Mavzu: tuproqning morfologik tuzilishi reja: I. Kirish


Tuproqning umumiy fizik xossalari



Yüklə 157,5 Kb.
səhifə14/16
tarix13.05.2022
ölçüsü157,5 Kb.
#87027
1   ...   8   9   10   11   12   13   14   15   16
Tuproqning morfologik tuzilishi1
Devoriy gazetai
Tuproqning umumiy fizik xossalari

Tuproqdagi ro’y beradigan kimyoviy va biokimyoviy jarayonlar ayniqsa suv, havo va issiqlik rejimi tuproqning fizik xossalariga bog’liqdir. Tuproqning fizik xossalari ham turli jarayonlar va agrotexnika sharoiti tahsirida o’zgarib turadi.

Tuproqning fizik xossalaridan eng asosiylari, bu tuproqning solishtirma og’irligidir. Qattiq fazasining zichligi tuproq tarkibidagi organik moddalarning qattiq fazasi zichligi 0,2-0,5 dan 1,0 1,4 g/sm3 gacha, mineral birikmalardan iborat qismida esa 2,1-2,5 dan 4,0-5,18 g/sm3 gacha o’zgaradi. Bu ko’rsatkich tuproqdagi birlamchi va ikkilamchi minerallarning tarkibi va solishtirma massasiga bog’liq. Masalan, dolomitning solishtirma og’irligi 2,8-2,99, limonitniki 3,5-4,0, gematitniki 4,9-5,3, montmorillonitniki 2,0-2,2 g/sm3 ni tashkil etadi.

Tuproqning hajm og’irligi tabiiy holatdagi bir kub santimetr quruq tuproqning gramm hisobidagi og’irligini shu hajmdagi +40 S da olingan suv og’irligi bo’lgan nisbatiga aytiladi va g/sm3 bilan ifodalanadi.

Tuproqning hajm og’irligi juda o’zgaruvchan bo’lib, asosan agregatlarning zichligi darajasiga bog’liq bo’ladi. Ustki haydalma qatlam, odatda, kichik hajm og’irligi (1,1-1,3, g/sm3) ega, chunki bu qatlamda agregatlarg’ovak joylashgan bo’ladi. quyi qatlamda agregatlar miqdori kamayib borganligi, hamda agregat va zarrachalarning zich joylashganligi tufayli bo’shliqlar miqdori kamayib boradi, natijada hajm og’irligi ortadi (1,6-1,7 g/sm3). Strukturali tuproqlarning yuqori kichik hajm og’irligiga ega bo’lib, u butun vegetatsiya davrida o’zgarib turishi mumkin. O’zbekiston tuproqlarida agregatlarning kamligi, hamda ularning suvga chidamsizligi hajm og’iriligini vegetatsiya davomida o’zgarib turishiga olib keladi. Sug’orish suvlari agregatlarni buzadi va ularni yanada zichlashishiga sabab bo’ladi. Yangi sug’oriladigan yerlar asta-sekin zichlashib tuproq qovushmasining zichligi jihatidan o’rtacha o’rinda turadi. Turli tipdagi sug’oriladigan tuproqlar qovushmasining zichligi jihatidan bir-biriga yaqin turadi. SHunday bo’lsa ham, sahro zonasidagi va gidromorf sharoitidagi tuproqlar ayniqsa kuchli zichlashgan bo’ladi. Umuman, quyi qatlamlardagi tuproqni hajm og’irligi ustki qatlam tuproqning hajm og’irligiga nisbatan kattaroq bo’ladi. Eng katta hajm og’irligi haydalma qavat tagidagi qatlamdir.

S.N.Rijov haydalma qavat tagidagi zichlashgan qatlam, yahni «plug tovoni» sug’orish vaqtida berilgan suvning va qisman ishlash qurollarining tuproq strukturasining buzishi va tuproqni zichlashtirishi tufayli vujudga keladi, degan fikrni bayon qiladi. SHuning uchun ham qadimdan sug’oriladigan tuproqlarning haydalma osti qatlamlari bir muncha katta hajm og’irligiga ega (1,6-1,8 g/sm3). Tuproqning bu darajada zichlanishiga ko’p yillik sug’orish hamda haydov asboblarining bosimi sabab bo’ladi. Hozirgi vaqtda tuproq qanchalik chuqur haydalsa, haydalma qavat tagidagi qavat zichlanishining shunchalik kamayganligi aniqlandi. Bu qatlamning zarari adabiyotlarda yetarli darajada keng yoritilgan va dehqonlar ham uni yaxshi biladilar. Sug’orilmaydigan yerlarda «plug tovoni» bo’lmaydi.

Tuproqning hajm og’irligi – uning unumdorligini belgilashda, ayniqsa madaniy o’simliklarning normal rivojlanishida ularning hosildorligini oshirishda muhim ahamiyatga ega. M.Umarov va J.Ikromov (1983) O’zbekiston sug’oriladigan tuproqlarining umumiy fizik xususiyatlarini dastlabki baholashning shkalasini ishlab chiqdilar. SHuni tahkidlash kerakki, tuproqlarda mavjud mikroagregatlar oz miqdorda bo’lsada, butun vegetatsiya davomida hajm og’irligini juda ham ko’tarilishiga to’sqinlik qilib, o’ziga xos fizik rejimini vujudga keltirishiga sabab bo’ladi.

Hajm og’irligini aniqlash bilan biz uning zichlashish darajasini bilamiz, bu esa uning muhim morfologik belgisi hisoblanib, ayrim agrotexnik tadbirlarni ishlab chiqishga yordam beradi.

Tuproq zichligiga qarab quyidagilarga bo’linadi: o’ta zich tuproq, zich tuproq,g’ovak tuproq, sochiluvchan tuproq. Tuproq hajm og’irligi ko’rsatkichi tuproqg’ovakligini hamda uning tarkibida qancha miqdorda tuz, gumus, oziq moddalar, suv borligini hisoblab chiqishda keng qo’llaniladi.

3. Tuproq hosil bo’lish jarayonida bo’shliqlarning umumiy hajmiy yig’indisiga tuproqg’ovakligi deyiladi.

Tuproqningg’ovakligi uning solishtirma og’rligi bilan hajm og’irligiga bog’liq. Ularning o’zgarishi bilang’ovaklik ham o’zgarib boradi.

Tuproqningg’ovakligi uning muhim xususiyatlaridan biridir. G’ovaklarning mavjudligi havo almashinish (aeratsiya) va suv harakatiga ijobiy tahsir etadi.

G’ovaklik tuproqning mexanik tarkibiga, strukturasiga, tuproq jonivorlarining faoliyati va organik moddalar miqdoriga, haydaladigan yerlarda esa, yerni ishlash hamda tuproqni madaniylashtirish usullariga bog’liq. Tuproqda qanchalik bo’lakchalar ko’p bo’lsa, ular shunchalikg’ovak joylashadi va aksincha, strukturasiz tuproqlarda esa mexanik elementlar, qanday shakl joylashishiga qaramay ular zich bo’ladi va natijada umumiyg’ovaklik keskin pasayadi. Odatda, gumusga boy, strukturali tuproqlar eng kattag’ovaklikka ega bo’ladi. Bunday tuproqning ustki qatlamida umumiyg’ovaklik 50-70 % ni tashkil etishi mumkin. Bu, birinchidan, tuproqda kattag’ovakliklar, har xil hashorat va hayvonlarining inlari, ildizlar qoldirgan bo’shliqlar hisobiga bo’lsa, ikkinchidan, tuproqning har xil katta-kichiklikdagi bo’lakchalariningg’ovak joylashishi hisobiga bo’ladi. G’ovaklik pastki qatlamlarida kamayib boradi.

Tuproqdagi hamma teshiklarning uning hajmiga nisbatan olingan jami yig’indisiga (% hisobida), umumiyg’ovaklik deyiladi. Tuproqning kapillyar suv bilan band bo’lgang’ovaklar yig’indisiga kapillyarg’ovaklik tushuniladi. Nokapillyarg’ovaklik esa umumiyg’ovaklik bilan kapillyarg’ovaklik o’rtasidagi farqni ifodalaydi va hamma vaqt havo bilan band bo’ladi.

4. Tuproqning solishtirma va hajm og’irligi hamdag’ovakligi uning umumiy fizik xossalari deb yuritiladi Tuproqning unumdorligini oshirish, albatta, mana shu umumiy fizik xossalariga bog’liq bo’ladi.

Bu o’rinda tuproq qattiq fazasi solishtirma og’irligining melioratsiyasi to’g’risida gap borishi mumkin emas, chunki solishtirma og’irlik bu uzoq vaqt o’zgarmaydigan fizik konstanti hisoblanadi.

Gap asosan butun vegetatsiya davomida juda ham o’zgarib turadigan tuproqning hajm og’irligi, hamda u bilan funktsional bog’lanishda bo’lgang’ovaklik to’g’risida boradi.

Mahlumki, tuproq uch fazali sistema hisoblanadi. Lekin bu fazalarning nisbati ularga ishlov berish, sug’orish jarayonida ancha o’zgaradi. Bu o’zgarish asosan tuproqdagi havo va suvga tegishlidir, yahni tuproqda namning o’z navbatida havoning kamayishiga olib keladi va aksincha, tuproqda namlikning kamayishi esa havoning ko’payishiga olib keladi, chunki suv va havo bir makonda-tuproqg’ovagida mavjuddir.

SHuni tahkidlash kerakki, vegetatsiya davomida beriladigan suvlar tuproq tarkibidagi havoning kamayishiga va unda borayotgan biologik jarayonlarning bir muncha sekinlashuviga olib keladi. Ayniqsa sug’orish suvlari tahsirida og’ir mexanik tarkibli tuproqlarda havoning miqdori keskin kamayadi. Lekin asosiy vazifa ekinlarning hosildorligining muttasil oshishini tahminlash uchun butun vegetatsiya davomida tuproqda suv va havoning mahlum nisbatini saqlashni taqozo qiladi.

Dehqonchilik tajribasida meliorativ jihatdan yomon xususiyatga ega bo’lgan tuproqlar o’zlashtirishning dastlabki davrlaridan boshlab yaxshi fizik xossalarga ega bo’la boshlaydi Dastavval melioratsiya va o’zlashtirish tuproq hajm og’irligining oshuviga olib keladi.

Ayniqsa, kapillyar suv bilan band bo’lgang’ovaklikning oshishi madaniy o’simliklar uchun zarur bo’lgan suv jamg’armasining ko’payishiga sabab bo’ldi.

Tuproq paydo bulish jarayonlarida vujudga keladigan va tuproq gorizontlarida tuplanadigan turli shakl va kimyoviy tarkibli moddalarga Yangi yaralma deb ataladi. Tuproqda boradigan fizikaviy, kimyoviy va biologik jarayonlar natijasida uislik va xayvonot olamining bevosita ta’siridan xosil bulishiga kura va kimyoviy, biologik Yangi yaralmalarga ajratiladi. Kimyoviy Yangi yaralmalar. Tuproqdagi turli kimyoviy jarayonlar tufayli xosil buladigan xar bir birikmalardan iborat. Bu birikmalar uzi paydo buladigan qatlamda yoki tuproq eritmasi Bilan birga surilib borib, turli chuqurliklarda xosil buladi. Bular suvda oson eriydigan tuzlar: NaCL, Na2 SO4 Ca va Mg oksidlar va gidroksidlari (fosfor kislotasi Bilan birga) temir oksidi birikmalari va chirindi moddalardan iborat bulishi mumkin. Tuproq jonivorlarining xayot faoliyati va usimliklar ildizining rivojlanish davrida paydo bulgan joylarda xar xil organik birikmalar va ular organizmi orqali chiqarilgan moddalar biologik Yangi yaralma deb ataladi. Ularga kopralitlar, yomg‘ir chuvalchanglari chiqindilari, yer kovlaydigan xayvonlar chiqindilari-bilan tuldirilgan yullar, yirik ildizni chirishidan tuplanadigan ildiz qoldiqlari, struktura bulaklari ustidan qoldirilgan nozik ildiz yullari-dendriylar kabilar kiradi.Tuproqning yuqori gorizontlarida kukimtir va qung‘ir zang dog‘larining bulishi tuproqning botqoqlanish bulishi bunday xozirgi paytda bulsa, qishloq xujalik ekinlari uchun juda noqulay sharoit xisoblanadi. Qushilma deb, tuproq paydo bulishi jarayonlari Bilan bog‘liq bulmagan keyinchalik tashqaridan aralashib qushilib kelgan organik va mineral moddalarga aytiladi. Jonivorlarning suyagi, turli chig‘anoqlar, о‘simlik qoldiqlari, biologik qushilma bulib, tosh, shag‘al va boshqa jism bulaklari mineral qushilma xisoblanadi, kumir bulaklari, uy-ruzg‘or buyumlari siniklari, uy xayvonlari va inson suyaklari arxeologik qushilmalardir. Bularni urganish natijasida tuproqning yoshi va insonlarning tuproqqa ta’siri tarixini aniqlash mumkin. Bular esa tuproq tiplari, tipchalarini va turlarini aniqlashga imkon beradi.




Yüklə 157,5 Kb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   8   9   10   11   12   13   14   15   16




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2022
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə