Teoria poznania nauka o ludzkim poznaniu; w filozofii me¬tafizyka poznania realnie istniejącej rzeczywistości /bytu/ lub w tradycji idealizmu krytyka poznania w jego rosz¬czeniu do prawdziwości



Yüklə 66,2 Kb.
Pdf görüntüsü
tarix03.10.2017
ölçüsü66,2 Kb.
#3077


TEORIA POZNANIA  – nauka o ludzkim poznaniu; w filozofii: metafizyka 

poznania realnie istniejącej rzeczywistości (bytu) lub – w tradycji idealizmu – 

krytyka   poznania   w   jego   roszczeniu   do   prawdziwości,   konieczny   warunek 

ontologii; w naukach szczegółowych jako np. psychologia, psychofizjologia, 

socjologia poznania.

T

ERMINOLOGIA



.   W   filozofii   oprócz   nazwy   „teoria   poznania”   (niem. 

Erkenntnistheorie,   ang.   theory   of   knowledge)   czy   po   prostu   „filozofia 

poznania”   używa   się   także   nazw   specyficznych,   związanych   z   określoną 

tradycją   myślową   i   jej   koncepcją   filozofii,   np.:   „metafizyka   poznania”, 

„noetyka”   (gr.  




  [nóesis]),   „gnoseologia”   (gr.  




  [gnosis]), 

„epistemologia” (gr.  



  [episteme]), które oznaczają bądź ogólną t. p., 

bądź   (np.   w   pozytywizmie)   t.   p.   przyrodniczego;   w   scholastyce   używa   się 

terminów „krytyka” (od gr.  



  [krinein]) i „kryteriologia” (gr.  

 

[kritérion])   lub   „logica   maior”   czy   „logica   materialis”   (w   odróżnieniu   od 

„logica minor” i „logica formalis”, które dotyczą kwestii formalnologicznych i 

metodologicznych).

A

SPEKT


 

HISTORYCZNY

. Problem poznania uwyraźnił się już u historycznych 

początków filozofii. Dzięki filozofii kultura starożytnej Grecji przezwyciężyła 

poznanie   poetyckie   (metaforyczne,   mitologiczne),   a   oparła   się   na 

doświadczeniu i rozumie. Okazało się jednak, że wczesny dorobek filozofii to 

wachlarz  rozbieżnych, a nawet  przeciwstawnych  sobie wizji świata i  sensu 

ludzkiego życia. Fakt ten zwrócił uwagę myślicieli na fakt poznania, a jego 

krytyka stała się źródłem nadziei na pokonanie kryzysu w filozofii. 

Postawa krytyczna dała więc początek t. p. jako filozoficznej nauce o 

ludzkim   poznaniu,   ale   zarazem   wzbudziła   i   utrwaliła   przekonanie,   że 

koniecznym warunkiem filozoficznych rozważań o świecie i człowieku jest 

krytyczne   rozstrzygnięcie   problemu   poznania,   jego   roszczeń   do   roli 

wiarygodnego informatora o rzeczywistości. 

W ten sposób problem poznania związał się z zagadnieniem tzw. punktu 

wyjścia   w   filozofii,   a   na   teorii   poznania   spoczął   obowiązek   określenia 

poznawczych   podstaw   ontologii   (teorii   bytu).   T.   p.   zyskała   status   nauki 

logicznie pierwszej, miała bowiem rozstrzygnąć fundamentalny problem, czy 

istnieje   neutralny   poznawczo   (bezzałożeniowy)   i   transcendentalny 

Teoria poznania        

PEF — © Copyright by Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu

1



(uniwersalny, obowiązujący wszystkie podmioty poznające) punkt wyjścia w 

filozofii.

Na początku dziejów filozofii wyłoniło się kilka stanowisk: a) empiryzm 

(sensualizm),   głoszący,   że   bazą   poznawczą   filozofii   jest   doświadczenie 

zmysłowe   (sofiści,   Epikur);   b)   intuicjonizm   ekstatyczny,   który   wiodącą 

poznawczo rolę przypisał intuicji transcendującej doświadczenie zmysłowe i 

poznanie   rozumowe   (Heraklit);   c)   racjonalizm   akcentujący   autonomię   i 

samowystarczalność   poznawczą   ludzkiego   rozumu   (Parmenides,   Platon). 

Pojawiły   się   też   stanowiska,   które   uzależniały   wiedzę   od   czynników 

pozapoznawczych (woli, uczuć, wierzeń) i ograniczały czy wręcz podważały 

wartość   informacyjną   ludzkiego   poznania:   subiektywizm,   sceptycyzm, 

agnostycyzm, relatywizm.

Powyższe   rozstrzygnięcia   krytyczne   wpłynęły   na   kształt  i   sposób 

uprawiania filozofii. Empiryzm i subiektywizm teoriopoznawczy przyczyniły 

się do powstania filozofii minimalistycznej, tzw. filozofii życia, zorientowanej 

na   pragmatyczne   i   etyczno-egzystencjalne   aspekty   filozofowania   (sofiści, 

cynicy, cyrenaicy, stoicy, epikurejczycy). Z kolei racjonalizm legł u podstaw 

maksymalizmu   i   optymizmu   teoriopoznawczego.   I   tak,   Platon   związał 

poznanie zmysłowe z opinią (gr. 




 [doksa]) i podkreślił, że obok poznania 

doksalnego   (potocznego),   subiektywnego   i   względnego,   istnieje   poznanie 

czysto rozumowe – noetyczne i dianoetyczne, które dostarcza wiedzy ogólnej, 

koniecznej   i   niepowątpiewalnej   (gr.  



),   będącej   myślowym 

fundamentem uniwersalnej ontologii.

Polemikę z filozofią krytyczną zapoczątkował Arystoteles, który poddał 

krytyce jej tezy i argumenty (probatio per absurdum) i pośrednio wykazał, że 

nie dowodzi się ani istnienia poznania, ani jego związku z prawdą, bo to jest 

poznawczo   oczywiste,   tak   jak   oczywiste   jest,   że   pierwszym   przedmiotem 

ludzkiego poznania jest byt (a nie samo poznanie) i że poznanie aktualizuje się 

i konkretyzuje wraz ze spontanicznym doświadczeniem realnych, materialnych 

konkretów. Przyczyną poznania i jego miarą jest realny byt, zatem teoretyczny 

namysł nad poznaniem musi respektować tę macierzystą sytuację i nie może 

się   dokonywać   z   pominięciem   bytu   bez   popadnięcia   w   jakiś   redukcjonizm 

(empiryzm, racjonalizm, intuicjonizm ekstatyczny) czy absurd (subiektywizm, 

sceptycyzm, agnostycyzm, relatywizm).



Teoria poznania        

PEF — © Copyright by Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu

2



P

ROBLEM


 

TEORII


 

POZNANIA


.   Już   w   początkach   filozofii   wyłoniły   się   2 

podejścia  do  problemu  poznania  oraz  dwie  metody uprawiania  t. p.,  czego 

konsekwencją jest polaryzacja filozofii na dwie tradycje: idealizmu i realizmu. 

Podejście krytyczne stawia na autonomiczną analizę samego poznania – 

jego źródeł, czynności poznawczych i ich rezultatów – i w jej ramach chce 

rozstrzygnąć   kwestię   jego   natury   oraz   określić   kryteria   jego   wartości 

informacyjnej.   Tak   rozumiana   t.   p.   ma   przerzucić   most   poznawczy   do 

rzeczywistości, czyli dostarczyć rozważaniom ontologicznym ukrytycznionego 

(wartościowego   poznawczo)   instrumentarium   myślowego.   Podejście   to 

zachowuje   ostatecznościowy   wymiar   filozofowania,   ale   przyczyn   poznania 

poszukuje w obrębie racji poznawczo-myślowych czy też świadomościowych 

(rationes   mentis).   Tworzy   ono   tradycję   idealizmu   filozoficznego, 

zróżnicowanego   wewnętrznie   na   2   przeciwstawne   sobie   nurty:   racjonalizm 

oraz   irracjonalizm   teoriopoznawczy  (sensualizm,   woluntaryzm,   emotywizm, 

intuicjonizm ekstatyczny, fideizm). Tradycja krytyczna (epistemiczna) odżyła 

w filozofii od schyłku wieków średnich (Jan Duns Szkot, Wilhelm Ockham, F. 

Suárez), a dominowała w czasach nowożytnych i współczesnych (Kartezjusz, 

I. Kant, G. W. F. Hegel, A. Comte, G. E. Moore, B. Russel, E. Husserl, M. 

Heidegger,   L.  Wittgenstein,   K.   R.   Popper),   aż   do   tzw.   postmodernizmu   (J. 

Derrida,   J.-F.   Lyotard,   R.   Rorty);   nawiązała   do   niej   neoscholastyka   (np.  J. 

Balmes, J. Kleutgen, S. Tongiorgi, D. J. Mercier, Ch. Sentroul, L. Noël).

Podejście realistyczne, zapoczątkowane przez Arystotelesa, które można 

by umownie nazwać przedkrytycznym (co do tzw. punktu wyjścia), wyjaśnia 

fakt ludzkiego poznania w horyzoncie naturalnego, pierwotnego poznawczo 

(metafizycznego)   doświadczenia   istniejącej   rzeczywistości,   a   więc   w   jego 

genetycznym   powiązaniu   z   realnym   bytem.   T.   p.   towarzyszy   procesowi 

wyjaśniania filozoficznego, ale jest wtórna poznawczo wobec wspomnianego 

doświadczenia (ens est primum cognitum) i dlatego uwyraźnia racje bytowe 

ludzkiego poznania (rationes entis). 

Arystoteles w t. p. stanął na gruncie realizmu, empiryzmu genetycznego i 

metodycznego racjonalizmu, ale związał wyjaśnianie filozoficzne z aspektem 

istotowym   bytu   i   nie   przezwyciężył   typowego   dla   tradycji   krytycznej 

esencjalizmu. Dopiero Tomasz z Akwinu wyakcentował egzystencjalny aspekt 

bytu i zwrócił uwagę, że istniejący realnie byt aktualizuje ludzkie poznanie, 



Teoria poznania        

PEF — © Copyright by Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu

3



zapewnia   mu   realizm   i   prawdziwość   (sprawdzalność);   myśl   tę   rozwinęli 

twórczo É. Gilson i M. A. Krąpiec. 

R

EALIZM


 

POZNANIA


 

CZY


 

PODEJŚCIE

 

KRYTYCZNE



?  Wśród motywów, które mają 

uzasadnić słuszność podejścia krytycznego (modus sciendi ante scientiam) i 

ustanowić logiczne pierwszeństwo t. p. w systemie filozofii wymienia się: 1) 

zachodzenie   błędów   i   fałszów   oraz   złudzeń   poznawczych;   2)   konflikt 

poznawczy   pomiędzy   zmysłami   a   rozumem,   tzn.   poznaniem   potocznym   a 

naukowym   (krytycznym);   3)   zależność   poznania   od   jego   kontekstu;   4) 

dogmatyczność   filozofii   (teorii   bytu)   i   nauk   szczegółowych,   bazujących 

bezkrytycznie   na   określonych   teoriopoznawczych   założeniach   dotyczących 

natury poznania i jego wartości informacyjnej. Krytyka ma dotrzeć do takiego 

źródła wiedzy (władzy, metody, dyspozycji), które gwarantuje bezpośrednie 

ujęcie tego, co jawiąc się poznawczo (świadomościowo), jest zarazem bytowo 

archeiczne. 

W  ten   sposób   tradycja   krytyczna   chce   zbudować   normatywną   t.   p.   i 

pozyskać   dla   filozofii   archimedesowy   punkt   oparcia,   w   którym   zachodzi 

absolutna   tożsamość   poznania   (świadomości)   i   bytu.   Krytyka   ma   zatem 

ostatecznie   przeprowadzić   myśl   filozoficzną   od   poznania   do   „rzeczywistej 

rzeczywistości”,   od   ukrytycznionej   myśli   do   „prawdziwego   bytu”.   Zadaniu 

temu   służą   rozmaite   metody   krytyki:   noetyczno-ejdetyczne,   analityczne, 

konstrukcyjne   czy medytacyjne,  zaś  ich   dobór  i  układ   zależy od  tego,   czy 

krytykę   poznania   uprawia   się   w   ramach   racjonalizmu   i   maksymalizmu 

poznawczego,   czy też  –  w   nawiązaniu  do  irracjonalizmu,   negując   istnienie 

wiedzy   koniecznej   –   staje   się   na   gruncie   konwencjonalizmu   (relatywizmu) 

teoriopoznawczego.

Nieuniknioną konsekwencją krytycyzmu jest filozoficzny idealizm, gdyż 

krytyka   poznania,   czyli   świadome   odcięcie   się   od   doświadczenia 

spontanicznego   i   jego   przedmiotu:   realnego   bytu   (epoché),   prowadzi   do 

przeniesienia poznania w porządek refleksji aktowej i do zamiany poznania 

(wyjaśniania) na myślenie. Przedmiotem refleksji aktowej nie są realne stany 

rzeczy, lecz wypreparowane krytycznie z doświadczenia treści-idee, które są 

myślową   reprezentacją   stanów   rzeczy.   Myślenie   jest   czynnością   świadomą, 

lecz niepoznawczą – jest ono podstawą sztuki, ta zaś tworzy ze wspomnianych 

idei – konkretnych (jakości zmysłowych) lub ogólnych (pojęć, wyobrażeń) – 



Teoria poznania        

PEF — © Copyright by Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu

4



nowe,  bytujące intencjonalnie  układy,  a tworzy je wg jakiegoś  zgodnego  z 

celem danej sztuki kryterium. 

Analogicznie jest w tradycji filozofii krytycznej, która stosuje rozmaite 

kryteria krytyki poznania, co prowadzi do różniących się w zasadniczy sposób 

t.   p.:   empirystycznych,   racjonalistycznych,   naturalistycznych, 

intuicjonistycznych, pragmatystycznych, hermeneutycznych itp. Każda z tych 

teorii   bierze   się   z   absolutyzacji   jakiegoś   aspektu   doświadczenia   i   jest   z 

konieczności skażona aprioryzmem (dogmatyzmem) i redukcjonizmem, buduje 

własną   wizję   poznania   ludzkiego   „more   geometrico”,   nie   licząc   się   z   jego 

realnym   bogactwem.   Ich   konsekwencją   są   rozbieżne   koncepcje   bytu:   od 

ontologicznego statyzmu po ontologiczny mobilizm (wariabilizm).

Kluczowym błędem tradycji krytycznej jest ignorowanie doświadczenia 

spontanicznego (przedrefleksyjnego) bądź utożsamianie go z poznaniem tzw. 

potocznym. Poznanie potoczne jest już poznaniem refleksyjnym, naznaczonym 

subiektywizmem, jest uwarunkowane pozapoznawczo, nieświadome różnicy i 

hierarchii aspektów, a reprezentująca je „wiedza” jest zlepkiem informacji i 

opinii, czego konsekwencją jest mozaikowy obraz świata i wielość poglądów 

na sens ludzkiego życia. 

Argumenty krytyczne trafiają w poznanie potoczne, a należy pamiętać, 

że   krytyka   poznania   potocznego,   jak   i   wyjaśnianie   przyczyn   dewiacji 

poznawczych   (błędów,   iluzji)   oraz   polemika   z   subiektywizmem   czy 

relatywizmem   będzie   poznawczo   owocna   jedynie   z   uwzględnieniem 

doświadczenia   spontanicznego.   Doświadczenie   to   leży   u   podstaw   całego 

świadomego   życia   człowieka   (także   poznania   potocznego,   filozoficznego   i 

naukowego),   w   jego   kontekście   poznanie   ludzkie   stopniowo   nabiera 

samoświadomości, a więc wyróżnia i porządkuje aspekty, odkrywa metody i 

neutralizuje   czynniki   pozapoznawcze   oraz   weryfikuje   zdobytą   wiedzę. 

Nieprzypadkowo   określa   się   je   mianem   poznania   zdroworozsądkowego,   bo 

kiedy   człowiek   –   również   filozof   krytyczny   –   stanie   w   obliczu   trudności 

poznawczych w codziennym życiu, to rozstrzyga je, kierując się spontanicznie 

realnymi stanami rzeczy i nie liczy się np. z filozoficznym relatywizmem czy 

reprezentacjonizmem.

Wraz   z   zastosowaniem   zasady   „epoché”   tradycja   krytyczna   zawiesza 

także sąd o istnieniu przedmiotu poznania spontanicznego: realnego świata, 



Teoria poznania        

PEF — © Copyright by Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu

5



jeśli bowiem poznanie to jest zawodne i niepewne, to nie wiadomo, czy istnieje 

jego przedmiot. W konsekwencji myśl filozoficzna zamyka się w immanencji 

myślenia   (refleksji),   a   więc   obcuje   wyłącznie   sama   z   sobą   i   własną 

zawartością. Filozof krytyczny sądzi, że dzięki autokrytyce poznanie osiągnie 

archimedesowy punkt oparcia i że z samowiedzy myśli i jej danych osiągnie 

rzeczywistość,   czyli   z   idei   poznawczych   wyprowadzi   lub   za   ich   pomocą 

uzasadni istnienie świata. Jednak z żadnego układu treści, jawiącego się myśli 

ludzkiej jako układ niesprzeczny czy konieczny, nie wynika realne istnienie 

rzeczy ukonstytuowanej przez ten układ (a posse ad esse non valet illatio). 

Dzieje tradycji krytycznej pokazują, że może ona jedynie projektować 

czy postulować rozmaite teoriopoznawcze „izmy” i związane z nimi spory, np. 

a) pomiędzy reprezentacjonizmem a prezentacjonizmem o przedmiot poznania: 

czy  są   nim   reprezentanty  rzeczy  (fenomeny,   percepty,   dane),   czy  też   same 

rzeczy; b) pomiędzy immanentyzmem a transcendentyzmem o to, czy poznanie 

wykracza   poza   zawartość   własnych   aktów;   c)   pomiędzy   aprioryzmem   a 

aposterioryzmem   o   relację   pomiędzy   doświadczeniem   zmysłowym   a 

pozazmysłowym   (rozumowym,  intuicyjnym);   d)  pomiędzy  racjonalizmem  a 

irracjonalizmem o rolę rozumu w ludzkim poznaniu; e) pomiędzy realizmem a 

idealizmem o poznawalność istnienia i jego rolę w poznaniu przedmiotu; f) 

pomiędzy sceptycyzmem, agnostycyzmem a dogmatyzmem o poznawalność 

prawdy; g) pomiędzy relatywizmem a absolutyzmem o właściwości prawdy. 

Przywołane   spory   są   albo   nierozstrzygalne,   albo   są   skażone   błędem 

braku   wynikania.   Są   nierozstrzygalne,   bowiem   metapoznawcze   argumenty 

debatujących   stron   są   logicznie   równosilne,   co   owocuje   nieskończonym 

regresem   w   mnożeniu   aspektów,   przykładów   i   tzw.   eksperymentów 

myślowych.   Są   pozbawione   wynikania,   bo   np.   ze   sprzeczności   niektórych 

stanowisk   (agnostycyzmu,   relatywizmu)   nie   wynika,   że   niesprzeczność 

wypowiedzi jest tożsama z jej prawdziwością. Niesprzeczność jest jednym z 

koniecznych   warunków   dyskursu   naukowego,   świadectwem   jego 

racjonalności,   domaga   się   jednak   uzasadnienia   (uniesprzecznienia),   czyli 

wykazania, że racjonalność ludzkiego poznania (myślenia) jest konsekwencją 

racjonalności – tożsamości i niesprzeczności – realnego bytu. Nie uzasadni się 

zatem żadnego z teoriopoznawczych stanowisk w ramach krytycyzmu i zasady 

„epoche”.



Teoria poznania        

PEF — © Copyright by Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu

6



Wbrew   nadziejom   i   pozorom   naukowości,   tradycja   krytyczna   utrwala 

kryzys w filozofii, skazuje ją bowiem ostatecznie i w każdym przypadku na 

pułapkę   cogito,   a   więc   na   opowiedzenie   się   za   jakimś   teoriopoznawczym 

punktem wyjścia lub jego krytycznym  odrzuceniem w imię innego, równie 

dogmatycznego „punktu wyjścia”. Dowodzą tego pełne pseudofilozoficznych 

„izmów” dzieje tradycji krytycznej. Dziś dominuje w niej epistemologia tzw. 

postmodernizmu,   który   w   imię   „przezwyciężenia”   apriorycznej 

(racjonalistycznej)   epistemologii   modernizmu   sprowadza   filozofię   do   „gry 

lingwistycznej” i  patrząc  na  nią  z  perspektywy własnego  „punktu  wyjścia” 

(tzw. boskiego oka), proklamuje teoriopoznawczy nihilizm.

Przedmiotem szczegółowych (niefilozoficznych) nauk o poznaniu (np. 

psychologii, socjologii, fizjologii poznania) jest ludzkie poznanie ujmowane w 

aspekcie   towarzyszących   mu   uwarunkowań   (psychicznych,   społecznych, 

przyrodniczych), a szczególnie ich wpływu na poznanie (spostrzeganie świata) 

i   ludzkie   decyzje.   Ich   rezultaty,   w   postaci   wykrytych   zależności   i 

prawidłowości, mogą posłużyć np. w medycynie bądź pedagogice, dla filozofii 

mają   jedynie   wartość   ilustrującą   tezę   o   wpływie   uwarunkowań 

pozapoznawczych na ludzkie poznanie.

É. Gilson,  The Unity of Philosophical Experience, NY 1937 (Jedność 

doświadczenia   filozoficznego,   Wwa   1968,   2001);   C.   Fabro,  Percezione   e 

pensiero,   Mi   1941;   G.   van   Riet,  L’épistemologie   thomiste,   Lv   1946;   J. 

Maritain,  Raison   et   raison.  Essais   detaches,   P   1947;   A.   Brunner, 



Erkenntnistheorie, Kö 1948; G. Ryle,  The Concept of Mind, Lo 1949, 2000 

(Czym  jest umysł?, Wwa 1970); A. D. Woozley,  Theory of Knowledge, Lo 

1949; A. J. Ayer, The Problem of Knowledge, Lo 1956, Harmondsworth 1990 

(Problem   poznania,   Wwa   1965);  Krąpiec   Dz   XIV;   J.   Kalinowski,  Teoria 



poznania praktycznego, Lb 1960; S. Adamczyk,  Krytyka ludzkiego poznania

Lb 1962; A. B. Stępień, O metodzie teorii poznania, Lb 1966; I. Dąmbska, 



narzędziach   i   przedmiotach   poznania,   Wwa   1967;   É.   Gilson,  Realizm 

tomistyczny (oprac. zborowe), Wwa 1968; R. Ingarden, U podstaw t. p., Wwa 

1971;   A.   B.   Stępień,  T.   p.   Zarys   kursu   uniwersyteckiego,   Lb   1971;   A. 

Półtawski, Świat, spostrzeżenie, świadomość, Wwa 1973; M. Gogacz, Istnieć i 

poznawać,  Wwa   1976;   M.   J.  Adler,  Ten   Philosophical   Mistakes,   NY  1985 

Teoria poznania        

PEF — © Copyright by Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu

7



(Dziesięć błędów filozoficznych, Wwa 1995); Krąpiec Dz XIV;   W. Chudy, 

Rozwój   filozofowania   a   „pułapka   refleksji”.   Filozofia   refleksji   i   próby   jej 

przezwyciężenia, Lb 1993, 1995

2

;   Krąpiec Dz VIII; A. Kenny,  Aquinas on 



Mind, Lo 1994. 

Henryk Kiereś 

Teoria poznania        

PEF — © Copyright by Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu



8


Yüklə 66,2 Kb.

Dostları ilə paylaş:




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2022
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə