Sayali sadiqova



Yüklə 67,99 Kb.

tarix10.12.2017
ölçüsü67,99 Kb.


T Ü R K O L O G İ Y A  

 

№ 3 



2015 

 

 



 

 

 

 

 

 

SAYALI SADIQOVA 

 

MÜXBİR ÜZV

 

QURBANOV AFAD MƏHƏMMƏD OĞLU 

 

   

Azərbaycan  Milli  Elmlər  Akademiyası-

nın müxbir üzvü, əməkdar elm xadimi, Dövlət 

mükafatı  laureatı,  filologiya  elmləri  doktoru, 

professor  Afad  Məhəmməd  oğlu  Qurbanov 

1929-cu  il  yanvarın  10-da  Ermənistanın  Kali-

nino  rayonunun  Qızıl  Şəfəq  (Dağ  Borçalı) 

kəndində anadan olmuşdur. Yilməzli orta mək-

təbini  bitirmiş,  1945-ci  ildə  Qızıl  Şəfəq  kəndində 

pedaqoji  fəaliyyətə  başlamışdır.  1946–1948-ci  il-

lərdə Tbilisi  Müəllimlər  İnstitutunda  təhsil  almış 

və 1948–1951-ci illərdə Lenin adına APİ-də təh-

silini  davam  etdirmişdir.  1951–1955-ci  illərdə 

isə Gürcüstan SSR-in Hamamlı orta məktəbin-

də  direktor,  1955–1956-cı  illərdə  isə  A.S.Puş-

kin  adına  Tbilisi  Dövlət  Pedaqoji  İnstitutunda 

müəllim  vəzifəsində  çalışmışdır.  A.Qurbanov 

1956–1959-cu  illərdə V.İ.Lenin adına  APİ-nin 

Azərbaycan  dilçiliyi  kafedrasının  aspirantı  ol-

muş, 1962-ci  ildə  professor  Ə.Dəmirçizadənin 

rəhbərliyi  ilə  «Səməd  Vurğunun  “Vaqif”  pye-

sinin  dili  və  üslubu»  mövzusunda  namizədlik, 

1968-ci  ildə isə «Müasir Azərbaycan ədəbi di-

li»  mövzusunda  doktorluq  dissertasiyası  mü-

dafiə etmişdir. 

   Afad  Qurbanov  1965-ci  ildə  dosent, 

1970-ci ildə isə professor elmi adına  layiq gö-

rülmüşdür.  O,  1959-cu  ildən  ömrünün  sonuna 

qədər  –  əlli  il  ADPU-da  müəllim,  dekan,  ka-

fedra  müdiri,  filologiya  və pedaqogika  elmləri 

üzrə müdafiə şurasının sədri, 1981–1989-cu il-

lərdə V.İ.Lenin adına Azərbaycan Pedaqoji İns-

titutunun  (indiki  Azərbaycan  Dövlət  Pedaqoji 

Universiteti)  rektoru  olmuşdur.  Prof.  A.Qur-

banov  1983-cü  ildə  Azərbaycan  SSR  EA-nın 

filologiya  sahəsi  üzrə  müxbir  üzvü  seçilmiş, 

dünyanın  bir  sıra  beynəlxalq  və  milli  akade-

miyalarının  akademiki,  o  cümlədən  Türk  Dil 

Qurumunun üzvü seçilmişdir. 1990–1994-cü il-

lərdə  Milli  Məclisin  üzvü  olan  A.Qurbanov 

Əlifba Komissiyasının sədri olmuşdur.  

 

Azərbaycan dilçiliyinin inkişafında, onun 



müxtəlif sahələrinin araşdırılması və tədrisində 

böyük  xidmətləri  olan  Afad  Qurbanov  «Azər-

baycan ədəbi  və danışıq dili» (1965),  «Müasir 

Azərbaycan ədəbi dili» (1967), «Ümumi dilçi-

lik» (I, II  c. –  1988, 1993),  «Poetik onomasti-

ka» (1988), «Azərbaycan dilinin onomalogiya-

sı» (1988), «Azərbaycan onomastika məsələlə-

ri»  (1986),  «Dünyanın  dil  ailələri»  (1994), 

«Müasir  Azərbaycan  ədəbi  dili»  (I  h.  –  2003), 

«Azərbaycan dilçiliyi problemləri» (I c. – 2004), 

«Azərbaycan onomalogiyasının əsasları» (2 cild-

də – 2004) və  bir  sıra  monoqrafiya  və dərslik-

lərin,  500-ə  qədər  elmi  məqalənin  müəllifidir. 

Bu  monoqrafiyalar görkəmli  alimin  uzunmüd-

dətli  gərgin  elmi  araşdırmalarının  uğurlu  nəti-

cəsidir. Belə əsərlər ancaq elmin bu gününü və 

gələcəyini düşünən alim narahatlığının məhsu-

lu kimi ərsəyə gəlir. Bu əsərlərdə dilçilikdə ak-

tual  məsələlər,  problemlər,  elmi  anlayışlar  də-



SAYALI SADIQOVA 

 

60 



qiqləşdirilmiş dil  və  dilçilik tarixi  ilə  əlaqədar 

yeni təsniflər verilmişdir.  

   A.Qurbanovun  kitabları  müasir  dilçili-

yin  qarşısında  duran  nəzəri  və əməli problem-

lərin izahına, araşdırılmasına həsr olunmuşdur. 

O, Azərbaycan dilçiliyinin inkişaf vəziyyəti və 

onun perspektivlərini  müəyyənləşdirərkən  elm 

və onun xüsusiyyətləri, elmin yaranması məsə-

lələri, dilçiliyin iki – linqvistik və fəlsəfi nəzəri 

əsas üzərində təşəkkül tapması, elmlərin təsnifi 

problemi, dilçilik tarixinin müəyyənləşdirilmə-

si problemlərinə aydınlıq gətirmişdir. 

Müəllifin əsərlərində ümumi və türkoloji 

dilçiliyə  aid  tədqiqatlar  aparılmış,  dövrləşdir-

mələr dəqiqləşdirilmiş, ümumi dilçiliyin inkişafı 

(eramızdan əvvəl yeni eranın IV əsri, V–XV əsr-

lər, XVI – XVIII əsrlər, XIX əsr, XX əsr – XXI əs-

rin  əvvəli)  daha  qədim  dövrlərlə  bağlanmış, 

türkoloji dilçilik və Azərbaycan dilçiliyi üçün eyni 

inkişaf dövrləri (I dövr – ən qədimdən – X əsrin 

sonuna qədər; II dövr – XI – XIII əsrlər; III dövr – 

XIX əsr (1-ci mərhələ – XIX əsrin I yarısında – 

1801–1850, 2-ci mərhələ – XIX əsrin II yarısında – 

1851–1900); IV dövr – XX əsr – XXI əsrin əvvəli 

(1-ci  mərhələ  –  1901–1930,  2-ci  mərhələ  – 

1931–1970,  3-cü  mərhələ  –  1971–2000,  4-cü 

mərhələ  –  2001-ci  ildən  indiyə  qədər)  müəy-

yənləşdirmiş  və  hər  bir tarixi  mərhələnin  xarak-

terik cəhətlərini təhlil edilmişdir. 

 A.Qurbanov  dünya  dilçiliyinin  ən  vacib 

problemlərindən  birinə  –  dil  ailələrinin  dəqiq 

müəyyənləşdirilməsi  məsələsinə  aydınlıq  gə-

tirmək üçün  XVIII əsrdən  sonra  meydana  gəl-

miş tədqiqatları  nəzərdən  keçirərək,  Altay  dil-

ləri  ailəsini  altı  qrupa: 1. Türk  dilləri (23  dil);   

2. Monqol dilləri qrupu (3 dil); 3. Tunqus dilləri 

qrupu  (3  dil);  4.  Mancur  dilləri  qrupu  (5  dil);    

5.  Koreya  dili  (1  dil);  6.  Yapon  dili  (1  dil) 

ayırmışdır.  Müəllif  doğru  olaraq  Altay  dilləri 

ailəsinin tərkibində olan dillərin 64 faizini türk 

dillərinin  təşkil  etdiyini  xüsusi  qeyd  edir. 

XVIII–XX  əsrlərdə türk  dillərinin  sayı  50–60, 

XX əsrin sonlarındakı araşdırmalarda isə alim-

lər  müasir  türk  dillərinin  20,  bəzən  də  24  dil 

olduğunu  göstərmişlər.  A.Qurbanov  Altay  dil-

ləri  ailəsində  23  türk  dilinin  olduğunu  qeyd 

edərək,  tarixi  inkişaf  və  linqvistik  əlamətlər 

əsasında türk dillərini beş yarımqrupda – oğuz 

dilləri,  qıpçaq  dilləri,  bulqar  dilləri,  qarluq 

dilləri,  tukyuy  dilləri  yarımqrupuna  bölərək 

təsnif etmişdir. 

 Hər bir elmin inkişafı ilə bağlı anlayışları 

ifadə edən terminlər zaman keçdikcə semantik 

və funksional baxımdan müəyyən dəyişikliklə-

rə səbəb olur. Belə hallarda terminlərin anlayışı 

dəqiq  ifadə  edə  bilməməsi,  sinonimlik  yarat-

ması,  terminoloji  qüsurların  meydana  çıxması 

bir  mütəxəssis  alim  kimi  müəllifi  düşündür-

müşdür. Çünki terminin dəqiq olmaması elmin 

özündə  dolaşıqlıq  yaradır.  Bunu  nəzərə  alan 

müəllif  dilin  lüğət  fondu  əvəzinə,  dilin  lüğət 

tərkibi,  metodologiya/metodoloji  əsas  əvəzinə 

fəlsəfi əsasləhcə termininin geniş məna ifadə et-

məsi,  eləcə  də  onomastikaya  dair  bir  sıra  –  ono-



mastika,  onomalogiya,  etnonimika,  etnonimiya, 

toponimika,  toponimiya,  antroponimika,  antro-

ponimiya, hidronimika, hidronimiya kimi bir sıra 

terminlərin  hansı  mənalarda  işlədilməsi  məsələ-

sini müəyyənləşdirmiş və dəqiqləşdirmişdir.  

   Dilçilikdə problemlərdən  biri kimi  nitq 

hissələrinin  dəqiq  təsnifi,  o  cümlədən  türko-

logiyada olan müxtəlif bölgülər nəzərdən keçi-

rilmiş və dəqiq bölgülər verilmişdir.  

 Müəllifin  tədqiqatlarında  dilçilikdə  üs-

lubiyyatın  əsas  məsələlərindən  biri  də  ədəbi 

dillərin  funksional  üslublarının  müəyyənləşdi-

rilməsidir. İnkişaf etmiş müasir dillərdən biri ki-

mi Azərbaycan ədəbi dilinin materialları əsasında 

funksional üslubların növləri və adları (ədəbi da-

nışıq üslubu, bədii üslub, elmi üslub, rəsmi üslub, 

publisistik üslub, epistolyar üslub) dəqiqləşdiril-

miş və fonetik, lüğəvi, qrammatik və s. cəhətlə-

rinə görə bir-birindən fərqləndirilmişdir.  

 Dilçiliyin üfüqlərini genişləndirmək, onun 

inkişaf sahələrini müəyyənləşdirmək baxımından 

onomastik tədqiqatların rolu böyükdür. Dilin lü-

ğət tərkibində xüsusi yeri olan onomastik leksika-

nın  dərindən  araşdırılması,  təhlili,  elmi  şəkildə 




MÜXBİR ÜZV QURBANOV AFAD MƏHƏMMƏD OĞLU

 

 

61 



ümumiləşdirilməsi  dilimizin,  tariximizin  mü-

rəkkəb  və  zəruri  məsələlərinin  həllinə  kömək 

edir.  Azərbaycan  dilçiliyində  ilk  dəfə  olaraq 

onomastika məsələlərinin sistemli şəkildə həlli, 

tədqiqi prof. Afad Qurbanovun adı ilə bağlıdır. 

Onun  onomalogiyaya 

dair  100-ə  qədər 

məqaləsi  «Azərbaycan  onomastikası»,  «Azər-

baycan onomalogiya məsələləri», «Poetik ono-

mastika», «Azərbaycan dilinin onomalogiyası» 

kimi sanballı monoqrafiyaları nəşr olunmuşdur. 

Müəllif  hələ  XX  əsrin  50-ci  illərində  xüsusi 

adlarla  bağlı  sistemli  axtarışlar  aparmış  (etno-

nimlər,  hidronimlər,  zoonimlər,  kosmonimlər 

və  ktematonimlər),  onomastik  vahidlərin  ya-

ranması  və  dəyişilməsi,  onların  üslubu  xüsu-

siyyətləri,  orfoqrafik  və  orfoepik  problemləri 

elmi şəkildə tədqiq etmişdir. Xüsusilə onomas-

tikada antroponimikaya aid olan bir sıra – Azər-

baycan  şəxs  adları  və  onların  xüsusiyyətləri, 

şəxs  adlar  sistemi,  adların  quruluşu,  adların 

mənşəcə  tərkibi,  adseçmə  və  advermə  ənənə-

ləri, adların qafiyələndirilməsi, adların deyilişi 

kimi məsələlər konkret faktlarla şərh olunmuş-

dur.  Bildiyimiz  kimi,  insan  adlarının  yaranma 

tarixi  çox  qədimdir.  Buna  görə  də  insan  adla-

rının  əmələ  gəlməsinə  dair  dünya  dilləri  və 

türkologiyada  müxtəlif  bölgülər  var.  Müəllif 

buna  əsaslanaraq  Azərbaycan  dilində  işlənən 

şəxs adlarının meydana gəlməsinin özünəməx-

sus  mənbə  və  üsullarını  geniş  şəkildə  izah 

edərək  iki  qrupa  ayırır:  a)  xalis  azərbaycanlı 

adları; b) əcnəbi dil  mənşəli şəxs adları. Ümu-

miyyətlə,  antroponimik  vahidlərin  tədqiqi  ali-

min yaradıcılığında mühüm yer tutur, antropo-

nimika  məsələləri  tarixi-linqvistik  istiqamətdə 

tədqiq  edilərək  bu  sahədə  olan  problemləri 

aradan qaldırılmağa çalışılmışdır.  

Müasir dövrdə Qafqaz ərazisində yaşayan 

xalqların  dillərinin  araşdırılması  və  onların 

linqvistik təhlili  də dilçiliyin  inkişafı üçün  ak-

tual  problemlərdəndir.  Çünki  çoxmillətli  Qaf-

qaz regionunun etnik tərkibi, makro- və mikro-

toponimləri, onların etimologiyası, irqi və dini 

tərkibi  bu  günədək  sistemli  şəkildə  tədqiqata 

cəlb  edilməmişdir.  Bunu  nəzərə  alan  müəllif 

Qafqazdakı dilləri dörd dil ailəsi (1. Hind-Avropa 

dilləri ailəsi; 2. Altay dilləri ailəsi; 3. Sami-Hami 

dillər  ailəsi;  4.  Qafqaz  dilləri  ailəsi)  kimi  qrup-

laşdıraraq  onların  hər  birinin  xüsusiyyətlərinin 

geniş təhlilini vermişdir. Əsərlərində Qafqazdakı 

abxaz,  gürcü,  qaraçay,  qumuq,  noqay,  osetin, 

talış, tat, lahıc və s. dillərin fonetik sistemi, leksik 

tərkibi,  qrammatik  quruluşu  izah  edilmiş  və 

Azərbaycan dilinin bu regionda aparıcı mövqeyi 

faktlarla əsaslandırılmışdır.  

Əsərlərində dilçilik üçün aktual olan  bə-

dii mətnin linqvistik təhlilinin nəzəri məsələlə-

ri, üsul  və  metodları, texnikası  və  metodikası-

nın tədqiqinə də geniş  yer verilmişdir. Müəllif 

linqvistik təhlilin  başlıca  prinsiplərini – tarixi-

lik,  ardıcıllıq,  dəqiqlik,  əsərin  ideya  və  məz-

munu  ilə  onun  dilinin  vəhdətdə  götürülməsi, 

mətnin  janr  xüsusiyyətlərinin  nəzərə  alınması, 

mətndə dil  faktının ümumxalq  və  yazıçıya  aid 

olduğunu  müəyyən  etmək  prinsiplərini  aşkara 

çıxarmış  və  onları  vəhdətdə  təhlil  etmişdir. 

Əsərdə  bədii  əsərin  dili,  fikrin  poetik  şəkildə 

çatdırılmasında  leksik-semantik  söz  qrupları, 

onların  bədii  dilin  ən  qüvvətli  ifadə  vasitəsi 

olması  nümunələr  vasitəsi  ilə  təhlil  edilərək, 

ümumxalq dilinin  və  bədii  mətnin tam  şəkildə 

qavranılması məsələləri işıqlandırılmışdır. 

Dil  universalisi  məsələləri  də  dünya  dil-

çiliyinin ən aktual problemlərindəndir. Belə ki, 

dünya  dillərində  fərdi  cəhətlərlə  bərabər,  bir 

sıra ümumi qanunlar, əlamətlər, ənənələr vardır 

ki, bunlara bir sıra dillərdə rast gəlinir. Bu mə-

sələlərin  tədqiqi  ilə  məşğul  olan  müəllif  dilçi-

likdə universali probleminin başlıca vəzifələri-

ni, dünya dillərinin müxtəlif səviyyələrinə, sa-

hələrinə  məxsus  universal  münasibətləri  mü-

əyyənləşdirmiş, onların elmi, linqvistik izahını 

vermişdir.  Xüsusilə  universalilərin  müəyyən-

ləşdirilməsinin başlıca meyarını – onların təbi-

əti,  tərkibi,  növləri,  tipologiyada  yeri,  fonetik, 

semantik və qrammatik universaliləri geniş şə-

kildə  təhlil  etmişdir.  Bütün  bunlar  dilçiliyin 

linqvistik  nəzəri  əsaslarının  dəqiq  və  elmi 



SAYALI SADIQOVA 

 

62 



şəkildə öyrənilməsinə, ümumi dilçilik nəzəriy-

yəsinin inkişafına təkan verir. 

Prof. Afad Qurbanovun müasir dilçiliyin 

problemlərinə  həsr  edilmiş,  öz  sanballı,  əhatə 

dairəsi  və  yüksək  elmiliyi  ilə  seçilən  əsərləri 

dilçiliyimiz üçün qiymətli töhfədir.  

A.M.Qurbanov  dilçiliyin  demək  olar  ki, 

bütün  sahələrini  əhatə  edən  elmi  yaradıcılığa 

malik  alimdir.  Onun  tədqiqatlarının  istiqamət-

lərindən biri də türkoloji dilçilikdir. «Türkoloji 

dilçilik»  kitabında  həmin  terminin  mahiyyəti 

açılır  və  göstərilir  ki,  «türkologiya»  anlayışı 

çox geniş  və  əhatəlidir.  A.Qurbanov  həmçinin 

bir çox xarici ölkələrin linqvistik və onomastik 

elmi cəmiyyət və təşkilatlarının həqiqi və fəxri 

üzvü seçilmişdir. Azərbaycanda yaranmış ono-

mastika məktəbi A.Qurbanovun adı ilə bağlıdır. 

Hazırda bu perspektivli dilçilik sahəsində onun 

onlarla yetirmələri çalışmaqda və dəyərli araş-

dırmalar aparmaqdadır.  

Görkəmli elm və maarif xadimi  minlərlə 

filoloq-müəllim, 60-a yaxın elmlər namizədi və 

elmlər doktoru yetişdirmiş, dilçilik, pedaqogika 

və  metodikaya  dair  70-dən  çox  kitab,  500-ə 

qədər məqalə çap etdirmişdir. 

Prof.  A.Qurbanovun  elmi  yaradıcılığı 

zəngin,  çoxşaxəli,  müxtəlif  istiqamətli,  mövzu 

dairəsi  etibarı  ilə  olduqca  geniş  və  əhatəlidir. 

Onun  tədqiqat  və  maraq  dairəsinə,  mövzu  və 

istiqamətinə  görə  –  müasir  Azərbaycan  ədəbi 

dili, türkoloji dilçilik, dil universaliləri, ümumi 

dilçilik,  onomalogiya,  leksikologiya,  nitq  mə-

dəniyyəti, tərcüməşünaslıq, bədii əsərlərin dili, 

üslubiyyat,  ali  məktəb  pedaqogikası  və  meto-

dikası kimi sahələr daxildir.  

Görkəmli  azərbaycanşünas-alim,  dünya 

şöhrətli  türkoloq  Afad  Məhəmməd  oğlu  Qur-

banov  türkologiya  və  Azərbaycan  dilçiliyi  sa-

həsində  səmərəli  və  dəyərli  araşdırmalarını 

ömrünün  sonuna  qədər  davam  etdirmişdir.  O, 

yaxın,  uzaq  xaricdə,  dünyanın  bir  çox  ölkələ-

rində, onların elmi mərkəzlərində keçirilmiş dil 

qurultaylarında,  konfrans,  simpozium  və  kon-

qreslərində  məruzələrlə  iştirak  etmiş,  həmişə 

doğma  vətənimizi  təmsil  etmişdir.  Amerika, 

Türkiyə, Rusiya, İran və başqa xarici ölkələrdə 

elmi səfərlərdə olmuş, simpoziumlarda çıxışlar 

etmişdir.  Türkiyənin  Ankara,  İstambul,  İzmir, 

Adana,  Qeysəriyyə,  Konya,  Trabzon  və  başqa 

şəhərlərində uluslararası toplantılarda türkoloji 

dilçiliyin aktual problemlərinə dair dərin məz-

munlu məruzələr etmişdir. A.Qurbanov 1992-ci 

ildə  Azərbaycan  dövlət  nümayəndə  heyətinin 

üzvü kimi Yunanıstanda olmuş və Afinada ke-

çirilən Beynəlxalq konqresdə çıxış etmişdir. 

AMEA-nın müxbir üzvü Afad Qurbanov 

26  sentyabr  2009-cu  ildə  80  yaşında  vəfat 

etmişdir.  



 

 

 

SAYALI SADIGOVA 

 

CORRESPONDING MEMBER QURBANOV AFAD MAHAMMAD OGHLU 

 

S u m m a r y 

 

 Scientific  activity  of  A.Qurbanov  is  rich,  varied,  diversified  and  comprehensive.  His 



scientific activity consists of different subjects and directions of modern Azerbaijani language such 

as  Turkic  linguistics,  general  linguistics,  onomatology  lexicology,  oratory,  language  of  literary 

works, high school pedagogy and methodology.  

 Famous  Azerbaijani  scientist,  worldwide  turkologist  Afad  Mahammad  Qurbanov  could 

research various and valuable investigations about actual problems of Azerbaijani linguistics. 



MÜXBİR ÜZV QURBANOV AFAD MƏHƏMMƏD OĞLU

 

 

63 



 

Key words: onomastics, onomasiology, Turkic languages, Turkic linguistics, interference 

 

 



 

САЯЛЫ САДЫГОВА 

 

ЧЛЕН-КОРРЕСПОНДЕНТ

 

КУРБАНОВ АФАТ МАГОМЕД ОГЛУ 

  

Р е з ю м е 

 

Научная  деятельность  А.Курбанова  затрагивает  широкий  круг  проблем  азербай-



джанского языкознания и тюркологии. В своих исследованиях известный  учёный-азербай-

джановед,  тюрколог  с  мировым  именем  рассматривает  вопросы  современного  азербай-

джанского литературного языка, тюркологического языкознания, общего языкознания, оно-

масиологии,  лексикологии,  культуры  речи,  перевода,  стилистики,  педагогики  и  методики 

высшей школы. 

 

Ключевые  слова:  ономастика,  ономасиология,  тюркология,  тюркские  языки, 



интерференция 

 

 



 

Ünvan:  AZ1143. Bakı-143, Hüseyn  Cavid pr., 115. AMEA-nın  Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu – 

şöbə müdiri, fil.e.d. 



 

e-mail: sayalisadigova@yahoo.com 

 

 



 

Çapa təqdim edən 

Qəzənfər Kazımov – 

«Türkologiya» jurnalının  

sahə redaktoru  

 

 

Məqalənin redaksiyaya  



daxil olma tarixi  

 

 



8.VII.2015 

 

Təkrar işlənməyə  



göndərilmə tarixi  

 

 



22.VII.2015 

 

Çapa göndərilmə tarixi 

19.X.2015 

 

 



________ 



Dostları ilə paylaş:


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə