131
Antropomorfizm özünü bir çox səcdə obyektlərində göstərirdi.
Ən güclü səcdə obyektləri od və su idi.
Ümumiyyətlə,
məkan,
zaman
anlayışları
da
antropomorfizm mövqeyindən, xeyir və şər baxımından
qiymətləndirilirdi. Beləlikə, dünyanın dərk edilməsi təfəkkür
imkanlarının genişlənməsinə, mənəvi aləmin, o cümlədən
qiymətvermə mövqeyindən formalaşmasına imkan yaratmışdır.
Qədim təlimlərdə, o cümlədən, zərdüştlükdə xeyir və şər
qüvvələrinin həyat mənbəyi, insan davranışının meyarı olması
ideyası artıq inkişaf etdirilir. Xeyir və şərin döyüş meydanı
ruhdur. İnsanın taleyi allahdan yox, onun özündən asılıdır.
Əgər insan xeyirli fikri, xeyirli əməli və xeyirli işi seçirsə, onda
o, dünyanın ümumi müqəddəs nizamını təmin edə bilər.
Zərdüştə görə insan gərək tənbəllik etməsin, öz əməyi ilə
yaşasın, qazandığı var – dövləti ehtiyacı olanlarla bölüşsün,
həmişə ədaləti gözləsin. Əsas mənəvi məziyyətlər -
əməksevərlik, qənaətçillik, ədalətdir. Zərdüştün sosial idealı -
əhalinin yüksək maddi rifahının və yüksək mənəviyyatının əldə
edilməsidir. Hakimiyyət (xeyirxah hakimiyyət) bunu təmin
etməlidir.
Azərbaycanda erkən feodal mərhələsində həm də manilik
təlimi geniş yayılmışdır. Onun banisi Mani (təxminən 216-277)
bir çox ərazilərdə öz ideyalarını təbliğ etmiş və böyük uğur
qazanmışdı. Mani hesab edirdi ki, şər də, xeyir kimi əzəlidir.
Dünya tarixi zülmət və işığın, şər və xeyirin, şeytan və allahın
mübarizəsi tarixidir. Mani öz əxlaqi baxışlarını “Nəsihətlər”
əsərində izah etməyə çalışmışdır. O, göstərirdi ki, insan
təbiətinə də iki başlanğıc xasdır və insan həmin şər qüvvələrdən
azad olunması üçün özünə kömək etməlidir. Bunun üçün
özünə, xüsusilə ruhuna zərərli olacaq hər bir şeydən özünü
gözləməlidir. Maninin əsas əxlaqi prinsipi dünyanın
faniliyindən uzaqlaşmaq bu dünyanın məziyyətlərindən imtina
etməkdir.
132
Məzdakilərin təlimi də sosial problemləri önə çəkdiyinə
görə Azərbaycanın tarixi ərazisində geniş yayılmışdı. Bu
təlimin ideya mənbəyi erkən zərdüştlüyün, maniçiliyin və
qnostisizmin bəzi ideyaları olmuşdur. Məzdək və onun
davamçıları düşünürdülər ki, dünyanın inkişafının əsasında iki
– işıqlı və qaranlıq başlanğıclar arasında gedən mübarizə durur.
Ədalət Məzdəkin təlimində əsas əxlaqi prinsipdir. Ümumi
mülkiyyəti, bərabərçiliyi təbliğ edən məzdəkilər hesab edirdilər
ki, yaxşı, Allaha xoş gələn davranış bir-birinə dəstək və
yardımdan ibarətdir. Bununla belə bərabərlik prinsipi qullara və
qadınlara aid edilmirdi.
5.2.
Orta əsrlərdə etik baxışlar
“Saflıq qardaşları” cəmiyyəti X əsrin ikinci yarısında
yaradılmışdı. Onların məqsədi əhali arasında fəlsəfi və elmi
bilikləri yaymaq idi. Təşkilatın üzvləri, o cümlədən Əli ibn
Harun əz-Zəncani həm də etika məsələlərini araşdırmışlar.
Hesab olunurdu ki, dövlət ədalət rəmzidir və dövlət başçısı
müdrik və ədalətli olmalıdır. Vətəndaşların mənəvi durumu
onların savadlılıq dərəcəsindən asılıdır. İnsanların maddi və
mənəvi tələbatları cəmiyyətdə bir-biri ilə toqquşduğu üçün
ziddiyyətlərə gətirib çıxarır.
Ədalətsiz cəmiyyətdə qüsurlar, şər qüvvələr artır; belə
bir dövlət dağılmalıdır. Cəmiyyətdə olan sosial bərabərsizlik
insanların şəxsi qabiliyyətləri, həm də sosial şəraiti ilə müəyyən
olunur. İnsanlar isə həm təbii, həm sosial bərabərliyə
malikdirlər və buna layiqdirlər. Allah qarşısında hamı
bərabərdir. Hakimiyyət uğrunda mübarizədə insanlar hədsiz
dərəcədə qəddar və amansız olurlar. “Saflıq qardaşları” xüsusi
mülkiyyətə qarşı çıxış etməsələr də, var-dövləti cah-cəlalı ön
plana gətirib onu həyat məqsədinə çevrilməsinin əleyhinə
idilər. Ədalətli hökmdara ölkə vətəndaşları da uyğun gəlməli,
yəni onlar itaətkar və sözə baxan olmalıdırlar. İdeal dövlətdə
133
dövlət başçısı eyni zamanda imam, yəni ali ruhani şəxs, rəhbər
olmalı idi. Müəyyən mənada ideal cəmiyyətdə din deyildikdə
fəlsəfə nəzərdə tutulurdu.
Beləliklə, qədim yunan cəmiyyətində olduğu kimi,
“saflıq qardaşları” şəri əsasən insan nadanlığı və cəhaləti ilə
əlaqələndirirdilər. Onlar düşünürdülər ki, maarifləndirmə yolu
ilə insanların şüurunda və qəlbində xeyirxahlıq, ədalətlilik,
həqiqətə meyllilik kimi keyfiyyətləri aşılamaq olar. Əxlaqi
amilin rolunu cəmiyyətdə yüksək qiymətləndirən bu alimlər
hesab edirdilər ki, insanların əxlaqi keyfiyyətləri müəyyən
dərəcədə göy cisimlərinin hərəkəti, ilahi emosiya, psixoloji
amil, coğrafi və sosial mühit, əmək fəaliyyəti, maarifçiliyin
təsiri altında formalaşır və müəyyən edilir.
İnsanda müxtəlif qüvvələr, o cümlədən bitkisəl, heyvani,
zəkalı, düşünən və mələkmisal qüvvələr qarşılıqlı təsirdə
olduğu üçün burada müxtəlif mənəvu keyfiyyətlər özünü biruzə
verir – axmaq, eqoist və yaxud altruist, ali və s. Birinin
artmasına, digərinin azalmasına isə insanın yaşadığı mühitin
xüsusi rolu var. İnsan nəinki təbiətin, həm də cəmiyyətin
övladıdır: “əxlaqi keyfiyyətlər biliklər kimi əmələ gəlir. Bunun
sübutu odur ki, cəsarətli və mərd adamlar arasında böyüyən
uşaqlar həmin keyfiyyətləri özlərində aşılayırlar. lakin qorxaq
adamların yanında yaşayıb və böyüyən uşaqlar qismən olsa da,
onların axmaq hərəkətlərini götürürlər; ümumiyyətlə,
“insanların davranışı, xüsusiyyətləri onların gördüyü iş və həyat
tərzi ilə müəyyən olunur”.
İnsanda əxlaqi keyfiyyətlər əbədi deyil; burada daima
yenilənmə gedir, xasiyyət dəyişir, yeni xüsusiyyətlər əmələ
gəlir. “Saflıq qardaşları” əxlaqi şüurun dəyişilməsini qəbul
edərək, real həyatda insanlarda yüksək əxlaqi keyfiyyətləri
formalaşdırmaq üçün maarifləndirmə və tərbiyə işlərində fəal
şəkildə iştirak edirdilər. Onlar qəti əmin idilər ki, mənfi əxlaqi
keyfiyyətlər bütövlükdə təhsildə və tərbiyədə yaranmış
qüsurlarla bağlıdır.
Dostları ilə paylaş: |