Microsoft Word 002 zulfiya docx



Yüklə 153,14 Kb.

tarix02.12.2017
ölçüsü153,14 Kb.


DOI: 10.7816/idil-03-12-03                  İDİL, 2014, Cilt 3, Sayı 12, Volume 3, Issue 12 

 

37



 

www.idildergisi.com 

 

RUSYA’DA NİHİLİZMİN GELİŞMESİ VE EDEBİYATA 

YANSIMASI 

Nazan ÇOŞKUN KARATAŞ 

1

   

ÖZET

 

Köken  itibariyle  Antik  Yunan’a  dayandırılan  nihilizm,  felsefi  ve  siyasi  olarak 

ortaya  çıkışını  XIX.  yüzyılda  moderniteyle  gerçekleştirmiştir.  Hıristiyan  değerler 

sisteminin  çöküşüyle  var  olan  Nihilizm,  Avrupa’yı  etkilediği  kadar  Rusya’yı  da 

etkilemiştir. Bu çalışmada nihilizmin kökeni ve tarihi seyrine değinmekle beraber asıl 

olarak  nihilizmin  Rusya’da  ortaya  çıkış  süreci,  gelişimi  ve  edebiyata  yansıması 

irdelenmeye  çalışılmıştır.  Nihilizmin  Rus  edebiyatına  yansıması  İ.S.Turgenyev’in 

‘’Babalar ve Oğullar’’, İ.A.Gonçarov’un “Yamaç’’ , F. M. Dostoyevski’nin “Cinler” 

eserleri  çerçevesinde  ele  alınmıştır.  Sonuçta  ise  bu  eserlerde  yer  alan  Nihilizm 

anlayışının farklılıkları değerlendirilmiştir.  

 

Anahtar Kelimeler: Nihilizm, Rusya, 19.Yüzyıl Rus Edebiyatı. 

 

Çoşkun Karataş, Nazan. "Rusya’da Nihilizmin Gelişmesi ve 



Edebiyata Yansıması". idil 3.12 (2014): 37-52. 

Çoşkun Karataş, N. (2014). Rusya’da Nihilizmin Gelişmesi ve 

Edebiyata Yansıması. idil, 3 (12), s.37-52. 

 

                                                        

1

   Arş.Gör., İstanbul Üniversitesi, Rus Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı. nazan_coskun(at)yahoo.com



 


Çoşkun Karataş, Nazan. "Rusya’da Nihilizmin Gelişmesi ve Edebiyata Yansıması". idil 3.12 (2014): 37-52. 

 

www.idildergisi.com



 

38 


 

PROCESS OF DEVELOPING NIHILISM AND 

REFLECTION TO RUSSIAN LITERATURE 

 

 



ABSTRACT 

Nihilism that its origion based on ancient Greek, philosophically and politically has 

emerged in the 19th century with modernity. Nihilism which occurred by the collapse of the 

system of Christian values have effect also Russia as well as Europe. In this study origion of 

nihilism  and  its  historicall  process  have  been  referred  and  mainly  emergence  of  nihilism  in 

Russia and developing process and its reflection to Russian Literature have been examined. 

Reflection  of  nihilism  to  Russia  Literature  are  deal  with  in  the  frameworks  of  I.S.Turgenev 

‘’Fathers  and  Sons’’,  I.A.Goncharov  ‘’Slope’’,  Dostoevsky  “Demons’’.  Subsequently 

differences of nihilism understanding in these works have been evaluated. 

 

Keywords: Nihilism, Russia, 19th Century Russian Literature. 

 

 

 




İDİL, 2014, Cilt 3, Sayı 12  - Volume 3, Number 12

-

 



 

 

39



 

www.idildergisi.com 

 

Giriş 

19.yüzyıl  gerek  Batı  dünyası  gerekse  Rusya  için  büyük  değişimlerin 

yaşandığı,  toplumsal  koşulların  karmaşık  ve  çelişkili  olduğu  bir  dönemdir.  Batı 

sanayideki  gelişmelerle  beraber  kapitalist  ilişkilerin  yaygınlaşması  ile  oluşan  Yeni 

Dünya  düzeninin  çalkantıları  ile  uğraşırken,  Rusya’da  hala  toprak  köleliği  ve 

mutlakıyet  hüküm  sürmekte  ve  Rus  aydını  toprak  köleliğini  ülkenin  gelişmesinin 

önündeki  en  büyük  engel  olarak  değerlendirmektedir.  Ancak  Rus  aydını  Batı  ile 

aralarındaki  tüm  toplumsal  farklılıklara  rağmen  Batı’nın  düşünce  hareketlerini 

yakından takip ederek Rus gerçekliğiyle karşılaştırmaktadır. 

Bu dönemde Rusya’da gelişen tüm düşünce akımları, toprak köleliği sorunu 

ve mutlakıyet yönetimiyle bağlantılı olarak gelişir. Yüzyılın ilk yarısında Rusya’nın 

geleceği Slavcılık ve Batıcılık çerçevesinde tartışılır. Slavcılar ülkenin gelişimi için 

ulusal  değerlere  sahip  çıkılmasını  savunurken,  Batıcılar;  batının  kültür  ve 

birikiminin  benimsenmesi  gerektiğini  savunurlar.  Yüzyılın  ikinci  yarısında  ise 

düşünsel  hareketler  keskinleşir.  Hertsen,  Çernişevski,  Dobrolyubov  gibi  isimlerin 

öncülüğünde mutlakıyete karşı savaş ilan edilir ve radikal akımın bir uzantısı olarak 

Rus nihilizminin temelleri atılır. Altmışlı yıllar Rus radikalizmi, devrimci demokrat 

ideoloji  olarak  gelişir  ve  iki  merkezden  ilerler.  Birincisi  Hertsen’in  yayınladığı 

“Çan” (Kolokol)  adlı derginin etrafında birleşir. Hertsen Rusya’da özel mülkiyet ve 

sömürünün  olmadığı  bir  sosyalizm  hayal  eder  ancak  model  olarak  Batının 

alınmasına  karşı  çıkar.  Radikalizmin  ikinci  merkezini  ise  “Çağdaş”  (Sovremennik) 

dergisi çerçevesinde Çernişevski oluşturur. 

Rus  nihilizmi  radikalizmin  köklerinden  doğarak  altmışlı  yıllardan  itibaren 

gelişmeye  başlar.  Rus  nihilizmi  genel  olarak  Avrupa  etkileri  taşır  ancak  ülkenin 

toplumsal-politik  koşullarına  bağlı  olarak  kendine  özgü  bir  gelişim  gösterir.  Bu 

bağlamda  bu  çalışmada  önce  nihilizmin  Avrupa’daki  durumu  irdelenmiş  böylece 

tarihsel  gelişim  evreleri  çerçevesinde  Rusya’daki  nihilizmin  temelleri  ve  bu 

temellerin edebiyata yansımaları ele alınmıştır. 



1.Nihilizmin Gelişimine Kısa Bir Bakış 

Hiççilik  anlamına  gelen  nihilizm  terimi,  köken  olarak  Latince  nihil  (hiçlik) 

sözcüğünden  gelir.  Nihilizm  terimi  ilk  kez  eleştirici  bir  anlamda  Alman  filozofu 

F.H.Jacobi  tarafından  filozof  Fichte’ye  yazdığı  mektupta  kullanılır.  Jacobi,  dini 

ortadan  kaldırma  yönündeki  eğilimleri  nihilizm  olarak  tanımlar  (Sevim  1992:16). 

Nihilizm  akımının  temellerinin  ilk  dönem  filozoflarının  düşüncelerinde  yattığı  da 

yaygın  bir  görüştür.  Özellikle  septiklerin  görüşlerinin  nihilist  özellikler  taşıdığı 

vurgulanır (Küçükalp 2005: 22). 




Çoşkun Karataş, Nazan. "Rusya’da Nihilizmin Gelişmesi ve Edebiyata Yansıması". idil 3.12 (2014): 37-52. 

 

www.idildergisi.com



 

40 


 

D.Küçükalp  “Politik  Nihilizm  Nietzcheci  Bir  Tartışma”  adlı  eserinde 

septiklerin  görüşlerinin  nihilistik  olarak  nitelendirilebileceğini  çünkü  septiklerin 

geleneksel  hakikat  anlayışlarını  kendilerini  haklılaştıramayacakları  gerekçesiyle 

reddettiklerini belirtir. Bu bağlamda septisizm ya da şüphecilik gerçek sanılanlardan 

kuşkulanmayı savunan öğretilerin genel adı (Hançerlioğlu 1973:299) olduğuna göre, 

var  olan  her  şeyden  şüphelenme,  bir  anlamda  var  olan  hiçbir  şeyi  kabul  etmeme 

anlamı taşıdığı için nihilistlik olarak değerlendirilebilir. Bülent Diken ise “Nihilizm” 

adlı  eserinde  “kökenine  bakıldığında  nihilizm  sözcüğü  acıyı,  çatışmayı  ve 

antagonizmayı kabul edememe halini anlatır” der. Ona göre nihilizm acı, çatışma ve 

antagonizmanın artık var olmadığı, yanılsamalı bir dünya, aşkın bir cennet icadıdır 

(Diken 2011:13). 

Kökenleri  her  ne  kadar  antik  Yunan’a  dek  dayandırılsa  da  nihilizm,  Batı 

düşünce  hayatının  çelişkilerinden  doğar.  Hıristiyan  değerler  sisteminin  çöküşü 

Avrupa  nihilizmini  doğurur,  Avrupa  nihilizmi  de  birbiriyle  yakından  ilişkili  teorik 

ve pratik sorunları beraberinde getirir. Teorik sorun; Hıristiyan dünya görüşünün bir 

kavramlar sistemi olarak irrasyonel hale gelmesi ve içsel tutarlılığını kaybetmesidir. 

Pratik  sorun  ise;  söz  konusu  kavramlar  ile  yaşama  dönük  eylemlerde  bulunabilme 

yetersizliğidir (Küçükalp 2005:42). 

Nihilizmin felsefi ve siyasi olarak ortaya çıkışı XIX. yüzyılda modernite ile 

beraber  gelişir.  Hristiyan  değerler  sisteminin  çöküşü  ile  beraber  var  olan  düzenin, 

hayatın anlamının sorgulaması başlar. F.Nietzsche bu sorgulamayı “Şen Bilim” adlı 

eserinde  “Kaçık  Adam”  başlıklı  hikâyede  “tanrı  öldü”  metaforuyla  başlatır. 

Hikâyede    “kaçık  adam”  pazar  yerine  koşar,  kalabalığın  içine  karışarak,  “Tanrıyı 

arıyorum!  Tanrıyı  arıyorum!”  diye  bağırır.  Pazar  yerindeki  kalabalık  ;  “Ne  yolunu 

mu şaşırmış?” , “Çocuk gibi yolunu mu kaybetmiş?”, “Yoksa saklanıyor mu?” gibi 

sorularla  kaçık  adamla  dalga  geçerler.  Kaçık  adam  onlara  şöyle  cevap  verir:  “Onu 

biz  öldürdük  sizlerle  ben!  Onun  katiliyiz  hepimiz…  Nereye  gidiyor  şimdi  dünya? 

Biz  nereye  gidiyoruz?  Sürekli  boş  yere  geriye,  öne,  yana  bütün  yönlere  atılıp 

durmuyor  muyuz?  Üst  alt  kaldı  mı?  Sanki  sonsuz  bir  hiçte  yolumuzu  yitirmiyor 

muyuz?  …  Tanrısal  çürümeden  –tanrının  çürümesinden  başka  koku  duyuyor 

muyuz?  Tanrı  da  öldü.  Tanrı  öldü!  Tanrı  öldü!  Onu  öldüren  de  biziz.”  (Nietzsche 

2003:130) Yukarıdaki alıntıdan da anlaşıldığı üzere aslında Nietzsche’nin nihilizmi 

tanrıyı reddetmez, reddedilen, unutulan tanrıyı böylece değerlerin değersizleşmesini 

vurgular.  Nietzsche’nin  öldüğünü  söylediği  tanrı  basit  tanımıyla  sadece  Hıristiyan 

tanrısının  ölümünü  vurgulamaz,  tanrı  aslında  idealar  ve  idealler  alanını  içerisinde 

barındıran duyuüstü dünyayı sembolize eder. Bu durumda “tanrı öldü” sözünde dile 

getirilen  daha  esaslı  şey;  yaşamın  anlamının  ne  olduğu  sorusuna  bir  cevap  sunan 

duyuüstü dünyanın kesinliğinin kaybolması, böylece insan yaşamına anlam ve değer 

verecek hiçbir merkezin kalmamış olması gerçeğidir.” (Küçükalp 2005: 36) Nitekim 




İDİL, 2014, Cilt 3, Sayı 12  - Volume 3, Number 12

-

 



 

 

41



 

www.idildergisi.com 

 

Nietzsche  “Güç  İstenci”  adlı  eserinde  nihilizme  dair  şöyle  not  düşer:  “Nihilizm  ne 



anlama  gelir?  En  büyük  değerlerin,  kendi  öz  değerlerini  düşürmesi.  Hedef  eksik; 

“neden?” sorusuna cevap bulunamıyor?” (Nietzsche 2010: 27). 

Nietzsche’nin en yüksek değerlerin değersizleştiği, amaçların kaybolduğu ve 

neden  sorusunun  cevapsız  kaldığı  yerde  başladığını  savunduğu  nihilizm;  Diken’e 

göre  aslında  dünyayı  olduğu  gibi  kabullenememe,  dünyanın  amaçtan,  birlikten  ve 

anlamdan  yoksun  olduğu  gerçeğine  içerleme  durumudur,  dünyaya  bir  anlam 

vermeye,  ona  hayali  bir  bütünlük  atfetmeye  çalışarak,  dünyanın  anlamsızlığına, 

kaosuna  dayanabilmek  için  kaçışçı  bir  çözüm  arayışıdır.  (Diken  2011:  30)  Diken 

modernite,  yani  tanrının  ölümüyle  birlikte  başlangıçta  dinsel  bir  eğilim  taşıyan 

nihilizmi  edilgin  ve  radikal  olmak  üzere  ikiye  ayırır.  Edilgin  nihilizm  tanrının 

ölümünün yarattığı iki sonuçtan biri olan; insanın yönünü kaybetmesidir. En yüksek 

değerin  kaybolması  ile  insanın  tutunabileceği  bir  dayanağı  kalmamış  ve  yönünü 

kaybetmiştir. Bu anlamda edilgin nihilist aslında bu dünyadan hoşnuttur, yanlış olan 

dünyanın kendisi değil, bizim değerlerimiz, tutkularımızdır. Radikal nihilizm ise; bu 

dünyanın  sorunlu  olduğunu  ve  yok  olması  gerektiğini  savunur.  Radikal  nihilizmin 

hammaddesi tek kelimeyle umutsuzluktur. Eğer üstün değerler bu dünyada kendine 

bir yer bulamıyorsa yok olsun daha iyidir. Bu yüzden radikal nihilist siyasi otoriteyi 

reddederek,  toplumsal-simgesel  düzenin  toptan  yıkılmasını  ister  (Diken  2011:44-

45). 

Küçükalp  Nihilizmi  “dışsal  olarak  sosyal  düzenin  çöküşüne,  içsel  olarak  da 



ruhun  çöküşüne  işaret  eden  varoluşsal  bir  problem  ve  tarihsel  bir  olgu”  olarak 

değerlendirerek politik, ahlaki, epistemolojik, kozmik ve varoluşsal olmak üzere beş 

tür  nihilizmden  bahseder.  Yazara  göre  tüm  bu  nihilizm  türlerinin  ortak  özelliği  ise 

reddetmeye yönelik bir tutum içinde olmalarıdır. Nihilizm teriminin daha çok politik 

içerikte  kullanıldığını  söyleyen  yazar,  bunun  nedenini  çarlık  Rusya’sının  son 

dönemlerinde  politik  otoriteye  karşı  gerçekleştirilen  bir  takım  yıkıcı  eylemlerin, 

nihilizmle  özdeş  olarak  görülmesi  ve  eylem  sahiplerinin  nihilist  olarak 

nitelendirilmesiyle  açıklar.  Daha  geniş  tanımıyla  politik  nihilizm  “genel  olarak  bir 

politik  topluluğun  benimsemiş  olduğu  ve  bu  yönüyle  de  hem  politik  yaşamı 

mümkün ve anlamlı kılan hem de politik iktidarın meşruiyetine referans teşkil eden 

değerlerin  geçerliliğini  kaybetmesinden  kaynaklanan  bir  sorundur.”  (Küçükalp 

2005: 28-35). 

Nihilizmin kuramcısı olarak kabul edilen ve nihilizmin köklerinin Hıristiyan 

ahlak  yorumunda  saklı  olduğunu  savunan  F.  Nietzsche  ve  nihilizmin  önde  gelen 

temsilcilerinden  Heidegger,  Nietzsche’yi  takip  ederek  nihilizmin  tarih  sahnesine 

aktif  ve  pasif  olarak  iki  biçimde  çıktığını  söyler.  Pasif  nihilizm  pesimisttir,  sosyal 

gelişmeyi  reddeder  ve  geçmişe  yönelir.  Aktif  nihilizm  ise  eski  sosyal  ve  ideolojik 



Çoşkun Karataş, Nazan. "Rusya’da Nihilizmin Gelişmesi ve Edebiyata Yansıması". idil 3.12 (2014): 37-52. 

 

www.idildergisi.com



 

42 


 

formları reddeder ve geleceğe yönelir. Her iki nihilizm türünün ortak özelliğini ise 

bugünü yadsımaları oluşturur (Şirinyants TY). 

Nihilizm  Avrupa’da  moderniteye  bağlı  olarak,    toplumsal  ve  teknolojik 

ilerlemenin insan düşüncesinde yarattığı boşlukla bağlantılı olarak gelişir. Teknoloji 

ve bilimde yaşanan gelişmeler, Hıristiyan ahlak anlayışı temellerindeki sarsılmalar, 

dinin  insanın  hayatı  sorgulamasındaki  emredici  gücünü  kaybetmesi  Avrupa 

nihilizminin  temellerini  oluşturur.  Tüm  bunların  ortaya  çıkmasına  ise  Fransız 

devrimi  ile  başlayan  süreçte  eşit,  adaletli,  yeni  bir  dünyanın  kurulacağına  olan 

inancın hayal kırıklığı ile sonlanması neden olur. Bu hayal kırıklığı insan bilincinde 

bir  güvensizlik  yaratır  ve  insan  kaçışçı  bir  çözüm  olarak  yadsımayı  seçer.  Bu 

bağlamda nihilizm kızgınlığın, nefretin, çaresizliğin, hayal kırıklığının, teslimiyetin, 

kayıtsızlığın  ve  can  sıkıntısının  bir  sonucudur.  Bu  var  olanı  reddeden,  ancak  bunu 

düzeltmek için teklif getiremeyen ve böylece hem dış dünyayı hem de kendi kendini 

tahrip  etme  süreci  içine  giren  bir  insanın  tutumudur.(Sevim  1992:11)  Avrupa’da 

insanın  içinde  bulunduğu  duruma  tepki  vermesi  sonucu  daha  çok  felsefi  olarak 

gelişen nihilizm Rusya’da siyasi-toplumsal nihilizm olarak kendini gösterir. 

2.Rusya’da Nihilizmin Gelişmesi 

Nihilizm  Rusya’da  her  ne  kadar  Avrupa  etkileri  taşıyor  olsa  da  ülkenin 

toplumsal-politik  koşullarına  bağlı  olarak  kendine  özgü  bir  gelişim  gösterir. 

V.V.Savçuk  “Rusya’da  Nihilizmin  Yazgısı”  (Sudba  nigilizma  v  Rossii)  adlı 

çalışmasında  Alman  ve  Fransız  nihilizm  ve  nihilist  anlayışının  Rus  nihilizminin 

düşünsel  kaynaklarını  oluşturduğunu  söyler.  Ancak  Rusya’da  nihilizmin  geniş  yer 

bulmasının nedeni olarak aydın sınıfın içinde “raznoçintsı” olarak adlandırılan farklı 

toplum  katmanlarından  gelen  bir  grubun  ortaya  çıkmasını  gösterir.(Savçuk  TY) 

A.A.Şrinyants da bu konuda Savçuk ile aynı görüşü paylaşır ve nihilist ideolojinin 

oluşması ile sosyal sınıf arasında bağlantı kurar (Şirinyants TY). 

Nihilizm  terimi  Rusya’da  ilk  olarak  1829  yılında  N.Nadejdin’in  “Nihilist 

Topluluğu” (Sonmişe nigilistov) adlı çalışmasında “boşluk”, “cehalet” sözcükleriyle 

eş  anlamlı  olarak  kullanılır.  Rusya’da  nihilizmin  yaygınlık  kazanması  ise 

İ.S.Turgenyev’in  “Babalar  ve  Oğullar”  (Otsı  i  Deti)  adlı  eserinin  yayınlanması  ile 

gerçekleşir.  Bu  eserde  nihilist  hiçbir  otoriteye  boyun  eğmeyen,  inanca  dair  hiçbir 

ilkeyi kabul etmeyen kişi olarak tanımlanır. “Babalar ve Oğullar” romanı ile geniş 

bir çevreye yayılan nihilizm sözcüğü başlangıçta bir sövgü niteliği taşımaz. Yalnızca 

her  türlü  yerleşik  otoriteyi  radikal  bir  biçimde  reddetmek,  akla  uygun  kanıtlarla 

savunulmayan hiç bir şeyi kabul etmemek anlamına gelir (Walicki 2009:323). 



İDİL, 2014, Cilt 3, Sayı 12  - Volume 3, Number 12

-

 



 

 

43



 

www.idildergisi.com 

 

Turgenyev eserin yayınlanmasından sonra eserde yer alan nihilizm konusuna 



dair şöyle yazar: “Bu sözcük ne sitem ne de hakaret amacıyla kullanılmamış, tarihsel 

bir  olgu  olarak  ortaya  çıkan  düşüncenin  tam  ve  yerinde  bir  ifadesi  olarak 

kullanılmıştır.” (Savçuk TY) Ancak zamanla özellikle sağ güçlerin etkisiyle nihilist 

sözcüğü entelektüel savaşın ağır bir silahı haline gelir ve 1860-70’li yılların radikal 

devrimcileri  için  kullanılır.  Rusya’da  nihilizmin  geniş  yaygınlık  kazanmasının 

nedenlerini  V.Savçuk  üç  temele  dayandırır.  Birinci  neden  hükümetin  gelişen 

devrimci hareketler karşısında aldığı sıkı tedbirlerin, işkencelerin insan onurunu yok 

etmesi  ve  bu  durumun  devrimci  terörü  başlatmasıdır.  İkinci  neden  kapitalist 

ilişkilerin  gelişmeye  başlaması  ile  var  olan  düzenin  mümkün  olduğunca  çabuk 

tasfiyesinin istenmesidir. Üçüncü ve yazara göre en anlamlı ve sübjektif neden Rus 

soylularının  vicdan  sorunu,  hastalıklı  vicdanlarını  rahatlatmak  için  devrim 

istemeleri,  raznoçintsı  grubunun  yaşadıklarının  karşılığı  olarak  isyan  etmesi  ve  en 

önemlisi tüm insanlığı kapsayan genel bir mutluluk ve adaleti hayal eden devrimci 

düşüncenin 1860-70’li yıllar Rusya’sındaki tipik varlığıdır. 

G.O.  Rifmirovna  “Rus  Halkının  Hukuk  Anlayışında  Nihilizm  Fenomeni” 

(Fenomen  nigilizma  v  pravosoznanii  Russkogo  naroda)  başlıklı  çalışmasında 

nihilizmin Avrupa’da olduğu gibi Rus topraklarında da dini köklere dayandığını ileri 

sürer. Ona göre Ruslarda yaşam gerçeğini arama, daima nihilist bir özellik kazanır. 

Çünkü nihilizm hayatın değersizleştiği, amaçların kaybolduğu, hayatın ve dünyadaki 

varlığın  anlamına  dair  soruların  cevapsız  kaldığı  yerde  başlar.  (Rifmirovna  TY) 

Rifmirovna  ile  aynı  görüşü  paylaşan  diğer  bir  araştırmacı  ise  N.Berdyayev’dir. 

Berdyayev  de  nihilizmi  dini  bir  olgu  olarak  görür  ve  Ortodoksluğun  manevi 

temellerinden  doğduğunu  belirterek,  Rus  nihilizminin  temelinde  dünyayı  yâdsıma, 

kötülüklerle  bezenmiş  bir  yer  olarak  algılamanın  yattığını  ileri  sürer.  Bu  bağlamda 

Berdyayev, Rusya’da nihilist düşüncenin oluşmasında önemli rol oynayan kişilerin 

dindar  bir  aileden  gelen  ve  dini  eğitim  alarak  yetişen  çocuklar  olmalarının  da 

tesadüfî  bir  durum  olarak  değerlendirmez.  Berdyayev’in  sözünü  ettiği  bu  kişiler 

altmışlı  yıllar  Rus  nihilizminin  oluşmasında  etkin  rol  oynayan  Çernişevski  ve 

Dobrolyubov’dur.  

Berdyayev’e  göre  bu  gençler  okulda  aldıkları  dini  eğitimle  dünyayı  asketik 

olarak  yadsımayı  öğrenmiş,19.yüzyıl  Rusya’sında  Ortodoksluğun  bozulan 

değerlerine  karşı  bir  isyan  başlatarak,  aydınlanma  fikirlerini  Rusya’ya  özgü  bir 

biçimde idrak etmişlerdir (Berdyayev TY). 

Altmışlı  yılların  düşünce  yapısı  yeni  kuşağın  toplumsal  adalet  talebi  olarak 

kendisini  gösterir.  Kırklı  yıllar  Rus  aydınının  toplumsal  adalet  sorununa  yaklaşımı 

toplumsal  gerçeklikten,  fantezi,  düşünce  ve  edebiyat  dünyasına  kaçış  şeklinde 

biçimlenir.  Çünkü  gerçekliğin  sahteliği  ve  biçimsizliği  kırklı  yıllar  Rus  romantik-



Çoşkun Karataş, Nazan. "Rusya’da Nihilizmin Gelişmesi ve Edebiyata Yansıması". idil 3.12 (2014): 37-52. 

 

www.idildergisi.com



 

44 


 

idealistlerine  acı  verir  ve  başka  bir  dünyaya  kaçmasına  yol  açar.  Gerçekliğin  bu 

biçimsizliği  karşısında  onu  yeniden  yaratma  gücünü  kendinde  bulamayan  kırklı 

yıllar  Rus  romantik-idealistleri  bu  durumu  edebiyatta  “gereksiz  insan”  (lişnıy 

çelovek)  imgesini  yaratarak  aktarırlar.  Altmışlı  yılların  nihilistleri  ise  kırklı  yıllar 

idealistlerinin felsefe, sanat gibi bilimlere sığınmalarına, gerçeklerin bilincinde olup 

onu  değiştirecek  gücü  kendisinde  göremeyen  gereksiz  adamlara  karşı  doğal 

bilimleri, ekonomi politiği ön plana çıkararak yaşanılan düzenin yanlışlarını açıkça 

dile getiren ve yıkılmasını isteyen nihilist düşünceyi yaratırlar. 

A.Şirinyants  ise  “Nihilizm  ve  Aydınlara  Dair”  (O  nigilizme  i  intelligensii) 

adlı  çalışmasında  Rus  nihilizmini  Avrupa’dan  ayıran  temel  özellik  olarak  onun 

rasyonalist  özelliğini  ve  bilgiye  tapmasını  vurgular.  Rus  nihilizmi  metafiziği 

reddederek,  doğal  bilimleri  ve  metotlarını  savunur.  Şirinyants’a  göre  Rus 

nihilizminin bir diğer özelliği “iş” ve “hizmet” ilkesidir. Bu ilkeler Rus nihilizminde 

egemenliğe değil halka hizmeti vurgular. Ancak Rus nihilizmi içerisinde bu ilkeler 

farklı yorumlanır. Örneğin Pisarev, geleneksel sistem değerlerinden kopma ve onları 

yâdsıma;  N.Mihaylovski,  bireyselliğe  karşı  savaş;  M.Bakunin  ise  devrim,  tüm  dini 

resmi ve kültürel yapıyı yıkma olarak yorumlar. Ancak “iş” ve “hizmet” ilkeleri tüm 

bu farklı yorumlarına rağmen sonuçta tek bir ortak noktada kesişir. Bu ortak nokta, 

aydın azınlığın ülkenin yeniden yapılanmasında, halka gerçeği gösterme ve anlatma 

yolundaki öncü rolünün önemidir. Nitekim Şirinyants gerçekte Rus nihilizminin her 

şeyden  önce  aydın  sınıfın  halktan  ayrı  oluşunun  idrak  edilmesi,  Batı  kültürünün 

etkisi  altında,  kültür  ve  halk  olarak  Rus,  yaşam  tarzı  olarak  batılı  oluşunun 

çelişkisine dayandığını düşünür (Şirinyants TY). 

Berdyayev’in  de  sözünü  ettiği  gibi  altmışlı  yıllar  Rus  nihilizminin 

oluşmasında N.Çernişevski, N.Dobrolyubov, D.Pisarev gibi isimler önemli yer tutar. 

Çernişevski,  ilk  eğitimi  bir  ruhban  okulunda  alır.  Çernişevski’nin  altmışlı  yıllar 

düşünce yapısına dair fikirleri açık bir biçimde 1855 yılında kaleme aldığı “Sanat ile 

Gerçeklik  Arasındaki  Estetik  İlişkiler”  (Estetiçeskiye  otnoşeniy  iskusstva  k 

deystvitelnost)  adlı  çalışmasında  gözlenir.  Çernişevski  burada  edebiyatın  ve  genel 

anlamıyla  sanatın  işlevinin  üretmek,  yorumlamak,  gerçeği  takdir  etmek  ve  bir  tür 

“yaşam  kitabı”  niteliğine  büründürmek  olduğu,  eğitim  amaçlı  olduğu  savını  ileri 

sürer  (Olcay  2005:120).  Çernişevski’nin  bu  görüşleri  kırklı  yıllar  idealist 

düşüncesinin karşısına altmışlı yılların yeni düşünce yapısını koyar. Çernişevski’nin 

bir diğer önemli eseri tutuklu olduğu yıllarda kaleme aldığı “Nasıl Yapmalı?” (Şto 

delat?) adlı eseridir. Berdyayev’in Rus nihilizminin ana eseri olarak tanımladığı bu 

eserde  Çernişevski  “yeni  adamlar”  kuşağının  yeni  bir  rasyonalist  ve  materyalist 

görüşe  sahip  olduğu  kadar  yeni  bir  ahlak  anlayışına  da  sahip  1860’ların 

radikallerinin ülküleştirilmiş portresini çizer (Walicki 2009:269). 



İDİL, 2014, Cilt 3, Sayı 12  - Volume 3, Number 12

-

 



 

 

45



 

www.idildergisi.com 

 

Rus  nihilizminin  altmışlı  yıllarda  önde  gelen  temsilcilerinden  biri  de 



N.Dobrolyubov’dur.  Tıpkı  Çernişevski  gibi  Dobrolyubov  da  dindar  bir  ailede 

dünyaya gelmiş ve dini eğitim alarak yetişmiştir. Dobrolyubov’un felsefesini genel 

olarak  kırklı  yıllar  idealistlerinin  yerini  alacak  gerçek  insanların  oluşması  ve  tüm 

insanlık  için  bu  dünyada  gerçekleşecek  bir  mutluluk  düşüncesi  oluşturur.  Çünkü 

Dobrolyubov  inançlı  biri  olması,  bu  şekilde  yetiştirilmiş  olmasına  rağmen  bu 

dünyanın  kötülüklerle  bezenmiş,  acılarla  dolu,  adaletsiz  bir  yer  olduğuna  kanaat 

getirerek  inancını  yitirir  ve  ona  göre  insan  karanlıklar  ülkesine  ışık  getirmek 

zorundadır  ki  bu  da  ancak  aydınlanma,  yaşamın  devrimle  yeniden  yapılanması  ile 

mümkün olabilir (Berdyayev TY). 

Altmışlı  yıllar  Rus  nihilizminin  diğer  önemli  temsilcisi  D.Pisarev’dir. 

Pisarev’in  “Rus  Sözü”  (Russkoye  slovo)  adlı  dergide  yazdığı  makalelerde  temsil 

ettiği  düşünce  eğilimine  nihilizm  adı  verilir.  Pisarev’in  nihilizm  anlayışı  bireyin 

toplumun  dayattığı  bağlardan  kurtulmasının  gerekliliğine  dayanır.  Pisarev,  bunun 

ancak 


doğa 

bilimlerinin 

halka 

indirilmesi 



yoluyla 

gerçekleşeceğine 

inanır.(Walicki2009:323)Berdyayev’e 

göre 


Pisarev’in 

nihilizmi 

toplumun 

yapılandırılması,  yeni  insan  tipinin  yaratılması  temeline  dayanır.  Nitekim  Pisarev 

toplumun  yeniden  yapılanmasında  öncü  rol  oynayacak  yeni  insan  tipini  “düşünen 

gerçekçi”  (Mıslyaşçiy  realist)  olarak  adlandırır.  Pisarev’in  düşünen  gerçekçi  tipi 

kırklı  yılların  idealist  düşüncesinin  yarattığı  yüksek  ve  mükemmel  olanı  seven, 

hayalci,  faaliyete  yeteneği  olmayan  insan  tipi  ve  “gereksiz  adam”  imgesine  karşıt 

olarak  farklı  özellikler  taşır.  “Düşünen  gerçekçi”,  her  türlü  hayalciliğe  ve 

romantizme  karşı,  gerçekçilikle  alakası  olmayan  yüksek  düşüncelere  düşmandır 

(Berdyayev TY). 

Sonuç  olarak  Rus  nihilizmi  XIX.  yüzyıl  Avrupa’sının  düşünsel 

kaynaklarından  beslenerek  gelişir,  ancak  kendi  topraklarında,  ülkenin  toplumsal-

siyasi  koşullarına  uygun  olarak  yön  değiştirir.  Toprak  köleliğinin  hüküm  sürdüğü 

Rusya’da nihilizm aydın sınıfa ülkenin yeniden yapılanmasında öncü bir rol yükler, 

metafiziğe  karşı  doğal  bilimler  savunulur  ve  sanatın  işlevi  halka  hizmet,  üretmek 

ilkeleri ile eşdeğer tutulur. Kırklı yıllar Rus idealizmine tepki olarak nihilist düşünce 

yaşamın yanlışlarının bilincinde olmanın yetersizliğinin altını çizer ve bu yanlışların 

yıkılmasını, reddedilmesini, böylece toplumun yeniden yapılandırılmasını savunur. 

3. XIX. Yüzyıl Rus Edebiyatında Nihilizm 

(Babalar ve Oğullar, Yamaç, Cinler) 

Tarihe  altın  çağ  olarak  geçen  XIX.  yüzyıl  Rus  edebiyatı  çağın  toplumsal-

politik koşullarına bağlı olarak gelişir. Bu anlamda XIX. yüzyıl Rus edebiyatı aynı 




Çoşkun Karataş, Nazan. "Rusya’da Nihilizmin Gelişmesi ve Edebiyata Yansıması". idil 3.12 (2014): 37-52. 

 

www.idildergisi.com



 

46 


 

zamanda  çağın  siyasi,  toplumsal,  ahlaki  sorunlarını  yansıtır.  XIX.  yüzyıl 

Rusya’sında  edebiyat  toplumsal  sorunlar  ve  siyasi  yapıyla  paralel  bir  gelişme 

gösterir.  Başka  bir  deyişle  dönemin  yazarları  ülkenin  içinde  bulunduğu  toplumsal-

siyasi düzeni eserlerine konu edinirler. Turgenyev, Gonçarov, Dostoyevski gibi Rus 

edebiyatının  önde  gelen  isimlerinin  yaratıcılıkları  ve  dünya  görüşleri  XIX.  yüzyıl 

Rusya’sının toplumsal ve siyasi koşulları altında şekillenir. Kırklı yıllarda edebiyat 

yaşamına  başlayan  Gonçarov,  Dostoyevski,  Turgenyev  dönemin  edebiyatına  özgü 

toprak  köleliğine  karşıt  eserler  yazarlar  ve  ülkenin  toplumsal–politik  koşullarından 

bağımsız  değildir  yaratıcılıkları.  Ancak  ne  Gonçarov’un  ne  de  Dostoyevski  ve 

Turgenyev’in  yaratıcılığında  ülkenin  bu  keskin  ideolojik  savaşı  devrimci  kanat 

tarafından gelişmez.  

Gonçarov  devrimci  demokrat  hareketlere,  sosyalizm  düşüncesine,  nihilizme 

olumsuz yaklaşır kökensiz ve aşırı bulur. Ona göre ülkenin gelişimi ancak reformist 

hareketlere bağlı olarak sağlanabilir. Turgenyev de toprak köleliğinin kaldırılmasını 

talep  eder  ancak  o  da  Gonçarov  gibi  reformist  hareketlerden  yanadır  ve  ülkenin 

kalkınmasının sırrını eğitimde, okuryazarlık oranının artmasında görür. 

 Bu bağlamda yaratıcılıkları ülkenin toplumsal siyasi koşulları altında gelişen 

bu  yazarların  eserlerinde  altmışlı  yıllar  Rus  radikalizminin  temellerini  attığı  Rus 

nihilizmi kendini gösterir. Nihilizm terim olarak ilk kez 1862 yılında Turgenyev’in 

“Babalar ve Oğullar” (Otsı i deti) adlı eserinde kullanılır. Genel olarak genç ve yaşlı 

kuşak  arasındaki  çatışmayı  anlatan  eserde,  yaşlı  kuşak;  tutucu  düşünceleri 

savunurken,  genç  kuşak;  geçmişten  bağımsız,  yeni,  kendilerine  ait  düşünceler  öne 

sürer. Eserde nihilizmi genç doktor adayı Yevgeni Bazarov temsil eder. Eserin daha 

ilk bölümünde Arkadiy Kirsanov, arkadaşı Bazarov’u nihilist olarak ailesine tanıtır 

ve nihilisti şöyle açıklar:“Nihilist hiçbir makamın karşısında boyun eğmeyen, hiçbir 

prensibe  inanmayan  insandır.  O  prensip  ne  kadar  saygıya  değer  olursa  olsun”. 

(Turgenyev  2011:  32)  Gerçekten  Bazarov  görünüşte  hiçbir  prensibe  inanmaz  ve 

saygı  duymaz.  “Bizim  davranışlarımıza  yön  veren,  faydalı  olduğuna  inandığımız 

şeydir.  Bugün  faydalı  olan,  her  şeyi  inkâr  etmektir.  Biz  de  inkâr  ediyoruz  işte!”. 

(Turgenyev  2011:  69)  diyerek  düşüncelerini  açıklar.  Bilimi  aileyi,  eğitimi,  sanatı 

romantiklik, saçmalık, küf kokan laflar olarak tanımlar.  

Aslında Bazarov ülkenin toplumsal politik yaşamına dair önemli eleştirilerde 

bulunur.  Ancak  onun  sorunu  düşüncelerini  eyleme  geçirmiyor  olmasıdır  ki,  zaten 

böyle bir amacı olmadığını da açıkça dile getirir. Pavel Kirsanov’un “Her şeyi kesin 

olarak  anladınız  da,  öyleyken  yine  de  ciddi  olarak  hiçbir  şeye  el  atmamaya  karar 

verdiniz?” sorusuna “Evet hiçbir şeye el atmamaya karar verdik” diyerek cevaplar. 

Toplumdaki  bozuklukları  görüp,  değiştirmek  yerine  yalnız  küfretmek  istediklerini 

söyler.  Böylece  “Bazarov’un  yaptığı  tek  şey  çok  iş  yapılması  gerektiği  üzerine 



İDİL, 2014, Cilt 3, Sayı 12  - Volume 3, Number 12

-

 



 

 

47



 

www.idildergisi.com 

 

konuşmak olur”. (Olcay 2005: 142) Bazarov’un nihilizmi Rusya’da gelişen nihilizm 



ile  ayrı  özellikler  taşır.  Rus  nihilizmi  her  şeyden  önce  eski  düzenin  yadsınmasını 

isterken  yeni,  eski  geleneklerden  bağımsız  bir  düzeni  savunur.  Bazarov  Rus 

nihilizmin temel ilkeleri ile çatışmasının yanı sıra kendi karakterinin iç mantığı ile 

de çelişkiye düşer.  

Aşkı  saçma,  romantik  bulan  Bazarov    “Bütün  hayatını  bir  kadının  aşkı 

üzerine oynayan, bu kozu da elinden aldıkları vakit kendini bırakan, artık hiçbir işe 

yaramayacak  derecede  düşen  bir  erkek,  erkek  değildir”(Turgenyev2011:  46)  der, 

ancak âşık olduğunda aynı duruma kendisi düşer. Ölüm döşeğinde görmek istediği 

tek  kişi,  âşık  olduğu  kadın  olur.  Turgenyev’in  “Babalar  ve  Oğullar”  adlı  eserinde 

betimlenen  nihilizm,  genel  olarak  Rusya’da  gelişen  politik  nihilizmin  rasyonalist 

özelliği, var olan siyasi ve toplumsal düzenin yadsınması ilkeleri ile uyuşsa da yeni 

düzen  ve  yeni  insan  tipi  ilkeleri  ile  uyuşmaz.  Ancak  Turgenyev  eserde  nihilizmi 

betimlerken  eleştirel  bir  amaç  gütmediği  anlaşılır.  Yazar  amacının  yalnızca 

Rusya’da ortaya çıkışına tanıklık edilen tarihi bir gerçeğe, doğru ve uygun bir isim 

koyabilmek olduğunu vurgular. 

1867  yılında  ise  Bazarov’dan  sonra  Rus  edebiyatında  nihilizm  imgesi, 

Gonçarov’un  “Yamaç”  (Obrıv)  adlı  eserinde  Mark  Volohov  karakteriyle  karşımıza 

çıkar.  Ancak  Gonçarov’un  nihilizme  olan  yaklaşımı  Turgenyev’den  farklıdır. 

Gonçarov’unVolohov’a  karşı  tutumu,  daha  baştan  eserin  ana  figürü  Rayski’nin  şu 

sözlerinden anlaşılır: 

“Çalışmaktan da, her türlü düzenden de nefret eden işsiz, güçsüz takımı… Raydan bir 

kez  çıktıktan  sonra  onlara  kalan  serseri  bir  yaşamla,  başkalarının  sırtından  alabildiğine  açık 

bir  geçimdir.  Çoğunlukla  kaba,  pistirler:  ahlaksızlıklarıyla,  üstlerindeki  eski  püskülerle 

övünen züppeler de vardır aralarında.” (Gonçarov 2011:329) 

Eserin başlarında yalnızca satır aralarında kitapları yırtan, hırsızlık yapan biri 

olarak  adı  geçen  Volohov,  Rayski  ile  karşılaştığı  sahnede  okura  detaylı  olarak 

tanıtılır. VolohovMalinovka’ya sürgün olarak gelmiş, polis gözetiminde yaşayan, on 

beşinci dereceden devlet memurudur. Yalnızca izinsiz yaptığı şeylerden keyif alan, 

kapıdan  değil  pencereden  girip  çıkan,  sevmediği  kitapları  yırtan,  istediği  bir  şeyi 

sormadan  alma  hakkını  kendinde  gören  biridir.  MarkVolohov’un  da  tıpkı  Bazarov 

gibi altmışlı yıllar Rus nihilizmi ile uyuşan ve çelişen özellikleri vardır. Örneğin Rus 

nihilizminin  var  olan  her  türlü  otoriteyi  yâdsıma  özelliği  Volohov’da  da  vardır. 

Malinovkada  zaten  polis  gözetimi  altında  yaşayan  Volohov  siyasi  otoritelere  karşı 

çıkar.  Ancak  hiçbir  temellendirme  yapmaz.  “Ben  vali  olduğu  için  nefret  ediyorum 

ondan”  der.  Bu  cümleden  de  anlaşıldığı  üzere  Volohov,  niçin  yadsıdığının 

açıklamasını yapmadan yadsır her şeyi ve bu yönüyle Bazarov’dan da ayrılır. Çünkü 




Çoşkun Karataş, Nazan. "Rusya’da Nihilizmin Gelişmesi ve Edebiyata Yansıması". idil 3.12 (2014): 37-52. 

 

www.idildergisi.com



 

48 


 

Bazarov  bilinçli  olarak  yadsır,  yadsımasının  temellendirmesini  yapar.  “Çağımızda, 

içinde  bulunduğumuz  yaşayışta,  aile  ile  ilgili  olsun,  toplumla  ilgili  olsun,  bana  hiç 

acımadan,  tam  anlamı  ile  inkâr  edilemeyecek  bir  tek  kuruluş  gösterin,  sözlerinizi 

kabul  etmeye  hazırım”  (Turgenyev  2011:  75)  diye  karşı  çıkar  onu  eleştiren  Pavel 

Kirsanov’a. Bazarov temellendirme yapıp, iş yapmazken Volohov her ikisinden de 

uzaktır. 

Volohov’un  Rus  nihilizminin  temel  ilkelerine  uygun  özelliklerinden  biri  de 

mülkiyet  sorununa  olan  yaklaşımıdır.  Rus  nihilizmi  mülkiyeti,  toprak  köleliği 

düzenine  bağlı  olarak  toprak  sahiplerinin,  sahip  oldukları  bu  topraklar  üzerinden 

insanlara hâkim olması düşüncesinden yola çıkarak reddeder. Volohov ağaçtan elma 

koparırken  yakalandığında  “Benimdir  bu  elmalar,  başkalarının  değil:  siz 

çalıyorsunuz  onları  benden”  (Gonçarov  2011  :  610)  diye  cevap  verir  ve  bu 

düşüncesini Proudhon’un “mülkiyet hırsızlıktır” sözüne dayandırır. 

Volohov  eserde  kendisini  yeni  güç,  geleceğin  gücü  olarak  görür.  Ancak 

Volohov,  Rus  nihilizminin  yeni  gelecek  düşüncesi  ile  derinden  çelişir.  Çünkü 

Volohov’un  hayata  bakışı  anlık  zevklere  hitap  eder.  Vera  ile  olan  aşk  ilişkisinde 

kişiliği belirginleşen Volohov’uVera, ona söylediği düşüncelerinin bir özeti şeklinde 

şöyle tanımlar: 

“Uzaklara bakmanın ne gereği var? Dar kafalılıktır bu! Kişi mutluluğu metreyle ya da 

kiloyla alır gibi mi alacak? Yanından geçerken yakala onu, birkaç yudum al, bıkmamak için 

bırak  sonra,  başka  mutluluklar  aramaya  koş!  Dalından  düşmesine  fırsat  verme  elmanın, 

hemen kopar, yarın bir başkasını koparırsın…” (Gonçarov 2011:623) 

Volohov  eski  kuşağın  sevgi,  aşk,  aile,  evlilik  kavramlarını  saçma  bulur  ve 

kendince süreli aşk kuramı geliştirir. Bu kuram faydaya dayanmaktadır, çünkü ona 

göre aşk; geçici bir kapılma ve bir gereksinmedir. 

“Kumrularınızı inceleyin: sürekli değildir sevgileri, kendi işlerini yaparlar, yavrularını 

büyütürler,  sonra  biri  bir  yana,  öteki  bir  yana  giderler.  Ayrılırlar.  Akılsız  olanları  birlikte 

otururlar.” (Gonçarov 2011:710) 

Volohov’un aşka dair bu düşünceleri, onun hayata bakışının anahtarını sunar. 

Aşkta  görev  duygusunu  reddeden  Volohov  “sizin  aşkınızı  istiyorum,  kendiminkini 

de  size  veriyorum.  Aşkta  tek  kural  budur  işte…  Doğanın  gösterdiği  özgür  takas 

kuralı.  Bağlılığı  zorlamamak,  izlenime  özgür  bırakmak  kendini,  karşılıklı 

mutluluğun  hazzını  özgür  tatmak…  Benim  inandığım  yasa  budur”  (Gonçarov 

2011:715)  der  ve  açıkça  beraberinde  bir  görev,  kural,  zorunluluk  götürmeden 

yaşamın onu sürüklediği yere gideceğini belirtir. Bir önceki bölümde bahsettiğimiz 

gibi Rus nihilizminin bir diğer özelliği “iş” ve “hizmet” ilkesidir. “İş” ve “hizmet” 



İDİL, 2014, Cilt 3, Sayı 12  - Volume 3, Number 12

-

 



 

 

49



 

www.idildergisi.com 

 

ilkeleri  tüm  farklı  yorumlarına  rağmen  sonuçta  tek  bir  ortak  noktada  kesişir.  Bu 



ortak nokta aydın azınlığın ülkenin yeniden yapılanmasında, halka gerçeği gösterme 

ve anlatma yolundaki öncü rolünün önemidir. 

Bu anlamda Volohov, Rus nihilizminin aydın sınıfa yüklediği görev ve yeni 

gelecek ilkeleri ile çelişir. Aslında Volohov da yeni bir gelecekten bahseder. Ancak 

sözleri ile davranışları uyuşmaz. Aşkta olduğu gibi günlük hayatında da sorumluluk 

ve  görev  bilincinden  uzaktır.  Sözünü  ettiği  yeni  yaşam  için  hiçbir  çaba  harcamaz, 

günlük ihtiyaçlarını bile çalışmadan karşılar. Başkasında olan eğer bana lazımsa onu 

kullanabilirim  mantığı  ile  hareket  eder.  Yazar  anlatıcının  ağzından  Volohov’un 

hayata bakışını şöyle eleştirir: 

“Gerçek  adına  insanı  yaşayan  bir  beden  olarak  düşünüyordu  Mark.  Duyguların 

yalnızca  kısa  süreli  karşılaşmalarından,  kaba  hazlardan  oluştuğunu  söylüyor,  insanı 

hayvandan ayıran, onun yaşamını süsleyen düşü bile yadsıyordu.” (Gonçarov2011: 772). 

Gonçarov,  Turgenyev’in  aksine  altmışlı  yıllar  Rus  nihilizmini,  Mark 

Volohov‘un karakterinde olumsuz bir yaklaşımla betimler. Gonçarov nihilizme olan 

olumsuz  yaklaşımını  daha  da  belirgin  kılmak  adına,  Volohov’un  siyasi 

bağlantılarını,  düşüncelerini  tam  olarak  açıklamaz.  Eserde  Volohov’un  daha  çok 

ahlaki  ilke  ve  özellikleri  betimlenir,  bunlar  üzerinden  değerlendirme  yapılır. 

Volohov’u  siyasi  görüşlerini  açıklamadan  betimleyen  Gonçarov  böylece  bu 

görüşlerin faydasız ve temelsiz olduğunun altını çizmek ister ve Volohov’u bencil, 

ahlaktan yoksun biri olarak gösterir. (Petrov TY) 

Rus 

edebiyat 



uzmanı 

V.F.Pereverzev, 

Volohov’u 

Gonçarov’un 

yaratıcılığındaki anlaşılması en zor ve en esrarlı karakterlerden biri olarak tanımlar; 

Volohov’u nihilist olarak tanımlamanın yanlış olduğunu belirtir. Pereverzev’e göre 

altmışlı  yıllar  Rus  radikalizminin  temellerinden  doğan  Rus  nihilizmi  bir  taraftan 

ataerkil  yapıyı,  aileyi,  her  türlü  otoriteyi  yadsırken  diğer  taraftan  yeni  bir  düzeni 

işaret  eder.  Bu  düzen  halkın,  çalışan  sınıfın  refahını,  aydın  sınıfın  halka  karşı  olan 

sorumluluklarını,  en  temel  anlamı  ile  sosyal  adaleti  savunur.  Ancak  Volohov’un 

yapısında  ne  halk  sevgisi,  ne  de  halka  karşı  sorumluluk  vardır.  Onda  ne  idealist 

soyluların hastalıklı vicdanı, ne de raznoçinets’lerin halkla olan sıkı bağları vardır. 

Pereverzev’e  göre  Volohov  ne  bir  şey  yapabilir,  ne  de  yapmak  istemektedir. 

(Pereverzev  1989:  699-712)  Pereverzev  ile  aynı  görüşü  paylaşan  bir  diğer 

araştırmacı  L.Kamenev’dir.  Kamenev’e  göre  1862  yılında  Turgenyev’in 

Bazarov’undan  1869  yılında  Gonçarov’un  Volohov’una  gelindiğinde  edebiyattaki 

nihilist  imge  doğruluğunu,  ciddiliğini  ve  inandırıcılığını  kaybeder.  Oysa 

Bazarov’dan  Volohov’a  edebiyattaki  nihilist  tipin  bu  evrimi  altmışlı  yıllar  Rus 




Çoşkun Karataş, Nazan. "Rusya’da Nihilizmin Gelişmesi ve Edebiyata Yansıması". idil 3.12 (2014): 37-52. 

 

www.idildergisi.com



 

50 


 

toplumundaki  devrimci  aydın  grupların  düşünsel  ve  ahlaki  gelişme  süreçleri  ile 

uyumlu değildir. (Kamenev TY) 

XIX. yüzyıl Rus edebiyatının  ikinci yarısında nihilizm en keskin eleştirisini 

Dostoyevski’nin  1872  yılında  çıkan  “Cinler”  (Besı)  adlı  eserinde  bulur.  Rusya’da 

nihilizmin  temellerinin  atıldığı  altmışlı  yıllarda  Dostoyevski  Ütopik  sosyalizm 

fikirlerinden  uzaklaşır  ve  altmışlı  yıllar  devrimci  demokratların  ve  diğer  düşünce 

gruplarının  fikirleri  ile  uyuşamaz.  Dostoyevski  kendisinin  çıkardığı  Zaman 

“Vremya” adlı dergide bir yandan altmışlı yıllar Rus aydınlarının fikirlerini eleştirir 

diğer  taraftan  kendi  “toprağa  dönüş”  (Poçvenniçestvo)  teorilerini  açıklar.  Toprağa 

dönüş öğretisi aslında Slavcılık teorilerinin bir uzantısıdır. Slavcılık genel olarak her 

milletin kendine özgü bir yapısı olduğunu ve Rusya’nın gelişme koşullarının Batıda 

aranmaması  gerektiğini  savunur.  Ancak  Dostoyevski’ye  göre  Slavcılık,  Batı 

düşüncesinin karşısında yeterli güce sahip değildir. Dostoyevski’nin toprağa dönüş 

teorileri  de  batılılaşma  düşüncesinin  Rus  toplumu  üzerinde  yarattığı  bölünme, 

bozulma  gibi  etkilerinden  kurtulmak  için  Rus  halkının  ulusal  değerlerine  sahip 

çıkması  ve  gerçek  Hıristiyan  değerlerine  geri  dönmesi  gerektiğini  savunur.  Bu 

anlamda Dostoyevski nihilizme de inançsızlığın bir sonucu olarak yaklaşır. 

Dostoyevski’nin  “Cinler”  adlı  eserinde  nihilizm  hem  Bazarov’un,  hem  de 

Volohov’un  nihilizminden  farklı  özellikler  taşır.  Sosyal  ve  siyasal  düzendeki  tüm 

çarpıklıkları bilmesine karşın faaliyette bulunmayan Bazarov, ya da ne amacı ne de 

isteği olan Volohov’un nihilizminin aksine “Cinler” adlı eserdeki nihilizm siyasi bir 

amaç  güden,  aktif,  örgütlü  bir  topluluk  tarafından  temsil  edilir.  Dostoyevski  bu 

örgütlü  topluluk  ile  nihilizmin  iyiyi  ve  kötüyü  seçmede  kesin  kriterlerin  olmadığı, 

inançlarını kaybeden insanların toplumdaki koşullara uygun olarak çıkarlarına göre 

hareket  ettikleri  yerde  başladığını  ileri  sürer.  (Malışev  TY)  Yazarın  bu  düşüncesi 

Verhovenski’nin Stavrogin’e söylediği şu sözlerde açıkça kendini gösterir: 

“Çocuklarla birlikte tanrılarına, beşiklerine gülen öğretmen bizimdir. Para kazanmak 

için öğrenim görmüş bir katili, kurbanlarından daha bilgili olduğunu söyleyerek savunan bir 

avukat  öldürmeden  edemez,  O  da  bizdendir.  Dokunma  duygusunu  denemek  için  köylü  bir 

yoksulu döven okullular da bizdendir. Suçluları, suçsuzdur diye serbest bıraktıran mahkeme 

jürisinde  bulunanlarda  bizdendir.  Yeterince  liberal  değil  diye  tir  tir  titreyen  savcı  bizimdir, 

bizdendir.” (Dostoyevski 2009: 418). 

Dostoyevski  Verhovenski’nin  bu  sözleri  ile  eserde  nihilizmin  manevi 

değerlerin  yok  olduğu,  insan  yaşamının  manasının  reddedildiği,  kazancın  ve 

egoizmin  en  yüksek  değer  olarak  kabul  edildiği  yerde  başladığını  ve  nihilizmin 

temelinin  inançsızlık  ve  bununla  bağlantılı  olarak  gelişen  ahlaki  çöküş  olduğunu 

belirtir.  Bu  nihilizmi  karakterize  eden  nihilist  tipin  temel  özelliği,  onu  çevreleyen 

dünyanın  sahteliğine  karşı  açık  bir  tiksinti  ve  nefret  duymasıdır.  Bu  nefret 



İDİL, 2014, Cilt 3, Sayı 12  - Volume 3, Number 12

-

 



 

 

51



 

www.idildergisi.com 

 

beraberinde inançsızlığın bir sonucu olarak gelişen boşluk duygusunu getirmektedir. 



Boşluk  duygusu  da  hayatın  anlamına  olan  inancın  kaybolması  ile  eşdeğerdir. 

Hayatın  anlamına  olan  inanç  yok  olduğunda  nihilizmin  temel  ilkesi  olan  yâdsıma 

ortaya  çıkmaktadır.  “Cinler”  adlı  eserde  bu  evrimi  geçirmiş  nihilistlerden  biri 

Stavrogin’dir.  Hayatta  ulaşmak  istediği  hiçbir  amacı  yoktur.  İnançsızlığı  onu 

boşluğa, anlamsızlığa götürür ve intihar ederek yaşamına son verir. Dostoyevski’ye 

göre  nihilizm  inançsızlığın  bir  sonucudur.  Bu  anlamda  eserde  de  bu  düşünceye 

paralel  olarak  büyük  yıkımlar  ve  kayıplar  yaşanır.  Büyük,  yeni  bir  toplumun 

öncülüğünü yaptığını sanan Verhovenski’nin tüm hayalleri suya düşer Verhovenski 

yeni  bir  toplum  kurulacağına  ilişkin  saplantılı  düşünceleri  sonucu  tüm  insani 

değerlerini yitirir. Her şeye gücünün yeteceğine inanan Stavrogin’in yaşamı intiharla 

sonlanır.  Liza,  Şatov  öldürülür,  “tanrı  ömrümce  acı  çektirdi  bana”  (Dostoyevski 

2009: 121) diye haykıran Krillov intihar eder. 



Sonuç 

Turgenyev’in  “Babalar  ve  Oğullar”  ,  Gonçarov’un  “Yamaç”,  ve 

Dostoyevski’nin  “Cinler”  adlı  eseri  çerçevesinde  genel  olarak  incelemeye 

çalıştığımız  nihilizm  XIX.  yüzyılın  ikinci  yarısında  Rusya’da  gelişen  politik 

nihilizmin  ilkeleri  ile  tam  olarak  örtüşmez.  Babalar  ve  Oğullar’da  Bazarov, 

Yamaç’ta  Mark  Volohov,  Rus  nihilizminin  şiddetle  karşı  çıktığı  kırklı  yıllar  Rus 

idealizminin  yarattığı  “gereksiz  adamları”  andırırlar.  Bazarov  tıpkı  gereksiz  adam 

gibi  içinde  yaşadığı  çağın  tüm  çelişkilerinin,  yanlışlarının  farkındadır.  Bunları 

yüksek sesle dile getirecek cesareti de vardır. Ancak farkında olduğu yanlışlara karşı 

faaliyetsiz  kalır,  hiçbir  şey  yapmaz.  Volohov,  Bazarov’dan  daha  silik  kalır. 

Bazarov’un  aksine  düşüncelerinin  temellendirmesini  yapmakta  bile  yetersizdir. 

Dostoyevski’nin  “Cinler”  adlı  eserinde  ise  nihilizm  bireysellikten  çıkar,  kötülüğe 

bulanmış, örgütlü bir topluluğun düşünce yapısı olarak çıkar karşımıza. 

Rus  edebiyatındaki  nihilist  tipin  bu  özellikleri  yazarların  nihilizme  olan 

yaklaşımıyla  yakından  ilişkili  olarak  gelişir.  Nihilizme  gelişmekte  olan  tarihsel  bir 

olgu  olarak  yaklaşan  Turgenyev,  bu  anlamda  Gonçarov  ve  Dostoyevski’den  daha 

mesafeli  durur  nihilist  Bazarov’a.  Bazarov’u  hiçbir  makamın  karşısında  boyun 

eğmeyen  biri  olarak  betimler.  Bazarov  gayet  bilinçlidir,  neyi  niçin  yaptığının 

farkındadır  ve  düşünce  bazında  Rus  nihilizmi  ile  uyuşur.  Ancak  yeni  bir  düzen 

kurulması  gerektiği  konusunda  faaliyetsiz  kalır.  AslındaTurgenyev,  Bazarov  ile 

nihilizmi  eleştirme  amacı  gütmez.  Gonçarov  ise  Volohov’un  siyasi  düşüncelerini 

dahi  vermez.  Onu  sadece  ahlaksal  açıdan  bencil,  ahlaktan  yoksun  biri  olarak 

betimler  ve  böylece  bir  taraftan  nihilizme  olan  olumsuz  yaklaşımını  pekiştirirken 

diğer taraftan nihilizmi faydasız ve temelsiz bir görüş olarak nitelemek ister. Daha 

önce belirttiğimiz gibi nihilizm en keskin eleştirisini Dostoyevski’nin “Cinler” adlı 



Çoşkun Karataş, Nazan. "Rusya’da Nihilizmin Gelişmesi ve Edebiyata Yansıması". idil 3.12 (2014): 37-52. 

 

www.idildergisi.com



 

52 


 

eserinde bulur. Dostoyevski nihilizm ile inançsızlığı özdeşleyerek, inancın olmadığı 

bir yerde yıkımlardan, ölümlerden, kötülüklerden başka hiçbir şeyin olmayacağının 

altını çizer ve kahramanların yaşamı yazarın bu düşüncesine paralel gelişir.



 

KAYNAKLAR 

Bеrdyayev, N.A.İstoki i smısl Russkogo kommunizma, Ekim 

2012.http://www.vehi.net/berdyaev/istoki/07.html. 

Diken, Bülent. Nihilizm. Çev. Aylin Onocak. İstanbul: Ayrıntı Yayınları,  2011. 

Dostoyevski, F.M. Cinler. Çev. Ergin Altay. İstanbul: İletişim Yayınları, 2009. 

Gonçarov, İ. Yamaç. Çev. Ergin Altay. İstanbul: İletişim Yayınları, 2011. 

Hançerlioğlu, Orhan.  Felsefe Sözlüğü. İstanbul: Remzi Kitabevi, 1973. 

Камenev, L. Nigilistıy. Aralık 2012. http://feb-web.ru/feb/litenc/encyclop/le8/le8-0401.htm,. 

Küçükalp, Derya. Politik Nihilizm Nietzsheci Bir Tartışma. İstanbul:  Aktüel Yayınları, 2005. 

Маlışev, M.  “Кrainosti nigilizma: оbraz Stavrogina v romane Dostoyevskogo” «Besı». 

Kasım 2012. http://elar.urfu.ru/bitstream/10995/3216/1/Alter_Idem_2_16.pdf. 

Nietzsche, F. Şen Bilim. Çev. Levent Özşar. Bursa: Asa Kitabevi, 2003.  

Nietzsche, F. Güç İstenci. Çev. Nilüfer Epçeli. İstanbul: Say Yayınları, 2010. 

Olcay, Türkan. İvan S.Turgenyev.  İstanbul:  Multilingual Yabancı Dil Yayınları, 2005. 

Pereverzev, V.F. U istokov russkogo realizma. “Obraz nigilista u Gonçarova”. Moskva: 

Sovremennik, 1989. 

Petrov, S. “ İ. А. Gоnçаrоv”. Aralık 2012.http://az.lib.ru/g/goncharow_i_a/text_0060.shtml. 

Rifmirovna, G.O. “Fenomen nigilizma v pravosoznanii Russkogo naroda”. Ekim 2012. 

htttp://www.irex.ru/pub/polemika/10/gul/. 

Savçuk, V.V. “Sudba nigilizma v Rossii”. Ekim 2012. 

http://politconcept.sfedu.ru/2009.2/14.pdf. 

Sevim, Acar. Nihilizme Eleştirel Bir Bakış, İstanbul: İşaret Yayınları, 1992. 

Şrinyants, A. A.  “ O nigilizme i intelligensii”.Ekim 2012. 

http://www.portalslovo.ru/history/35437.php. 

Turgenyev, İvan. Babalar ve Oğullar. Çev. Leyla Soykut. İstanbul: İletişim Yayınları, 2011. 

Walicki, A. Rus Düşünce Tarihi Aydınlanma’dan Marksizme. İstanbul: İletişim Yayınları, 



2009. 



Dostları ilə paylaş:


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə