Ekologik omillar tasnifi



Yüklə 21,92 Kb.
səhifə1/4
tarix28.05.2022
ölçüsü21,92 Kb.
#88213
  1   2   3   4
Ekologik omillar tasnifi
Alohida kredit turlari, Mebellar , Социальный паспорт ученика

EKOLOGIK OMILLAR TASNIFI
Reja:


3.1 Ekologik omillarning umumiy ta‘rifi
3.2 Ekologik omillar tasnifi
3.3 Abiotik omillar
3.4 Biotik omillar
3.5 Ekologik chidamlilik va valentlik
3.6 Minimum qonuniyatlari
3.7 Tolerantlik qonuni

3.1 Ekologik omillarning umumiy ta‘rifi. Omillar atamasi bilan muhit, atrofdagi organizm yoki ularning jamoasini sharoit va elementlarining vaqt va makonda dinamik xilma-xilligi tavsiflanadi. Omil-jarayon yoki uning sharoitini, jarayonga ta‘sir etuvchi harakat kuchini yoki qandaydir jarayon yoki hodisaning mavjudlik shart-sharoitini ifodalaydi.




Ekologik omil – muhitning har qayday elementi (yoki sharoiti) bo’lib, tirik organizmlarning hech bo’lmaganda bir rivojlanish fazasiga bevosita yoki bilvosita ta‘sir ko’rsatish qobiliyatiga ega. Ekologik omilga nisbatan tirik organizmlar moslashishiga harakat qiladi.

3.2 Ekologik omillar tasnifi. Ekologik omillar odatda jonsiz (abiotik) tabiat omillari, jonli (biotik) tabiat omillari turkumga bo’linadi. Muhitning ekologik omillarini batafsil tasniflash I.N. Ponomaryova (1978) tomonidan taklif etilgan. Bu taklif 3.1 jadvalda keltirilgan.


Ba‘zi mualliflar antropogen omillarni (ularning muhimligi va o’ziga xosligidan kelib chiqib) alohida turkumga ajratishadi. 3.1 – jadvalda keltirilgan tasniflash biogeotsenozni ekotop va biogeotsenozga hamda uning komponentlarini tuzuvchilarga bo’lishga to’liq mos keladi.
3.1 jadval
Muxitning ekologik omillarini tavsiflanishi



Omillar guruhi

Omillarning xususiyatlari

I. Abiotik turkumlar

Iqlimiy
Edafogen (“edafos” - tuproq)
Orografik
Kimyoviy

Yorug’lik, harorat, namlik, havo harakati, bosim
Mexanik tarkibi, namligi, sig’imi, havo o’tkazuvchanligi, zichligi
Relef, dengiz sathidan balandligi. Qiyalik ekspozitsiyasi.
Havoning gazli tarkibi, suvning tuz tarkibi, tuproq eritmalarining tarkibi va kislotaligi.

II. Biotik turkumlar

Fitogen
Zoogen
Mikrobogen

Antropogen



O’simlikka mansub organizmlar
Hayvonlar
Viruslar, eng oddiy bakteriyalar, rikket-siyalar (kasallik paydo qiluvchi bakteriyalar)
Inson faoliyati

Omillarning boshqa tasniflari ham mavjud. Masalan, davriylik belgisiga ko’ra omillar davriy va nodavriy, paydo bo’lishiga ko’ra-kosmik, geologik, biologik, tavsifiga ko’ra – axborot, energetik, moddiy va boshqalardan iborat bo’ladi.
3.3 Abiotik omillar. Muhitning muhim (asosiy) abiotik omillari iqlim (harorat, yorug’lik, havo, bosim), tuproq, muhitning kimyoviy tarkibi va tabiiy, oziq-ovqat resurslarining mavjudligidir. Lekin aslida epitet g’oyatda shartli ravishda «muhim» hisoblanadi, shunday qilib, qayd etilgan abiotik omillar shu ma‘noda teng huquqligi, hattoki ulardan birontasi bo’lmasa tirik organizmlar uchun halokat hisoblanadi (istisno tariqasida: masalan, geterotrof - o’simliklar yorug’lik bo’lmasa ham rivojlanadi).



Yüklə 21,92 Kb.

Dostları ilə paylaş:
  1   2   3   4




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2022
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə