustaqillikni mustahkamlash, mamlakatni jarayon siyosati saqnasiga olib chiqish kabi vazifalarni ma'naviyatni yuksaltirmay turib amalga oshirib bo’lmaydi. Ma'naviyatni yuksaltirish sohada muayyan muvafaqqiyatlarga eishilgach, jumladan, milliy tariximizni, xalqimizning g’ururi bo’lgan o’nlab va yuzlab allomalar xotirasini qayta tiklash, milliy an'ana va marosimlarni el-yurtimizga qaytarish kabi xayrli ishlar amalga oshirilgach, milliy mafkura va milliy istiqlol g’oyasi va mafkura masalalarini kun tartibiga qo’yish uchun ma'naviy asos yaratildi. Ana shu ma'naviy asos mamlakat taraqqiyotini ta'minlovchi yosh avlodni ma'naviy kamol toptirish, yangi tafakkur sohiblarini tarbiyalash jarayonida mu?im omil bo’lib xizmat qiladi. Bugungi kunda yangi jamiyat bunyodkori bo’lmish komil insonni tarbiyalash jarayonida umuminsoniy va milliy qadriyatlarga asoslanamiz.
Matematikada o’rganiladigan asosiy tushunchalardan biri miqdor tushunchasidir. Shuning uchun “Matematika miqdorlar haqidagi fan, u miqdor tushunchasidan kelib chiqadi” deb bejiz aytilmagan. Boshlangich sinfda quyidagi miqdorlar qaraladi: uzunlik, yuz, massa, hajm, vaqt va boshqalar.
Boshlangich sinflarda asosiy miqdorlarni o’rganish arifmetik materialni o’rganish bilan uzviy bog’liqlikda amalga oshiriladi. Jumladan “o’lchashni o’rgatish sanashni o’rgatish bilanbog’lanadi; yangi o’lchov birliklari tegishli sanoq birliklari kiritilgandan so’ng kiritiladi; ismli sonlarni yozilishi va o’qilishi sonlarni nomerlash bilan parallel o’rganiladi; arifmetik amallar abstrakt sonlar ustida va isimli sonlar ustida bajariladi. O’quvchilarning o‘lchov birliklari to‘g‘risidagi bilimlari va tasavvurlari ko’rgazmalilikning turli vositalari yani geometrik figuralarning modellari, chizmachilik va o’lchash asboblaridan keng foydalanish, kuzatishlar asosida va har qaysi o‘quvchining alohida miqdorlarni o‘lchashga doir amaliy mashqlar ish natijalari asosida xulosa chiqarish o’rgatish maqsadga muvofiqdir.
Atrof-borliqni o’z kashfiyotlari orqali bilib olish bolalar uchun juda qiziqarlidir.
Matematikani tevarak atrof, kundalik turmush bilan bog’lab o’qitishda yetuk olimlar, metodistlar, didaktiklar tomonidan asoslab berilgan nazariyalar hamda ilg‘or tajribali o‘qituvchilarni dars jarayonida olib borgan amaliy ishlariga tayanib bu mavzuni yoritib berishdagi 4 ta asosiy sabablarini ta’kidlab o’tish lozim:
1. Mahalliy materiallardan foydalanib darsni xayotiyligini ta’minlash.
2. Miqdorlar ustida ishlashda bu miqdorlarni turmush hayot bilan bog’lash.
3. Turli masalalar tuzish va yechish matematikani hayot bilan bog’lashdagi muhim vosita ekanligi.
4. O’quvchilarni jamoa va yakka tartibdagi ishlarini tashkil qilish uchun yahshi sharoit yaratadi.


Yüklə 188,53 Kb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   8   9   10   11   12   13   14   15   16




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə