551
karton –
Krım –
knyaz –
və s.
XX əsrin əvvəllərində ahəng qanunu, demək olar ki,
ardıcıl şəkildə gözlənilir; lakin adətən bu, qrafik olaraq
göstərilmir – belə ki,
yazılır, ancaq gördi,
oxudi, danışdi yox, gördü, oxudu, danışdı oxunur.
Bir sıra hallarda (şübhəsiz, tarixi ənənənin davamı
kimi) ahəng qanununun pozulduğu müşahidə edilir:
söylədü –
eşitdü –
Lakin ahəng qanununun bu şəkildə “pozulması” nə
qədər ənənəvi olsa da, artıq aparıcı meyildən kənardadır –
hər cür ahəng pozulması (getmax, başuvi, görax və s. tipli
pozulmalar da buraya daxildir) həmin qanunun sabitliyi
qarşısında tarixi və ya regional (dialektlərdən gələn)
anomaliyalar kimi diqqəti cəlb edir.
Alınma sözlərin fonetik mənimsənilməsi həmin
mərhələnin dilinin fonetik normalarına bu və ya digər
şəkildə təsir göstərir. Məlum olduğu kimi, XX əsrin
əvvəllərində Azərbaycan türkcəsinə həm ehtiyac üzündən,
həm də heç bir ehtiyac olmadan (yəni fərdi zövqün təsiri
ilə) külli miqdarda alınma sözlər “daxil olur” ki, bunların
lazımlıları (qəbul edilməsinə ehtiyac olanlar) müəyyən
fonetik mənimsəməyə məruz qalır, formaca dəyişir. Lakin
qeyd etmək lazımdır ki, o zaman mətbuatın, bədii
ədəbiyyatın dilinə daxil olub, sonralar (20-ci, yaxud 30-cu
illərdə) ədəbi ünsiyyəti tərk etmiş alınmalar (xüsusilə Qərbi
Avropa-rus alınmaları) da müəyyən fonetik “mənimsəmə”
552
– deformasiyaya uğrayır: ləçənnik//nəçənnik (naçalnik),
əyriplan//əyroplan (aeroplan), üçtel//uçtel (uçitel), uşqol
(şkola), incinar (injener), nöyüt (neft) və s. Ümumiyyətlə,
XX əsrin əvvəllərində ədəbi dilin fonetik normasını milli
leksika ilə yanaşı, qeyri-milli (alınma) leksika, birlikdə
müəyyən edir.
Leksik normalar
XIX əsrin sonu, XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan
ədəbi dilinin lüğət tərkibini: 1) türk mənşəli, yaxud artıq
türkləşmiş; 2) rus-Avropa mənşəli (ədəbi dildə son
zamanlar müəyyən çəkiyə malik olan) və 3) ərəb-fars
mənşəli (çətin anlaşılan, türkləşmiş) leksika təşkil edir.
Türk mənşəli, yaxud türkləşmiş leksika dedikdə əsrlər
boyu Azərbaycan dilində işlənmiş, onun əsasında dayanmış
sözlər nəzərdə tutulur ki, XX əsrin əvvəllərində nəinki
“Molla Nəsrəddin” kimi demokratik, hətta “Füyuzat” kimi
müəyyən qədər qeyri-demokratik bir məcmunənin də dilini
bunlarsız təsəvvür etmək mümkün deyil. Haqqında
danışılan leksikanın aşağıdakı funksional sahələrini
fərqləndirmək mümkündür:
a) ən qədim zamanlardan ümumən türk dillərinin
hamısında müəyyən fonetik fərqlərlə işlənən sözlər;
b) Azərbaycan dili üçün (yaxud əsasən oğuz, qismən də
qıpçaq dilləri) üçün səciyyəvi olan sözlər;
c) türkləşmiş ərəb və ya fars sözləri.
Ümumxalq dilindən ədəbi dilə müəyyən ifadələrin
(frazeoloji birləşmələrin), sözlərin keçməsi XX əsrin
əvvəllərində təxminən XVII-XVIII əsrlərdəki
intensivlikdədir – həm mətbuatın, həm də, əsasən, həmin
mətbuatda yayılan publisistik, bədii, elmi üslubların dilində
553
bilavasitə canlı xalq danışıq dilindən götürülmüş onlarla,
yüzlərlə faktlara (sözlərə, ifadələrə) rast gəlinir.
Derlər utan, heç kəsə bir söz demə, –
Haq sözü derkən utana bilmirəm…
Neyləməli, göz körür, əqlim kəsir,
Mən günəşi göydə dana bilmirəm…
Derlər usan, hərzəvü hədyan demə, –
Güc gətirir dərd, usana bilmirəm.
(M.Ə.Sabir).
Yaxud:
“Maşallah, yavaş-yavaş təzə sözlər eşidirik, indi də
“Füyuzat”ın şairləri başlayıblar ki, “xanımlar gərək
mərdanə çıxalar meydana” …Xanımlar meydana çıxıb nə
qayırsınlar?..
Axır bunu uşaq da bilir ki, meydan xanım yeri deyil,
meydana pəhlivanlar çıxıb güştü tutarlar… Bəs xanımlar
meydana çıxıb nə qayırsınlar? Onlar da hələ mərdanə”
(C.Məmmədquluzadə).
Lüğət tərkibində özünü göstərən demokratizm ədəbi
dilə ancaq bu və ya digər həcmdə xalq danışıq dili
elementlərinin gəlişi deyil. Bu elə bir hadisədir ki, ədəbi
dilin bütöv mənzərəsində əhəmiyyətli dəyişiklik olduğunu
göstərir – məsələn, aşağıdakı mətndə bir dənə də olsun,
anlaşılmaz söz, ifadə yoxdur:
“Gülməli jurnal ibarətdir yalnız tənqiddən, hər nə
xoşuna gəlməyir, borcudur irad eyləyib gülsün və camaatı
güldürsün, nəinki mərsiyəxan kimi başa vurdurub ağlatsın!
554
Gülməli jurnal bir güzgüdür ki, hər kəsin eybi olsa
baxıb öz əksini görəcək…
Gülməli jurnal Allahdan başqa bir kəsdən qorxmaz!..”
(“Tuti” jurnalı, 25 iyul, 1915-ci il).
Əsrin əvvəllərində ədəbi dilin lüğət tərkibinin
demokratikləşməsi, xəlqiləşməsi dilin tarixi inkişaf
stixiyası olmaqla yanaşı, elmi-vətənpərvərlik aktı idi –
məsələn Ö.F.Nemanzadə yazırdı: “…Tərəqqi etmək istəyən
millətlərin özlərindən daha mədəni millətlərdən bir çox
sözlər alıb dillərini genişlətdiklərini və bu, dünyada təbii
bir qanun olduğunu indiki məktəb uşaqlarımız da bilir.
Lakin dərd bundadır ki, bizim almağımız ilə özgələrin
almağı arasında dağlar qədər fərq var: biz özgələrdən söz
almaqla öz dilimizi həqir və bərbad eləmişik; amma özgələr
dillərini məntiq dairəsində genişlətmişlər… Ehtiyac
gördüklərini, özlərində olmayan sözləri almışlar…
Biz ərəblərin, farsların sözləri ilə bərabər sərf və nəhv
qaydalarını da bədbəxtcəsinə qəbul eləmişik” (“Tərəqqi”
qəzeti, 1909-cu il, N 47).
Eyni fikri Y.V.Çəmənzəminli də müdafiə etmişdi:
“Hərgah yazıçılıq etməkdən məqsəd fars və ərəb sözləri
işlədib bilik satmaq isə bu, ayrı cür məsələdir… Gərək
əvvəl camaatın başa düşdüyü bir dildə yazılsın…”
(“Sədayi-həq” qəzeti, 25 fevral, 1914-cü il).
Alınma sözlər XX əsrin əvvəlləri Azərbaycan ədəbi
dilində yerli, yaxud yersiz olaraq, həqiqətən, kifayət qədər
geniş işlənir. Lakin, əlbəttə, müxtəlif təmayüllü mətbuatın
və yazıçıların lüğət tərkibini bu baxımdan fərqləndirmək
lazımdır: ərəb və ya fars sözləri ən çox lirik-romantik
ədəbiyyatın dilində işlənir, satirik-realist ədəbiyyat isə bu
baxımdan kifayət qədər xəlqidir (həmin xəlqilik bəzən
ədəbilik üçün nöqsan olsa da!) – müqayisə edək:
Dostları ilə paylaş: |