Naxçivan turk – İslam məDƏNİYYƏTİ abiDƏLƏRİNDƏ İŞLƏNMİŞ BƏZİ XƏtt nöVLƏRİ



Yüklə 32,76 Kb.

tarix07.08.2018
ölçüsü32,76 Kb.


FƏXRƏDDİN EYLAZOV  

AMEA Naxçıvan Bölməsi  

E-mail:eylazov.f@gmail.com 

 

NAXÇIVAN TURK – İSLAM MƏDƏNİYYƏTİ ABİDƏLƏRİNDƏ İŞLƏNMİŞ 



 BƏZİ XƏTT NÖVLƏRİ  

 

Şərqin  mühüm  mədəniyyət  mərkəzlərindən  biri  olan  Azərbaycan  və  onun  ayrılmaz  tırkib 

hissəsi Naxçıvan ərazisi qədim və orta əsrlər zamanı yaradılmış memarlıq abidələri ilə zəngindir.VII 

yüzilliyin  ortalarından  başlayaraq  islamlaşan  Azərbaycanda  memarlıq  abidələri  özündə  yerli  türk 

ənənələrini  saxlamaqla  bərabər,  həm  də  islami  xarakter  daşımağa  başladı.İslam  mədəniyyəti 

tarixində xüsusi  yer tutan Azərbaycan  xalqı  və  bu xalqın  içərisindən çıxan  mütəfəkkirlər Xilafətin 

sərhədləri daxilində “Müsəlman intibahı” adlanan mədəni oyanışın baş verməsində yaxından iştirak 

etmişlər.Həmin  vaxt  müsəlman  dünyasında  yetişən  Əhməd  əl-Bərdəyi,Əbdüləziz  əl  –  Bərdəyi, 

Məhəmməd ibn Həsən Naxçıvani, Nizami Gəncəvi, Əcəmi Naxçıvani və başqalarını göstərmək olar. 

Orta  əsr  Azərbaycan  memarlığının  inkişafında  dərin  və  silinməz  izlər  buraxmış  Əcəmi 

Əbubəkr oğlu Naxçıvani Naxçıvan memarlıq məktəbinin banisi kimi Naxçıvan ərazisində və qоnşu 

ölkələrdə  özündən  sonrakı  memarlаrın  fəaliyyətinə  də  həlledici  təsir  göstərmişdir.  Ərəb  dili  və 

yazısının,  bununla  birlikdə  islam  mədəniyyətinin  Azərbaycan  xalqının  həyatına,  məişətinə  güclü 

surətdə  daxil    olması  digər  sahələrdə  olduğu  kimi,  memarlıq  abidələrinin  üzərinə  həkk  olunmağa 

başladı.  Bunun  ən  bariz  nümunəsini  XII  yüzillikdə  Naxçıvan  şəhərində  Əcəmi  Əbubəkr  oğlu 

Naxçıvani tərəfindən inşa edilən abidələri və onlarda istifadə olunan xətt növlərini qeyd etmək olar. 

XII əsrdə yaradılmış  həmin abidələr əsrləri aşaraq Əcəmi dühasının cazibədar qüvvəsini bu 

gün  də  bizə  nümayiş  etdirir,  yüksək  estetik  zövq  verir,  müəllifinin  bədii  irsinin  həqiqətən  ölməz 

sənət  əsərləri  sırasına  daxil  olduğuna  şəhadət  edirlər.  Bu  yеnidən  canlanan  memarlıq  irsi,  Əcəmi 

Naxçıvaninin o dövrdə - XII əsrdə işinə təsadüf edilməyən bir memar olduğunu deməyə əsas verir. 

Əcəmi bizə məlum olan şah əsərlərin müəllifi kimi, yüksək fərdi yaradıcılıq siması olan, nəhəng bir 

sənətkardır.  Memarlıq  tarixində  yаşаdığı  dövrdə  adı  onunla  yanaşı  çəkilən  ikinci  bir  memar  hələ 

məlum deyildir.  

Əcəmi  Əbubəkr  oğlu  Naxçıvaninin  həyat  və  yaradıcılığı  tədqiqatçılar  tərfindən  geniş 

incələnmiş  və  onun  yaradıcılığının  müxtəlif  cəhətləri  işıqlandırılmışdır.  Əcəmi  Əbubəkr  оğlu 

Naxçıvaninin    memarlıqənənələri  təkcə  qədim  mədəniyyət  mərkəzi  olan  Naxçıvanda  deyil,  bəlkə 

Yaxın  Şərqin  tarixində  və  mədəni  inkişafında  mühüm  yer  tutan,  özünə  məxsus  izlər  qoyan  bir 



məktəb olmuşdur. Belə ki, Naxçıva və ona yaxın ərazilərdə tikilən bəzi abidələrdə Əcəmiyə xas olan 

xəttatlıq üsullarının bu və ya başqa şəkildə təzahürü vardır. Azərbaycanda bu təsir şimalda Bərdəyə, 

Cənubda  isə Həmədan  və Zəncana qədər bir əraziyə  yayılmışdır. Özlərini kitabələrdə “Naxçıvani” 

adlandıran  sənətkarlar  XIV  əsrə  qədər onun  banisi  olduğu  məktəbin  üslub  xüsusiyyətlərini  davam 

etdirmişlər. Bu cəhətdən Marağa, Qarabağlar, Bərdə, Salmas, Xоy, Urmiya abidələrini yada salmaq 

kifayətdir (1, s. 32). Əcəmi məktəbində istifadə olunan xətt növlərindən biri onun  əsərlərində daha 

dolğun şəkildə müşahidə olunan kufi xəttidir. Möminə Xatun məqbərəsi, Yusif Kuseyir oğlu türbəsi 

üzərində  müşahidə  olunan  xətt  növləri  хüsus  ilə  Möminə  Xatun  türbəsi  üzərindəki  kitаbələr  kufi 

xəttinin dörd növünü əhatə etməkdədir. 

Qədim kufi xətti ilə meydana gələn xəttatlıq sənəti əsrlər boyu müxtəlif mərhələlər keçərək 

özünün  ən  yüksək  zirvəsinə  gəlib  çatmışdır.  Xəttatlıq  Şərqdə,  o  cümlədən  Azərbaycanda  orta 

əsrlərdə meydana gəlmişdir. Хəttаtlığın  sənət kimi formalaşması isə X-XII əsrlərə təsadüf edir. İlk 

dövrlərdə  klassik  6  xətt  növü  yaranmışdır  (süls,  nəsx,  mühəqqəq,  reyhani,  tuqi,  rüqə).  Bunlardan 

“süls” adlanan xətt növü X əsrdə ərəb xəttatı Əbu Əli Məhəmməd ibn Muğlə, mühəqqəq və reyhani 

xətləri XI əsrdə bədii xətt ustası İbn əl-Bəvvab, tuqi və ruqə xətləri isə XIII əsr ərəb xəttatı və şairi 

Əbülfəz Dinəvəri tərəfindən yaradılmışdır (2, s.82).  



Kufi xətti. Miladın VII əsrində ilk dəfə olaraq Hirə və Yəməndə meydana gəlir və sonralar 

ərəblərlə  yanaşı,  digər xalqlar tərəfindən də geniş  şəkildə  istifadə olunmağa  başlanır. Iraqın  indiki 

Kufə  şəhərində  də  bu  xətt  yayılmağa  başlayır.  Bu  səbəbdən  də  sonralar  bu  xətt  Kufi  adlandırılır. 

Əsasən düz və sınıq cizgilərdən ibarət olan kufi xətti əvvəllər nöqtəsiz yazılsa da, sonralar daha da 

təkmilləşdirilmişdir. X əsrədək həm epiqrafikada, həm də paleoqrafiyada geniş tətbiq olunurdu. Kufi 

xəttinin özlüyündə dörd əsas növü vardır: kufi nəsx, kufi suls, kufi həndəsi və kufi şikəstə. İlk Quran 

nüsxələri də məhz kufi xətti ilə yazılmışdır (3, s. 280).  

Qeyd olunduğu kimi, Əcəmi xəttatlıq məktəbinin özündən sonra qoyub getdiyi abidələrdə bu 

xətt növləri daha çox müşahidə olunur. Bunun bariz nümunəsini Möminə Xatun  məqbərəsinin giriş 

qapısında daha dəqiq izləmək mümkündür.  




 

Şəkil 1. 

Nəsx xətti. XII əsrdən etibarən kufi xətti təkmilləşdikdən sonra ibn Muğlə Şirazi nəsx xəttini 

ixtira edir  və  bu ad ona özündən əvvəlki  xətti,  yəni kufi  xəttini aradan çıxardığı üçün  verilmişdir. 

Digər xətlərlə müqayisədə nəsx xətti özünün sadəliyi, rahat oxunuşu və asan yazılışı ilə diqqəti daha 

çox cəlb edir. Kufi xəttinin yerini tutan nəsx xətti meydana gəldiyi ilk gündən Quran, bədii və еlmi 

kitabların  yazılışındа,  üzünün  köçürülməsində  və  dəftərxana  işlərində  geniş  şəkildə  istifadə 

olunmağa başlanır.  

Hal-hazırda  İslam  ölkələrində  bu  xəttin  iki  növündən  istifadə  olunur.  Onlardan  biri  yaquti 

nəsx,  digəri  isə  İrani  nəsxidir.  Yaquti  nəsxi  –  Yaqut  Müstəsəm  tərəfindən  ixtira  olunmuş  və 

təkmilləşdirilmişdir.  İrаni  nəsx  növü  isə  Səfəvilərin  hakimiyyəti  dövründə  məşhur  xəttat  Əhməd 

Neyrizi tərəfindən ixtira olunmuşdur (3, s. 283).  

Mədəniyyətlər beşeyi olan Naxçıvan MR ərazisindəki daş kitabələrdə və yaxud əlyazmalarda 

nəsx xəttinə daha çox rast gəlmək olur (4, s. 83). 

 

 

Şəkil 2.  



Suls  xətti.  Lüğəvi  mənası  üçdə  bir  deməkdir.  Ərəb  əlifbasında  yazılan  klassik  xətt 

növlərindən olan süls xətti X əsrdə məşhur ərəb xəttatı Əbu Əli Məhəmməd  ibn Muğlə tərəfindən 




ixtira olmuşdur. Bu xətt növündə hərflərin üçdə bir hissəsi əyri, qalan hissəsi isə düz cizgidə yazılır 

ki,  bu  da  sözlərin  bir-birinə  toxunaraq  yazılmasına  imkan  verir.  Süls  xətti  özünəməxsus  gözəlliyə 

malik  olduğu  üçün  xətt  ustadları  onu  “ummul-xutut”,  yəni  “xətlərin  anası”  adlandırmışlar.  Qədim 

xəttatlar belə hesab etmişlər ki, süls xətti ilə yaza bilən bir şəxs çox asanlıqla ruqə, tərfi, müsəlsəl və 

nəsx kimi xətlərlə də yaza bilər. Çünki, süls хətti dаhа çох xətlərə mükəmməl yiyələnməyi, möhkəm 

əl və böyük məharət tələb edir (3, s. 282).  

 

 

Şəkil 3. 



Şikəstə  хətti.  Şikəstə  sözünün  mənası  (sınıq)  deməkdir.  XII  əsrdə  “nəsх”  xətti  əsasında 

yaradılan şikəstə xətti əsasən sınıq xətlərdən ibarət olduğuna görə ona belə bir ad verilmişdir. Divani 

xəttində  olduğu  kimi  şikəstə  xətt  növündə  də  ikişəkilli  hərflər  (əlif,  ra,  vav  və  dal)  kimi  hərflər 

özündən sonrakı hərflərə də birləşdirilir. Digər xətlərlə müqayisədə şikəstə xətti ilə daha tez yazmaq 

mümkün olduğundan bu xəttə daha çox rast gəlmək olur.  

Herat  hakimi  Murtuzaqulu  xan  tərəfindən  sistemə  salınan  şikəstə  xətti  meydana  gəldiyi 

dövrdən еtibаrən xəttatların diqqətini cəlb etmişdir. Firdovsi, Sədi Şirazi, Mövlana, Nizami Gəncəvi 

və sair klassiklərin əsərləri ilk dəfə olaraq bu xətlə yazılaraq vahid məcmuə halına salınmışdır (3, s. 

281).  

Naxçıvan  Dövlət  Tarix  muzeyində  saxlanılan 



  daş  kitabədə  verilən  mətn 

nümunəsi şikəstə xətt növünə aiddir.  

 

 

Şəkil 4.  




Nəstəliq xətti: XIV əsrin sonlarında məşhur xəttat Mir Əli Təbrizi tərəfindən nəsx və təliq 

xətlərinin  əlaqələndirilməsi  nəticəsində  yaradılan  nəstəliq  xətti  XV-XVI  əsrlərdə  Yaxın  Şərqdə, 

Azərbaycanda və Naxçıvanda geniş yayılmış və əsasən əlyazma kitablarının üzünün köçürülməsində 

məktub  və  sənədlərin  yazılmasında  geniş  tətbiq  olunmuşdur.  Sonralar  daha  geniş  yayılan  nəstəliq 

xətti gümüşdən, bürüncdən, saxsıdan hazırlanan qabların və bəzək əşyalarının bəzədilməsində daha 

çox  istifadə  edilmişdir.  AMEA  Naxçıvan  Bölməsinin  Əlyazmalar  Fondunda  saxlanılan 

əlyazmalarda  və  Naxçıvan  Dövlət  Tarix  Muzeyində  mühafizə  olunan 

  şifrəli  1 

ədəd kəşkülün üzərində həkk olunan xətt nümunələri nəstəliq xəttinə aiddir (5, s. 109). 

 

 



Şəkil 5. 

 

Nахçıvаn  ərаzisində  indiyədək  qаlаn  müsəlmаn  еpiqrаfikаsı  аbidələri  təsdiq  еdir  ki,  ХVII-

ХVIII əsrlərdə kitаbələrin yаzılmаsındа bu хətdən dаhа gеniş şəkildə istifаdə оlunmuşdur.  

Tədqiqаtlаrımız  göstərir  ki,  оrtа  əsrlərdə  Nахçıvаn  ərаzisində  yаzı  vаsitəsi  kimi  ərəb 

qrаfikаsınа  məхsus  müхtəlif  хətlərdən  gеniş  istifаdə  оlunmuşdur. Yəqin ki, tədqiqаtçılаr  gələcəkdə 

bu məsələyə diqqət yеtirəcək və həmin sаhədə gеniş tədqiqаtlаr аpаrаcаqlаr.    



ƏDƏBİYYAT 

1. Salamzadə Ə. Əcəmi Əbubəkir oğlu və Naxçıvan memarlıq abidələri. Bakı: İşıq, 1976, 82 s.  

2. ASE , X cild.Bakı: Azərbaycan Dövlət nəşriyyatı, 1987,608 s.  

3. Türk dünyası el kitabi II cild. Ankara Türk Kültürünü Araşdırma İnistitu, 1992,536 s. 

4.Səfərli F.Orta əsrlərdə Naxçıvanın sosial-siyasi həyatında dini mərkəzlərin rolu. Bakı : Elm, 2003, 

392 s.  


5. Неймат М.С. Корпус эпиграфических памятников. Азербайджана. Т. ЫЫЫ, Арабо-персо-

тюрко язычные надписи Нахчыванской Автономной Республики (ХЫЫ-начала ХХ века) –Б: 

ХХЫ- Yeni Nəşrlər Evi, 2001, 216 s. 

 

 





Dostları ilə paylaş:


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə