ƏDƏBİyyat обзор literature



Yüklə 145,85 Kb.

tarix31.10.2018
ölçüsü145,85 Kb.


ƏDƏBİYYAT                            ОБЗОР                      LITERATURE 

İCMALI                          ЛИТЕРАТУРЫ                 REVIEW 

 

Xoralı kolit və Kron xəstəliyi: immunopatogenezin əsasları 

 

1

Babayeva G.H.*, 

2

Kərimova K.M., 

3

Babayev Z.M.,

 4

İsmayılova X.M.,

 1

Səmədova 

T.A. 

*e-mail: 

doctorabu@mail.ru

 

 



Ə.Əliyev adına Azərbaycan Dövlət Həkimləri Təkmilləşdirmə İnstitutu, 

1

Terapiya 



kafedrası (fizioterapiya kursu ilə), 

2

Laboratoriya işi kafedrası, Bakı, Azərbaycan; 



3

“MedEra Hospital”, Bağırsağın iltihabi xəstəlikləri şöbəsi, Bakı, Azərbaycan; 

4

Akademik M.Mir-Qasımov adına Respublika Klinik Xəstəxanası, Qastroenterologiya 



şöbəsi, Bakı, Azərbaycan 

 

Təqdim  olunmuş  icmalda  xoralı  kolit  və  Kron  xəstəliyinin  immunopatogenezi  təsvir  edilmiş, 

anadangəlmə  və  adaptiv  immunitetin  bağırsağın  iltihabi  xəstəliklərinin  patogenezində  rolu 

işiqlandırılmışdır. Xüsüsi yer sitokin statusuna, TLR (toll-like receptors), NLR (nod-like receptors

və  mikrobiotanın  xoralı  kolit  və  Kron  xəstəliyinin  immunopatogenezində  təsirlərinin  şərhinə 

ayrılmışdır.  Müəlliflər  bağırsağın  iltihabi  xəstəliklərinin  immunopatogenezin  səciyyələrindən  asılı 

olaraq,  klinik  qedişata  və  əsasən  də  Kron  xəstəliyinin  fenotiplərinə  təsirlərini  işiqlandırıblar. 

Bağırsağın  iltihabi  xəstəlikləri  zamanı  immun  sistemin  reseptor  aparatının  funksional  defektlərinə 

aid  məlumatlar  yeni  müalicə  strategiyasına  (target  terapiya)  təməl  qoyur.  Yalnız  target  terapevtik 

strategiya  vasitəsilə  bağırsağın  selikli  qişasının  immun  sistemi  və  bağırsaq  mikroflorası  arasında 

münasibətləri normallaşdırmaq və korreksiya etmək mümkündür. 

Açar  sözlər:

 

bağırsağın  iltihabi  xəstəlikləri,  xoralı  kolit,  Kron  xəstəliyi,  mikrobiota, 



immunopatogezin əsasları. 

 

Bağırsağın iltihabi xəstəlikləri (BİX), Kron xəstəliyi (KX) və xoralı kolit (XK), 



müasir  qastroenterologiyanın  ən  ciddi  problemlərindən  biri  olaraq  qalmaqda  davam 

edir.  BİX  xəstələnmə  səviyyəsinə  görə  digər  qastroenteroloji  xəstəliklərin  yayılma 

tezliyi  ilə  müqayisədə  aşağı  olsa  da,  ağırlıq  dərəcəsi,  ağırlaşma  (fəsadlaşma)  və 

letallığına  görə  həzm  aparatının  xəstəlikləri  arasında  mühüm  yerlərdən  birini  tutur. 

BİX-ə  olan  daimi  maraq  etiologiyasının  tam  məlum  olmaması  və  patogenezinin  isə 

tam aşkar edilməməsi ilə bağlıdır. 

Əksər  müəlliflərin  nəzəriyyəsinə  görə  müxtəlif    klinik-morfoloji  formalara 

malik olan BİX-in inkişafı genetik, immunoloji və bakterial mexanizmlərin birgə təsiri 




altında  əmələ  gəlir.  İmmunoloji  mexanizmlərdən  bəhs  edərkən,  xüsusən 

anadangəlmə,  adaptiv  immunitetin  rolu  və  sitokinlərin  iltihabyönlü  və 

tənzimləyici təsirlərini qeyd etmək vacibdir. 

Anadangəlmə  immunitet  antigenlərin  (patogenlərin)  bağırsağa  daxil  olmasına 

erkən  qeyri-spesifik  cavabları  formalaşdırır.  Bu  cavablar  epitelin  baryer  funksiyası, 

faqositlər (neytrofillər, makrofaqlar), NK-hüceyrələr (natural killer cells), damarların 

endotel  hüceyrələrindən  asılıdır  ki,  sonuncular  zədələnmə  ocağında  iltihab 

hüceyrələrinin  sirkulyasiyasını  təmin  edirlər.  Bu  isə  immunitetin  əsas  vəzifəsi  – 

patogen assosiasiyalı molekulyar strukturlar (PAMP - pathogen associated molecular 

pattern)  və  ya  mikroorqanizmlər  ilə  assosiasiya  olunmuş  strukturların  (MAMP  - 

microbial-associated  molecular  pattern)  tanınması,  patogenlərin  izolyasiyası  üçün 

iltihab  prosesinin  formalaşdırılması  və  onların  xaric  edilməsi,  spesifik  adaptiv 

(qazanılmış)  immunitetin  aktivasiya  edilməsidir.  Spesifik  adaptiv  (qazanılmış) 

immunitetin  mexanizmi  T  və  B-hüceyrələr  tərəfindən  həyata  keçirilir  və  patogenin 

təkrar daxil olması hallarında cavabı formalaşdırır [1-3]. 

Patogenlərin  tanınması  anadangəlmə  immun  sistem  hüceyrələri  tərəfindən  se-

lektiv pattern tanıyan reseptorların (PRR - pattern recognition receptors) ekspressiyası, 

transmembran TLR və hüceyrədaxili NLR hesabına baş verir. PAMP ilə reseptorların 

kontaktı bir sıra zəncirvari molekulyar və hüceyrə reaksiyalarına start verir ki, bu da 

nəticədə kəskin və ya xroniki iltihabın inkişafına səbəb olur [4-9]. 



Cədvəl 1 

Тoll-a bənzər reseptorların növləri 



Reseptor  Liqand(lar) 

Liqandın 

lokalozasiyası 

Adapter  

zülallar 

Reseptorun 

lokalizasiyası 

Hüceyrə növü 

TLR1 


 

 

Çoxsaylı triasil-



lipopeptidlər 

Bakteriyalar 

MyD88/TIRAP 

Hüceyrə  

səthi 

Monositlər/makrofaqlar; 



dendrit hüceyrələrin 

növləri; 

B-limfositlər 

TLR2 


Çoxsaylı 

qlikolipidlər 

Bakteriyalar 

MyD88/TIRAP 

Hüceyrə  

səthi 


Monositlər/makrofaqlar; 

mieloid dendrit 

hüceyrələri; 

Lipoproteinlər 

Bakteriyalar 



Lipopeptidlər 

Bakteriyalar 

tosqun hüceyrələr 

Lipoteyxoy 

turşusu 

Bakteriyalar 

Peptidoqlikan 

Qram“+” 


bakteriyalar  

HSP70 


Sahib 

orqanizmin 

hüceyrələri   

Zimozan 


Göbələklər 

Digərlər 

 

TLR3 


İki telli RNK, 

poli I:C 

Viruslar 

TRIF 


Hüceyrə 

daxili 


Dendrit hüceyrələr 

B-limfositlər 

TLR4 

Lipopolisaxarid 



Qram“-” 

bakteriyalar  

MyD88/TIRAP

/TRIF/TRAM 

Hüceyrə səthi

 

monosit/makrofaqlar; 



mieloid dendrit   

hüceyrələr; 

tosqun hüceyrələr; 

bağırsaq epiteli 

İstilik şoku 

zülalları 

Bakteriyalar və 

sahib 


orqanizmin 

hüceyrələri 

Fibrinogen 

Sahib 


orqanizmin 

hüceyrələri 

TLR5 

Flagellin 



Bakteriyalar 

 MyD88 


Hüceyrə səthi 

monosit/makrofaqlar 

mieloid dendrit  

hüceyrələr 

bağırsaq epiteli 

TLR6 


Çoxsaylı 

diasillipopeptidl

ər 

Mikoplazma 



MyD88/MAL 

Hüceyrə səthi 

monosit/makrofaqlar 

tosqun hüceyrələr 

B-limfositlər 

TLR7 


İmidazoxialin 

Kiçik sintetik 

komponentlər 

MyD88 


Hüceyrə 

daxili 


monosit/makrofaqlar 

plazmositoid dendrit  

hüceyərlər 

B-limfositlər 

Loksoribin(qua

nozinin 


analoqu) 

TLR8 


Kiçik sintetik 

komponentlər 

tək telli RNT 

 

MyD88 



Hüceyrə 

daxili 


monosit/makrofaqlar 

tosqun hüceyrələr 

dendrit hüceyrələr 

TLR9 


DNT 

metillənməmiş 

sahələri CpG 

Bakteriyalar 

MyD88 

Hüceyrə 


daxili 

monosit/makrofaqlar 

plazmositoid dendrit  

hüceyərlər 

B-limfositlər 

TLR10 


Məlum deyil 

Məlum deyil 

MyD88 

Hüceyrə səthi 



monosit/makrofaqlar 

B-limfositlər 

TLR11 

Profillin  



Uropatogen 

bakteriyalar  

MyD88 

Hüceyrə səthi 



monosit/makrofaqlar 

qaraciyər hüceyrələri 

böyrək hüceyrələri 

sidik kisəsinin epitel 

hüceyrələri 



TLR12 

Məlum deyil 

 

Məlum deyil 



Məlum deyil 

 

TLR13 



Məlum deyil 

 

Məlum deyil 



Məlum deyil 

 

 



TLR selektiv siqnal mexanizmləri, adapter zülalları və yanaşı əlavə amilləri ak-

tivasiya  edir  ki,  onların  da  hesabına  spesifik  immun  cavablar  alınır.  Adapter 

zülallardan MyD88, Mal/TİRAP, TRİF,TİCAM-1, TRAM/Tirp/TİCAM-2 və digərləri 

kompleks  siqnal  proseslərində  iştirak  edirlər  ki,  bunun  da  nəticəsində  genlərin 

aktivasiyasına yönəlmiş transkripsiya amillərinin inisiasiyası baş verir (NF-kB, AP-1, 

STAT  və  s.)  və  sonradan  sitokinlərin  produksiyası,  bağırsağın  selikli  qişasında 

anadangəlmə  və  adaptiv  immun  sistemə  aid  hüceyrələrin  aktivasiyası  və  miqrasiyası 

baş verir.  

İnsan və heyvan mənşəli inhibisiya molekulları (Tollip, PPAR-ɣ, SIGIRR və ya 

TIR8,  A20,  İL-10,  İFN-α/β,  TGF-β,  COX-2-inhibitorları  və  s.)  normal  şəraitdə  TLR 

və NLR funksiyaları assosiasiya edilmiş iltihabyönlü mexanizmi supressiya edirlər ki, 

nəticədə automikrofloraya qarşı ifrat iltihab reaksiyalarının qarşısı alınır [4-8]. 

Müxtəlif 

reseptorlar  yalnız  müəyyən  PAMP  (liqandları)  tanımaq 

iqtidarındadırlar  ki,  onlar  mikroorqanizmlərin  mühüm  strukturlarını  təmsil  edirlər, 

məsələn:  lipopolisaxaridlər  (LPS),  lipoproteinlər,  bakterial  DNT,  viruslarda  ikitelli 

RNT  və  s.  Hal-hazırda  məməlilərdə  10-dan  artıq  liqandlarla  reaksiyaya  girən  TLR 

məlumdur. Məsələn, TLR

bakteriyaların lipopolisaxaridlərini tanıyır; TLR



2,  

TLR


və 


TLR

birgə  peptidoqlikan  və  digər  bakterial  komponentlərin  reseptorlarıdır,  TLR



flagellin reseptorudur (flagellin bakteriya qamçılarının bir komponentidir, qram "+" və 



qram  "-"  mikroorqanizmlərin  virulentlik  amili  kimi  qəbul  edilib).  TLR

4

-  qram  "-" 



bakteriyalar,  göbələk  və  virusları  tanıyan  əsas  reseptordur.  BİX-də  TLR4 

ekspressiyası  bağırsaq  epitelində,  selikli  qişanın  xüsusi  təbəqəsinin  (lamina 



propriyanın)  makrofaq  və  dendrit  hüceyrələrində  artır.  Elə  ehtimal  olunur  ki,  təbii 

şəraitdə  infeksiyaya  qarşı  (protektor)  və  TLR4  iltihabyönlü  funksiyalar  arasında 

müəyyən  balans  mövcuddur  [4,6,8].  TLR

2, 


TLR

1

  və  TLR



ilə  birgə  qram  "+" 




bakteriyalar,  patogen  salmonellaların  strukturları,  mikobakteriyaların  antigenləri  və 

göbələkləri tanımaq iqtidarındadır. 

Aktiv iltihab prosesi zamanı KX və XK-dən əziyyət çəkən pasiyentlərin yoğun 

bağırsağının  selikli  qişasında  dendrit  hüceyrələri  və  makrofaqlarda  TLR2 

ekspressiyası  artır.  KX  pasiyentlərinin  bağırsaqlarının  dendrit  hüceyrələri,  TLR2  li-

qandlar  ilə  stimulyasiyasından  sonra,  iltihabyönlü  interleykinlərin  İL-6  və  İL-12 

sintezini  artırır  [9-14].  TLR5  patogen  bakteriyaların  monomer  flagellini  hesabına 

aktivasiya  edilir.  KX-dən  əziyyət  çəkən  insanlarda  kommensal-bakteriyaların 

flagellininə  qarşı  anticisimlər  aşkar  edilir. TLR3  ikitelli  RNT  reseptorudur və əsasən 

virus mənşəli PAMP tanıyır. Onun geni 4-cü xromosomda lokalizasiya edilir ki, məhz 

burada da BİX-ə həssas bir neçə lokus yerləşir. Aktiv KX zamanı bağırsağın epitelial 

hüceyrələrinin  TLR3  ekspressiyası  azalır  (XK-də  belə  dəyişiklik  qeyd  olunmur). 

TLR9  bakterial  DNT-ni tanıyır. Bu reseptor  bağırsaq  epitelinin  Panet  hüceyrələrində 

ekspressiya edilir və Panet hüceyrələrinin vəzifələrindən biri bağırsağın patogenlərdən 

mühafizəsindən  ibarətdir.  TLR9  iltihab  prosesinin  müxtəlif  fazalarında  müxtəlif 

funksiyaları həyata keçirir [15-21]. 

BİX-də  antibakterial  homeostatik  mexanizmlərin  pozulması  ilə  assosiasiya 

edilmiş TLR genlərin mutasiyaları aşkarlanıb (TLR

4

D

299



G, TLR

1

LS



0

P, TLR


2

R

753



G və 

s.)  [11].  2001-ci  ildə  NOD

  geninin  mutasiyasının  KX  həssaslığı  ilə  assosiasiyası 



məlum olmuşdur. Faqositlər, o cümlədən, makrofaqlar, monositlər, dendrit hüceyrələri 

və  neytrofillər  tərəfindən  sintez  olunan  NOD

2

  bağırsağın  epitelial  hüceyrələrində 



iltihabyönlü  sitokinlərin  aktivasiyasından  sonra  meydana  çıxır.  Bağırsaqda  NOD

defenzim  və  lizosim  produksiyası  ilə  məşğul  olan  Panet  hüceyrələrində  ekspressiya 



olunurlar. CARD

15

(caspare recruitment domains)/NOD



2

 bakterial divarın peptoqlikan 

strukturunun  muramildepeptidin  intrasellülar  reseptorudur  [12,16].  NOD

2

  zülalı 



bağırsaq  epitelində  bakteriyalardan  müdafiə  funksiyasını  yerinə  yetirir  [15].  Mutant 

genli  hüceyrələrdə  bağırsaq  bakteriyaları  ilə  invaziyalara  yerli  immunitetin 

rezistentliyi  azalır.  KX-lərinin  30%-də  NOD

2

/CARD



15

  geninin  üç  tip  allelindən  biri 




aşkarlanır: Arg702Trp, Gly908Arg, Leu1007. Homoziqotluq KX-nin yaranma riskini 

5-10 dəfə artırır. Ancaq bu genin KX həssaslığı bütün populyasiyalarda qeyd edilmir 

(məsələn, Yaponiya, Koreya və digər). Bu səbəbdən bakterial liqandların tanınmasına 

cavabdeh digər həssas genlərin olması ehtimal edilir. 

Defenzimlər (immun sistemin antimikrob əleyhinə peptidləri) antibakterial, gö-

bələk  və virus əleyhinə yüksək aktivliyə malikdirlər və həm nazik, həm də yoğun ba-

ğırsaqda  mikroorqanizmlərin  artımının  qabağını  alırlar.  Defenzimlərin  əsas 

produksiyası  neytrofillərdə  və  nazik  bağırsağın  selikli  qişasının  kriptalarının 

dərinliyində  (dibində)  yerləşən  enterositlərdə  -  Panet  hüceyrələrində  həyata  keçirilir. 

Nazik  bağırsağın  KX-də  və  əsasən  də  NOD

2

  mutasiyalı  xəstələrdə  α-defenzimlərin 



(HD5  və  HD6)  miqdarı  kəskin  dərəcədə  azalır.  Yoğun  bağırsağın  KX-i  zamanı 

zədələnmədə  isə,  yoğun  bağırsağın  əsas  mikrobəleyhinə  peptidləri  sayılan  2  və  3  β-

defenzim genlərinin surətləri azalır. TLR

və TLR



stimulyasiyası bağırsağın epitelial 

hüceyrələrində β-defenzim-2 ekspressiyasını artırır.  

Genetik  tədqiqatlar  KX-nin  autofagiya  genlərində  (ATG16L1  və  İRGM) 

müxtəlif  polimorfizmlər  ilə  əlaqələrini  aşkarlayıblar.  Autofagiya  antibakterial 

rezistentliyin  əsas  mexanizmi  hesab  edilir  və  bu  zaman  sitoplazmatik  zülallar  xüsusi 

membran  əmələ  gətirirlər  ki,  hüceyrədaxili  patogenlər  və  orqanellalar  ilə  birgə 

sitoplazmanın  bir  hissəsi  izolyasiya  edilir.  Makrofaqlar  lizosomla  faqositoz  edilmiş 

komponentlərin  birləşməsi  nəticəsində  intra-  və  ekstrasellülar    bakterial  patogenlərin 

zədələnməsi  və  killingini  autofagiya  hesabına  həyata  keçirir  (E.coli,  Streptococcus, 

Mycobacterium  species  və  s.).  Epitelial  hüceyrələr  də  invaziya  edən  bakteriyaların 

killingi  üçün  autofagiyanı  tətbiq  edirlər.  BİX  inkişaf  riski  ilə  assosiasiya  edilmiş 

autofagiya  genləri  ksenofagiya  proseslərinə  təsir  edir  ki,  bu  –  ksenofagiya  defektləri 

bakteriyalarla  tərəfdarlığı  pozur  və  bunun  nəticəsində  orqanizmdə  xroniki  iltihaba 

gətirən  və  kommensal-mikroorqanizmlərə  qarşı  qeyri-adekvat  cavabı  yaradan  mühit 

formalaşdırır  [11].  Genlərdə  gedən  mutasiyalar,  autofagiya  zülalları  və  NOD

2

  eks-



pressiyasının  azalması  autofagiyanın  disfunksiyasına  və  bakteriyaların  killingində 

defektə, dendrit hüceyrələrində antigen təqdimi və prosessinginin pozulmasına gətirir.  

Hüceyrədaxili  bakteriyalara  immun  cavabın  inisiasiyasından  başqa,  autofagiya 

virus  əleyhinə  nəzarətin  tənzimlənməsində  xüsusi  yer  tutur  [22].  Bundan  başqa, 

autofagiya  Panet  hüceyrələrinin  homeostazında  iştirak  edir  və  bu  hüceyrələrin 

daxilində qranulaların lazımi miqdarda olmasına cavabdehdir [11]. 

Anadangəlmə  immunitetin  funksiyası  qismində  qəbul  edilmiş  autofagiya 

özünün  çatmamazlıq  zamanında  T-hüceyrələrin  proliferasiyasının  stimulyasiyası  ilə 

fəaliyyətini  davam  edir  ki,  bu  da  artıq  adaptiv  immunitetin  iltihabyönlü 

aktivasiyasının mənzərəsidir. 

Yoğun  bağırsağın  selikli  qişası  son  dərəcə  çoxsaylı  mikroorqanizmlər  və 

onların  PAMP  ilə  əlaqədədir.  Səthi  epitel  selikli  qişanın  anadangəlmə  immun 

sisteminin  ilkin  (birincili)  baryeridir.  Normal  şəraitdə  epitelial  hüceyrələrdə  TLR 

ekspressiyası  aşağıdır  və  ya  təyin  edilmir,  bağırsağın  rezistent  mikroflorasına  isə 

reaksiya mövcud deyil. İmmun sistem hüceyrələri ilə mikrofloranın kontaktı bağırsaq 

keçiriciliyinin  pozulması  nəticəsində  baş  verir  ki,  bu  da  BİX-nin,  əsasən  də  KX 

patogenezində  mühüm  əhəmiyyət  kəsb  edən  bir  faktor  olaraq  xəstəliyin  inkişafına 

təkan  verə  bilər  və  artıq  xəstə  olan  şəxsin  qohumları  arasında  da  aşkarlana  bilər. 

Bağırsaq divarının keçiriciliyinin  artması  isə epitelarası   birləşmələrin  funksiyalarını 

tənzimləyən  adheziv  zülalların  (klaudinlərin)  ekspressiyasının  enməsi  və  bu 

birləşmələrdə boşluqların əmələ gəlməsinə səbəb olan klaudin-2 sintezinin artması ilə 

əlaqədardır [22]. 

TLR  və  NOD

2

  defektləri  epitelin  apikal  səthindən  bakteriyaların  xaric 



edilməsinin  azalmasına  gətirir.  BİX-dən  əziyyət  çəkən  xəstələrdə  yoğun  bağırsağın 

selikli  qişasında  bakteriyaların  sayı  kütləvi  surətdə  artır.  TLR  bağırsağın  baryer 

funksiyasının  tənzimlənməsində  iştirak  edir.  Zədələnmiş  epitelin  bərpası  və  selikli 

qişa daxilində bakterial translokasiyanın aşağı salınması üçün isə intakt TLR olması 

tələb olunur [4,18]. 



BİX zamanı anadangəlmə immun sistemin defektlərinin ilkin (birincili) lokali-

zasiya  mərkəzi  epitel,  makrofaqlar  və  dendrit  hüceyrələridir.  Eksperimental  kolitlər 

zamanı  mezenterial  limfa  düyünlərinə  və  KX-də  isə  selikli  qişanın  dərin  qatlarına 

bakterial  reseptorların  funksiyalarının  pozulması  nəticəsində  bakterial  miqrasiya 

(translokasiya)  baş  verir  [5]  və  bunun  nəticəsində  ifrat  dərəcədə  T-  və  B-

hüceyrələrinin 

aktivasiyası 

anadangəlmə 

immun 

sistemin 



defektinin 

kompensasiyasına yönəlmiş ikincili hal qismində qəbul edilir. Xəstələrdə kommensal-

mikroorqanizmlərə,  məsələn,  Saccharomyces  cerevisiae  (ASCA),  Escherichia  coli 

(Omp-C),  Pseudomonas  fluorescens  (İ2),  klostridiyalardan  flagillinə  (C

bir

), 


karbohidratların  epitoplarına  (ALCA,  ACCA)  qarşı  mikrobəleyhinə  anticisimlər 

aşkarlanır.  C

bir

  anticisimlər  nazik  bağırsağın  KX-nin  penetrasiya  və  fibrotik 



stenozlaşma formaları ilə assosiasiya edilir [4]. 

NOD


2

  mutasiyaları  bakteriyalara  qarşı  anticisimlərin  səviyyəsinin  artımı  ilə 

müşahidə  edilir  və  bununla  yenə  də  anadangəlmə  immun  sistemin  çatmamazlığının 

adaptiv  immunitetin  aktivasiyasına  gətirməsini  sübuta  yetirir.  TLR  əksər  hissəsi  T-

hüceyrələrin  CD4+  ekspressiya  edildiyindən  birbaşa  T-hüceyrələrin  proliferasiyası, 

sitokin  sintezi, həmin  hüceyrələrin  aktivasiyası  və  supressor  fəaliyyətinə  təsir  edirlər 

[9]. 

Antigen  təqdim  edən  hüceyrələr  (aktivasiya  edilmiş  mukoz  dendrit  hüceyrələr 



və makrofaqlar) antigenlərin prossesinqini yerinə yetirərək antigeni HLA molekullarla 

birləşmiş  halda  antigen  peptidi  şəklində  öz  səthlərində  T  və  B-hüceyrələrinə  təqdim 

edirlər.  T  və  B-hüceyrələrin  reseptorları  tərəfindən  antigenin  tanınması  onların 

aktivasiyası  və  sürətlə  artmasına  səbəb  olur.    T-hüceyrələr  tərəfindən  sitokinlərin 

sintezi  aparılır  (hüceyrə  immun  cavabı);  B-hüceyrələr  plazmatik  hüceyrələrə 

transformasiya olunub anticisimlərin sintezini təmin edirlər (humoral immun cavabı). 

Balanslanmış  immun  cavabı  timusda  sintez  olunan  iki  effektor  hüceyrə 

populyasiyası  T-helper  (Th)  və  T-requlyatorlar  (Treq)  tərəfindən  həyata  keçirilir. 

Antigen ilə öncədən qarşılaşmayan “sadəlövh” T-hüceyrələr periferik qan dövranında 



effektor CD4+ Th (Th1, Th2 və Th17) hüceyrələrə diferensiasiya edilirlər [1,3,23-25]. 

Mikrofloranın  patogen  təsirinə  cavab  verən  CD4+  T-limfositlər  adaptiv  immunitetin 

aparıcı bəndidir və BİX-in inkişafına gətirən immun iltihabi prosesin dominasiya edən 

hüceyrə subpopulyasiyasıdır. XK və KX zamanı yoğun bağırsağın selikli qişası böyük 

miqdarda  aktivasiya  olunmuş  CD4+  T-hüceyrələr  ilə  infiltrasiya  edilir;  hüceyrələrin 

apoptoza rezistentliyi və hüceyrə tsiklinin müddəti artırılır. 

Selikli  qişanın  mikroflora  ilə  təmasda  normal  vəziyyətdə  qalması  (“fizioloji 

iltihab”) adaptiv immun sistemin bütün effektor və requlyator limfositlərin və onların 

müvafiq sitokinlərinin  arasındaki balans hesabına təmin edilir [19,26-28]. 

Sitokinlər  geniş  spektrdə  immun  və  qeyri-immun  hüceyrələr  tərəfindən  sintez 

olunur  və  bu  hüceyrələr  arasında  dolayı  (distant)  əlaqələrin  yaranmasına 

cavabdehdirlər. 

Funksiyalarından asılı olaraq sitokinlər bir neçə qrupa bölünürlər, o cümlədən, 

interleykinlərə,  interferonlara,  xemokinlərə  və  s.;    iltihabi  prosesə  təsirinə  görə  - 

iltihabyönlü və iltihabəleyhinə (tənzimləyicilər) sitokinlər. 

İltihabyönlü  sitokinlər  iltihabın  induksiyası  və  saxlanmasında  müxtəlif 

funksiyalar  yerinə  yetirir,  o  cümlədən:  kəskin  iltihabın  inisiasiyası  və  kəskin  faza 

zülallarının  sintezini;  “sadəlövh”  T-hüceyrələrin  effektor  CD4+T-hüceyrələrinə 

diferensiasiyasının  stimulyasiyası;  helmintlərdən  müdafiə  və  allergiyanın  inkişafı 

zamanı  İgE,  xroniki  iltihabda  isə  İgG  sintezinin  artması  üçün  B-hüceyrələrin 

aktivasiyası  və  diferensiasiyası  [1,29-32].  İltihabyönlü  sitokinlərin  miqdarı  XK  və 

KX-də yoğun bağırsağın selikli qişasından götürülmüş bioptatlarda yüksək səviyyədə 

olması qeyd edilir [12,19,33,34]. 

CD4+T-hüceyrələr  hüceyrə  tip  immunitetinə  cavabdehliyi  ilə  yanaşı 

(hüceyrədaxili  patogenlərə  rezistentlik,  ləngimiş  hiperhəssaslıq  və  s.) digər  çox  saylı 

immunpatoloji  vəziyyətlərdə,  o  cümlədən  BİX,  əsas  tənzimləyici  mexanizm  rolunu 

yerinə  yetirirlər.  CD4+  T-effektor  hüceyrələrin  subpopulyasiyaları  (Th1,  Th2,  Th17) 

produksiya edən sitokinlərin profili ilə seçilirlər.  




Th1  hüceyrələrin  diferensiasiyası  İL-12  həyata  keçirir  ki,  aktivasiya  edilmiş 

Th1 hüceyrələr T-bet və STAT-4 transkripsiya faktorlarını produksiya edirlər. Bu tip 

T-hüceyrələrin  subpopulyasiyası  KX  assosiasiya  edilib,  ɣ-İFN  və  digər  iltihabyönlü 

interleykinlərin sintezi ilə səciyyələnir (İL-12p40, İL-18, İL-2, α-TNF, İL1β, İL-6).  

Digər  Th1  tipli  sitokin  –  İL-23  Th17-hüceyrələrin  subpopulyasiyalarının 

diferensiasiyasını  yönəldir.  Th17-hüceyrələr  TGF-β  və  İL6  tərəfindən  nəzarət 

olunurlar.  Bu  tip  hüceyrələr  İL-17A,  İL-17F,  İL-23,  İL-6,  İL-21,  TNF-α  produksiya 

edirlər və göbələklərə, ekstrasellülar bakteriyalara qarşı rezistentliyi təmin edirlər [35-

37].    

Th2  hüceyrələrin  CD4+  inkişafına  İL-4  tərəfindən  nəzarət  edilir  ki,  bu  tip 

immun  cavablarda  İL-5,  İL-6,  İL-13  və  İL-25  birgə  sintez  edilir.  Th2  hüceyrələr 

humoral immunitetin reaksiyalarına cavabdehdir, o cümlədən, parazitlərə rezistentlik, 

allergiyalar və astmanın inkişafında  öz təzahürünü tapıb. 

Th2 tip immun cavab (modifikasiya edilmiş variantla) XK-in spesifik görüntüsü 

hesab edilir. İL-4 Th2 əsas sitokini qismində XK-in gedişində aparıcı rol oynayır. XK-

in  uzunmüddətli  xroniki  gedişi  (həm  fasiləsiz,  həm  residivləşən)  İL-13  hesabına 

formalaşır ki, bu interleykin selikli qişanın NKT-hüceyrələrinin  epitelial hüceyrələrə 

sitotoksik effektinin artmasına gətirir. Bu immunopatolojı mexanizmi NKT-hüceyrələr 

tərəfindən  selikli  qişanın  mikroflorasının  aktivasiya  ilə  əlaqələndirirlər  ki,  nəticədə 

epitelial hüceyrələrin sitolizi və xoraların inkişafı baş verir [12,14,38-40].  

BİX xəstəliklərində, əsasəndə KX-də, iltihabın formalaşmasında xüsusi yer İL-

21 tutur. İl-21 aktivasiya edilmiş T-hüceyrələrin CD4+ və NKT hüceyrələri tərəfindən 

produksiya edilir. İl-21 T-hüceyrələrin CD4+ və CD8+ proliferasiyasını stimulyasiya 

effekti  ilə  yanaşı,  NK-hüceyrələrini  aktivləşdirir  və  B-hüceyrələrdə  “yaddaş 

hüceyrələri” və plazmatik hüceyrələrin diferensiasiyasını təmin edir. 

Epitelial  hüceyrələrdə  İL-21R  ekspressiya  edirlər,  İL-21  təsiri  altında  MİP3α  

(macrofage inflammatory pattern, makrofaqların iltihab zülalı) sintezi artır ki, buda öz 

növbəsində  T-hüceyrələrin  CD3+  qandan  zədələnmiş  selikli  qişaya  miqrasiyasını 




artırır 

və 


sürətləndirir. 

İL-21  fibroblastlar 

tərəfindən 

külli 


miqdarda 

metalloproteinazaların  (MMP-1,  -3,  -9)  sekresiyasını  stimulaşdırır  ki,  bunlar  da 

neytral  endopeptidazalara  aid  olduqlarından  aktiv  formada  ekstraselüllar  matriksin 

komponentlərini  parçalayır.  Nəticədə  selikli  qişanın  dekstruksiyası  baş  verir  və 

regenerasiya prosessləri pozulur.  

      


İnterleykinlər  tərəfindən  miofibroblastlar  və  fibroblastların  stimulyasiyası 

metalloproteinazalar ilə yanaşı kollagenin və digər fibrotik komponentlərin sintezinin 

artması  ilə  müşahidə  edilir  ki,  bunlarda  bağırsaq  divarının  dərin  zədələnmələrində 

strikturaların əmələ gəlməsinə səbəb olurlar [22]. 

      

İmmunorequlyator (iltihabəleyhinə) funksiya tənzimləyici T-hüceyrələr (Treq),  



müəyyən 

sitokinlər 

(TGF-β, 

İL10,  İL22,  İL11,  İL35)  ilə  əlaqədardır. 

İmmunorequlyator sitokinlər müxtəlif fizioloji proseslərə təsir mexanizminə malikdir 

(məs.,  embriogenez,  yaraların  sağalması  və  s.).  Onlar  T-hüceyrələrin  immunoloji 

tolerantlıq vəziyyətini və İgA sintezini nəzarət altında saxlayır,  makrofaq və dendrit 

hüceyrələrin  antigen-təqdim  edici  funksiyasını  zəiflədir,  iltihabyönlü  sitokinlərin 

produksiyasını  aşağı  salır  və  eksperimental  kolitlərdə  protektiv  və  müalicə  effektinə 

malikdirlər [17,18,38].  

            Təqdim  olunan  BİX  zamanı  immun  sistemin  reseptor  aparatının  funksional 

defektlərinə aid məlumatlar yeni müalicə strategiyasına (target terapiya) təməl qoyur. 

Yalnız target terapevtik strategiya vasitəsilə bağırsağın selikli qişasının immun sistemi 

və bağırsaq mikroflorası arasında münasibətləri normallaşdırmaq və korreksiya etmək 

mümkündür. 

 

Ədəbiyyat

 - 

Литература – References 

1.

 



Конович Е.А., Халиф И.Л., Шапина М.В.. Иммунопатогенез воспалительных заболеваний 

кишечника // Российский журнал Гастроэнтерологии, Гепатологии, Кoлопроктологии, N4, 

том 23, 2013, стр.69-78 

2.

 



Караулов  А.В.,  Быков  А.С.  Иммунология,  микробиология  и  иммунопатология  кожи. 

Москва, 2012, стр.96-119 




3.

 

Kərimova  K.M.  The  role  of  immunological  mechanisms  in  the  initial  stage  of  local 



inflammation  //  The  Medicine  and  Science  -  scientific-practical  journal  named  by  A.  Aliyev 

N1(1), 2015, p.26-31 

4.

 

Fiokki  K.  Modern  pathogenetic  aspects  of  inflammatory  bowel  diseases  /  Baikal  forum 



inflammatory bawel disease issues-2012-p.3-70

  

PMID: 16937461 



5.

 

Abreu  M.T.,  Fukata  M.,  Breglio  K.  İnnate  immunity  and  its  implications  on  pathogenesis  of 



inflammatory  bowel  disease.  İn:  inflammatory  bowel  disease/Eds.  Targan  S.R.,  Shanahan  T, 

Karp LC-2010:64-81

  

DOI: 10.1002/9781444318418.ch7 



6.

 

Broat H., Peppelenbosch M.P, Hommes D.W. Immunology of Crohn’s disease. Ann NY Acad 



Sci.2006;1072:135-54

  

doi: 10.1196/annals.1326.039. 53 



7.

 

Cario  E,  Podolsky  DK.  İnnate  immune  responses  in  inflammatory  bowel  disease.  In: 



immunoregulation  in  inflammatory  bawel  diseases.  Falk  sympos.153/Eds/Dignass  A.  et  al.-

2006;3-11 

8.

 

Cario E, Podolsky DK. Toll-like receptor, signaling and its relevans to intestinal inflammation. 



In: Inflammatory bawel disease/Eds. Domschke WW. Et al. Ann NY Acad Sci.2006;1072:332-8

   


DOI: 10.1196/annals.1326.006 

9.

 



Caron G, Duluc D, Freumanx I, et al. Direct stimulation of human T cells via TLRS and TLR 

7/8;flagellin and R-848 up-regulate proliferation and IFN-gamma production by memory CD4+ 

Tcells // J.Immunol.2005;175(3):155-7

   


PMID: 16034093 

10.


 

Fava F., Danese S. Intestinal microbiota in inflammatory bawel disease: Friend or foe? // World 

J.Gastroenterol.2011;17(5):557-66    doi:  10.3748/wjg.v17.i5.557 

11.


 

Gardet  A,  Xavier  RJ.  Common  alleles  that  influence  autophagy  and  the  risk  for  inflammatory 

bawel disease // Curr Opin immunol.2012;24:522-9

 

DOI: 10.1016/j.coi.2012.08.001 



12.

 

Giarardin  SE,  Boneca  IG,  Viola  J.  et  al.  NOD2  is  general  sensor  of  peptidoglycan  through 



muramyl 

dipeptide 

(MDP) 

detection 



// 

J.Biol 


Chem.2003;278:8869-72

 

DOI: 



10.1074/jbc.C200651200 

13.


 

Hart  AL,  AI-Hassi  HO,  Rigby  RJ,  et  al.  Characteristics  of  intestinal  dendritic  cells  in 

inflammatory bawel diseases // Gastroenterology.2005;129(1):50-65

   


PMID: 16012934 

14.


 

Hausmann  M,  Kiessling  S,  Mestermann  S,  et  al.  Toll-like  receptors  2  and  4  are  up-regulated 

during intestinal inflammation // Gastroenterology 2002;122(7):1987-2000

 

PMID: 12055604 



15.

 

Hisamatsu  T,  Suzuki  M,  Reinecker  HC,  et  al.  CARD  15/NOD2  functions  as  an  antibacterial 



factor  in  human  intestinal  epithelial  cells  //  Gastroenterology  2003;124:993-1000

 

DOI: 



10.1053/gast.2003.50153 

16.


 

Inohara  N,  Ogura  Y,  Fontaeba  A,  et  al.  Host  recognition  of  bacterial  myramyl  dipeptide 

mediated  through  NOD2.  Implications  for  Chron’s  disease  //  J.Biol.  Chem-2003;278:5509-12

   


DOI: 10.1074/jbc.C200673200 

17.


 

Janeway CA, Medzhidov R. Innate immune recognition // Annu Rev Immunol.2002;20:197-216

 

DOI: 10.1146/annurev.immunol.20.083001.084359 



18.

 

Kufer TA,  Banks  DJ, Philpott DJ.  Innate immune sensing of microbes  by  NOD proteins.  Ann 



NY Acad Sci. 2006; 1072:19-27

 

DOI: 10.1196/annals.1326.020 



19.

 

Zee  J,  Mo  JH,  Katakura  K,  et  al.  Maintenance  of  colonic  homeostasis  by  distinctive  apical 



TLR9  signaling  in  intestinal  epithelial  cells.  Nat  Cell  Biol.2006;8(12):1327-36

 

DOI: 



10.1038/ncb1500 

20.


 

Obermeier  F,  Dunger  N,  Deml  L,  et  al,  CpG  motifs  of  bacterial  DNA  exacerbate  colitis  of 

dextran sulfate sodium-treated mice // Eur J immunol.2002;32(7):2084-92

 

DOI: 10.1002/1521-



4141 

21.


 

Rumio C, Besusso D, Palazzo M. Degranulation  of paneth cells via toll-like receptor 9. Ann J 

Pathol.2004;165(2):373-81 

 

DOI: 10.1016/S0002-9440(10)63304-4 




22.

 

Zeissig S, Bürgel N, Günzel D, et al. Changes in expression and distribution of claudin 2,5 and 8 



lead  to  discontinuons  tight  junctions  and  barrier  dysfunction  in  active  Crohn’s  disease.  Gut 

2007;56(1):61-72

  

doi:  10.1136/gut.2006.094375 



23.

 

Blaser M.J. The microbiome revolution. J Clin Invest 2014; 124(10):4162-5.  



24.

 

Belkaid  Y.,  Hand T.W.  Role  of  the  microbiota  in  immunity  and  inflammation  //  Cell  2014; 



157(1):121-41.

 

DOI: 10.1172/JCI78366 



25.

 

Redinbo M.R.  The  microbiota,  chemical  symbiosis,  and  human  disease  //  J  Mol  Biol  2014; 



426(23):3877-91.

 

DOI: 10.1016/j.jmb.2014.09.011 



26.

 

Kawasaki T., Kawai T. Toll-like receptor signaling pathways. Front Immunol 2014; 5:1-6.



 

DOI: 


10.3389/fimmu.2014.00461 

27.


 

Redhu  N.,  Shouval  D.,  Bakthavatchalu  V.,  Wang  C.,  Conaway  E.,  Goettel  J.  et  al.  O-005  YI 

microbiota drives inflammation by altering intestinal lamina propria macrophage phenotype in a 

novel  IL10R-deficient  model  of  very  early  onset  IBD.  Inflamm  Bowel  Dis  2016;  22(suppl 

1):S2-S3 doi: 10.1097/01.MIB.0000480043.65761.b2 

28.


 

Hall  LJ,  Walshaw  J,  Watson  AJ.  Gut  microbiome  in  newonset  Crohn’s  disease. 

Gastroenterology 2014;147:932- 934.

 

DOI: 



http://dx.doi.org/10.1053/j.gastro.2014.08.014

 

29.



 

Latella  G.,  Di  Gregorio  J.,  Flati  V.,  Rieder  F.,  Lawrance  I.  C.  Mechanisms  of  initiation  and 

progression of intestinal fibrosis in IBD // Scandinavian Journal of Gastroenterology, vol. 50, no. 

1, pp. 53–65, 2015.     

30.

 

Kotlarz  D.,  Beier  R.,  Murugan  D.  et  al.  Loss  of  interleukin-10  signaling  and  infantile 



inflammatory  bowel  disease:  implications  for  diagnosis  and  therapy //  Gastroenterology,  vol. 

143, no. 2, pp. 347–355, 2012.   

31.

 

Marlow G. J., van Gent D., Ferguson L. R. Why interleukin-10 supplementation does not work 



in Crohn's disease patients // World Journal of Gastroenterology, vol. 19, no. 25, pp. 3931–3941, 

2013.   


32.

 

Li M.C., He S.H. IL-10 and its related cytokines for treatment of inflammatory bowel disease // 



World Journal of Gastroenterology, vol. 10, no. 5, pp. 620–625, 2004.  

33.


 

Fonseca-Camarillo G., Furuzawa-Carballeda J., Llorente L., Yamamoto-Furusho J. K. IL-10— 

and  IL-20—expressing  epithelial  and  inflammatory  cells  are  increased  in  patients  with 

ulcerative colitis // Journal of Clinical Immunology, vol. 33, no. 3, pp. 640–648, 2013.   

34.

 

Fonseca-Camarillo  G.,  Furuzawa-Carballeda  J.,  Granados  J.,  Yamamoto-Furusho  J.K. 



Expression  of  interleukin  (IL)-19  and  IL-24  in  inflammatory  bowel  disease  patients:  a  cross-

sectional study // Clinical & Experimental Immunology, vol. 177, no. 1, pp. 64–75, 2014.  

35.

 

Andoh  A,  Shioya  M.,  Nishida  A.  et  al.  Expression  of  IL-24,  an  activator  of  the 



JAK1/STAT3/SOCS3  cascade,  is  enhanced  in  inflammatory  bowel  disease //  Journal  of 

Immunology, vol. 183, no. 1, pp. 687–695, 2009.  

36.

 

Troncone E., Marafini I., Pallone F., and Monteleone G. Th17 cytokines in inflammatory bowel 



diseases: discerning the good from the bad // International Reviews of Immunology, vol. 32, no. 

5-6, pp. 526–533, 2013.  

37.

 

Biancheri P., Pender S. L. F., Ammoscato F. et al. The role of interleukin 17 in Crohn's disease-



associated intestinal fibrosis // Fibrogenesis & Tissue Repair, vol. 6, no. 1, p. 13, 2013.   

38.


 

Gasparetto  M.,  Angriman  I.,  and  Guariso  G.  The  multidisciplinary  health  care  team  in  the 

management of stenosis in Crohn's disease // Journal of Multidisciplinary Healthcare, vol. 8, pp. 

167–179, 2015.  

39.

 

Li Q. Transforming growth factor beta signaling in uterine development and function // Journal 



of Animal Science and Biotechnology, vol. 5, no. 1, p. 52, 2014.   

40.


 

Travis M. A. and Sheppard D. TGF-β activation and function in immunity // Annual Review of 

Immunology, vol. 32, pp. 51–82, 2014. 



Summary 

 

Ulcerative colitis and Crohn's disease: basics of immunopathogenesis 

 

1

Babayeva G.H., 



2

Karimova K.M, 

3

Babayev Z.M, 



4

Ismayilova X.M, 

1

Samedova T.A. 



 

Azerbaijan State Advanced Training Institute for Doctors named after A.Aliyev, 

1

Department of Therapy (with a course of physiotherapy), 



2

Department of Laboratory, 

Baku, Azerbaijan; 

3

"MedEra Hospital" Department of Inflammatory Bowel Diseases, Baku, Azerbaijan; 



4

Republican Clinical Hospital named after M. Mir Gasimov, Department of 

Gastroenterology, Baku, Azerbaijan 

 

The review is devoted to the immunopathogenesis of ulcerative colitis and Crohn's disease, and the 



role  of  diagnostic  and  adaptive  immunity  in  the  pathogenesis  of  inflammatory  bowel  disease  has 

been  highlighted.  The  odds  of  cytokine  status,  TLR  (toll-like  receptors),  NLR  (nod-like  receptors

and  microbiota  have  been  reported  on  the  effects  of  ulcerative  colitis  and  Crohn's  disease  on 

immunopatogenesis.  The  effects  of  immunopatogenesis  on  the  clinical  course  of  inflammatory 

bowel infections and basically the phenotypes of Crohn's disease have  been explained. Information 

about the functional defects of the immune system's receptor device during inflammatory diseases of 

the  intestine  provides  a  basis  for  a  new  treatment  strategy  (target  therapy).  Only  target  therapeutic 

strategies  can  be  used  to  normalize  and  correlate  the  relationship  between  the  intestinal  mucous 

membrane and the intestinal microflora. 

Keywords: inflammatory bowel infections, ulcerative colitis, Crohn's disease, microbiota, basics of 

immunopathogesis. 

 

РЕЗЮМЕ 

 

Язвенный колит и болезнь Крона: основы иммунопатогенеза 

 

1

Бабаева Г.Г., 



2

Kеримова K.M., 

3

Бабаев З.M.,



 4

Исмайлова X.M., 

1

Самедова T.A.



 

 

Азербайджанский Государственный Институт Усовершенствлвания Врачей 

имени А.Алиева, 

1

кафедра Терапии (с курсом физиотерапии), 



2

кафедра 


Лабораторное дело, Баку, Азербайджан; 

3

“MedEra Hospital”, отделение воспалительных заболеваний кишечника, Баку, 



Азербайджан; 

4

Республиканская клиническая больница имени академика М.Мир-Касумова, 



отделение гастроэнтерологии, Баку, Азербайджан 

 

Обзор посвящен иммунопатогенезу язвенного колита и болезни Крона, роли врожденного и 



адаптивного  иммунитета  в  патогенезе  воспалительных  заболеваний  кишечника.  Особое 

внимание  уделено  статусу  цитокинов  и  влиянию  TLR  (toll-like  receptors),  NLR  (nod-like 




receptors)  и  микробиоты  на  иммунопатогенез  язвенного  колита  и  болезни  Крона.  Отдельно 

выделены  особенности  патогенеза,  влияющие  на  клиническое  течение  воспалительных 

заболеваний  кишечника  и  особенно  на  фенотипы  болезни  Крона.  Данные  по 

функциональным  дефектам  рецепторного  аппарата  иммунной  системы  при  воспалительных 

заболеваниях кишечника создают основу для новой лечебной стратегии (таргетной терапии), 

благодаря  которой  появится  возможность  нормализации  и  коррекции  взаимосвязей  между 

иммунной системой слизистых оболочек кишечника и кишечной микробиотой. 

Ключевые  слова:

 

воспалительные заболевания кишечника, язвенный колит, болезнь Крона, 



микробиота, основы иммунопатогенеза. 

 

Redaksiyaya daxil olub: 08.01.2018 



Çapa tövsiyə olunub: 05.02.2018 

Rəyçi: dos. Quliyeva Z.M. 

 



Dostları ilə paylaş:


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə