160
miqdarda neft hasilatından danışılır.
4
Məlu m olduğu kimi, türk yükü 100 000 a xça, yəni
türk p iastrı, yaxud 6000 manat təşkil edirdi. On yük 60000 gü müş manat, yaxud 6000
tümən gəlir təşkil ed ird i.İran müəllifi Əmin Əh məd ər-Razin in (1601-ci il) məlu matına
görə o dövrdə Bakının ətrafında (yəni Abşeronda - S.A.) qara və ağ neft çıxarılan
500-də k neft quyusu var idi.
5
Ne ft quyuların ın sayına dair mənbələ rdə verilən bu ilk
mə lu mat, ehtimal ki, bir qədər şişird ilmiş o lmasına ba xmayaraq, neft hasilatın ın həc mi
barədə fikir yürütməyə imkan verir. Hə min rəqə mi XVII əsrin b irinci yarısı türk
tarixçisi Katib Çələbi də təkrar edir.
6
İtalyan səyyahı Pyetro della Valle (1618-ci il) Bakı yaxınlığında ço x ucu z olan
və şaha hər il böyük gəlir gətirən xeyli qara neft hasil olun masından dan ışır.
7
1647-c i ildə Ba kıda olmuş məşhur türk səyyahı Övliya Çə ləbi ö zünün
"Səyahətnamə" əsərində Abşeronda neft hasilatına dair q iy mətli məlu mat lar verir. O,
xəbər verir ki, Bakı ş əhərinin ətra fında yeddi yerdə hər birinin ö z rəngi - qırmızı, sarı,
qara və i.a . olan neft mədəni var, ancaq onlardan ən qiymət lisi sarı neftdir.
8
Övliya Çələb i Abşerondakı neft mədənlərinə baxmış və onları təsvir etmişdir.
Onun dediyinə görə, neft mənbələ rindən xırda göllə r ə mə lə gəlir. "Neft in
mühafizəçisinə tabe o lan adamlar gecələr həmin xırda göllərə g irib nefti keçi
tuluqlarına doldururlar. Sonra tacirlər onlan alıb mü xtəlif ö lkələrə aparırlar".
9
Mətndən göründüyü kimi, neft çıxa rmaqla məşğul olan fəhlə lər mədənlərin
istismarını idarə edən xüsusi adama tabe idilər. Sonra deyilir ki, "neftin onu
gecə-gündüz qoruyan xüsusi mühafızəçiləri va r idi. Belə ki, əgər ona od düşs ə, daim
yanacaq və sönməyəcəkdir. Buna görə də, neft mədənlərinin ya xın lığ ında qum təpələ ri
vardır".
10
1683-cü il yanvarın 6-8 də Ba kıda olmuş, ş əhərin və onun ətrafın ın maraq lı
təsvirin i vermiş a lman s əyyahı, İsveç s əfirliyinin kat ibi Engelbert Ke mpfe r neft
hasilatının üsullarına dair daha ətraflı məlu matlar gətirmişdir.
11
Ke mpfer Abşeronda
Ba la xana, Ra mana, Binəqədi və Sura xan ı kəndlərindəki neft mədənlərini gözdən
keçirmişdir. Onun məlu matına görə, həmin vaxt Suraxan ıda uzunluğu təqribən 100, eni
50 addım olan dayaz dərədə yerləşən iki işləyən və səkkiz baxıms ız neft quyusu var idi.
Ço x dar olan quyuların dərin liyi təqribən 40 orgi idi. Quyuların qırağ ına daş döşənir və
kol-kos əkilirdi.
12
Quyular ibtidai üsulla - be llə qa zılırd ı. Möhkə m gil torpaq divarla rı
bərkit mədən və quyuqazanları təhlükəyə məru z qoy madan istənilən dərin liyə qədər
qazmağa imkan verirdi.
13
XVIII əsrin 30-cu və 40-cı illə rində I Pyotrun qoşunları Ba kını işğal etdiyi
vaxt larda (1723-1735-c i illər) burada olmuş İrandakı rus s əfirliyinin ü zvü İ.Lerxin
mə lu matına görə, Abşeronda ağ neft quyuların ın sayı 5-ə çat ırd ı və göründüyü kimi,
neft hasilatı çox aşağı idi. Quyular daşla doldurulmuş və ağzı örtülmüşdü. Neft ayda bir
dəfə çıxa rılırdı. Quyuları 12 əsgərlə birlikdə unter-zabit qoruyurdu.
14
İngilis səyyahı
Qanvey 1747-c i ildə 6 ağ neft quyusundan xəbər verir.
15
Orgiya – Qədim M isirdə və Yunanıstarıda 2 metrə bərabər uzunluq vahidi
161
Ke mpfer, hə mç inin, Bala xanada qərbdən şərqə uzanan 100 addımlıq sahədəki
qara neft mədəninə ta maşa etmişdir. Burada neft çıxa rmaq üçün mü xt əlif yerlə rdə
nizamsız halda çoxlu dar quyular qazılmışdı; lakin quyuların hamısı işləyirdi. On ların
dərinliyi otuz və daha ço x d irs əkdir. (yuvarlaq ola raq qırx dey irlər). Bu, neft
süxurlardan həmin dərin likdə süzüldüyünə görə deyil, gecə sızan mayenin gündüz
fəhlələ rin çıxarmasından ötrü quyuda yığılması üçün onlara daha böyük d ərin lik la zım
olduğundan edilir.
16
Kempfer daha sonra neftin çıxarılma üsulunu təsvir edir. Neft quyudan dəri
tuluqlarda əllə, ya xud kiçik dola maçarx vasitəsilə ç ıxa rılırd ı. Ço x ne ft verən quyulardan
birinin ağ zı daşla hörülmüş və üstündə xey li iri tikili ucaldılmışdı. Quyu həm ço x enli,
həm də dərin idi. Neft şırnağı ona şırılt ı ilə a xırd ı. Onu quyunun dövrəsinə hərəkət
etdirilən iki at ın hərləndird iyi dola maça rx vasitəsi ilə ç ıxa rırdılar. Mədəndə iş yalnız bir
neçə saatlığa gecə dayandırılırdı.
17
Neft xüsusi anbarlarda saxlanırdı. Kemp ferin təsvir etdiyi həmin anbarlardan
biri azacıq dərinlikdə uzunu on yeddi, eni yeddi addım o lan böyük tağlı tikili id i. Neft
ona yaxınlıqdakı quyudan axıd ılırdı. Neft anbarların ın daxilind ə hər iki tərəfdən
istənilən səviyyəyə qədər enmə k mü mkün olan p illə kənlər düşürdü.
18
İ.Qanveyin verdiy i məlu mata görə (1747-ci il) nefti sudan ayırmaq və
təmizlə mək üçün onu qanovlarla a rdıc ıl o laraq bir neçə çalaya, ya xud re ze rvuarlara
axıd ırdılar. Beləliklə, birinci çalada neft tərkib indəki sudan ayrılırdı.
19
Abşeronda neftayırma artıq XIII əsrin əvvəlindən məlu m idi.
20
Bunu İ.Lerx
təsdiq edir. Tutqun-qonur neftdən açıq sarı, çıxarılarkən bulanlıq olan ağ neftdən spirt
kimi tezalışan şəffaf məhsul alınırdı.
21
Neft hə min ça la lardan Bakıya, qala ya xın lığ ındakı üç xüsusi neft anbarına
daşınırdı. Bib iheybət və Bayıl ətrafında, neft quyularının yaxınlığında 15 belə anbar var
idi. Oradaca, ya xınlıqda neft almağa gə lən tacirlər üçün karvansara tikilmişdi.
22
Ağ neft daha yüksək qiy mətləndirilir, daha ço x satılır və ölkədən xaricə
aparılırdı. Neft Abşerondan yük heyvanları ilə, at qoşulmuş arabalarla, yaxud dəvələrlə
daşınırdı. O, tuluqlarda Bakıya, Şamaxıya, A zərbaycanın digər şəhər və kəndlərinə
gətirilirdi.
23
Neft Ba kıdan dəniz yolu ilə İrana, Özbəkistana, Dağıstana və Şima li
Qafqa za ixrac olunurdu.
24
Bakı və Şa ma xıdan neft karvan yolları ilə Hindistana, İrana,
Kürdüstana, Türkiyəyə aparılırd ı.
25
Mənbələrdə 1637-c i ildə Moskva dövlətinə ço xlu
miqdarda neft ixrac olunduğu göstərilir; burada o, "dövlət xəzinəsi"ndəki mis
qazanlarda (ehtimal ki, Moskva Kremlinin anbarlarında) saxlanılırdı.
26
Ne ft Qərbi
Avropa ölkələrinə də ixrac edilirdi.
27
XVII əsrin birinci yarısında neft hasilat ının həc mi haqqında istifadə ed ilən neft
quyularının sayına görə təsəvvür əldə etmək mü mkündür. Lerxin verd iyi məlu mata
görə, Uxaniyanın (indiki Nov xana kəndi) 5 verstliy indəki bir kəndin (ehtimal ki,
Binəqədinin) ya xınlığ ında 30-dan 40-dək neft quyusu var idi.
28
XVIII əsrin 20-ci
illərinədək neft hasilatı xeyli aşağı düşmüşdü.
"...İran şahının vaxtında orada (Balaxanada - S.A.) 52 quyu var id i. On ların
hesabına böyük ticarət gedirdi, indi isə zərər çəkməmiş cəmi 26 quyu durur..."
29
Dostları ilə paylaş: |