O'zbek tilining imlo qoidalari va soha egalarining savodxonligi. Reja


QAVS, KO'P NUQTA VA ULARNING QO'LLANILISHI



Yüklə 102 Kb.
səhifə8/12
tarix30.04.2023
ölçüsü102 Kb.
#107777
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   12
O\'zbek tilining imlo qoidalari va soha egalarining savodxonligi.

QAVS, KO'P NUQTA VA ULARNING QO'LLANILISHI
Qavs o'zbek yozuvida XIX asrning oxirgi choragidan bosh­lab ishlatila boshlangan. Dastlab «Turkiston viloyatining gazeti» da 1873-yilda ishlatilgan.
U quyidagi o'rinlarda ishlatiladi:

  1. Kirish gaplarda. O'zbekiston paxta ishlab chiqarish bo'yicha yetakchi davlatlardan biri hisoblanib (Xitoy, AQSH, Hindiston va Pokistondan keyin beshinchi o'rinda turadi), eksport bo'yicha AQSHdan so'ng ikkinchi o'rinda turadi.

  2. Remarkalarda. Xon (yolg'iz). Shu tiriklikdan-da bez-dirdilar meni (Turib yuradur). Bir dushmanimning qoni qurimayin yana bittasi chiqib qoladur (A. Fitrat).

  3. Olingan misollar yoki gaplar manbayida. Ilm inson-larning madori, hayoti, rahbari, najotidur. (Abdullo Av-loniy). Jannat onalar oyog'i ostidadur (hadisdan). «Qasosli dunyo» («Avlodlar dovoni» romanidan).

4. Izoh ma'nosidagi so'z yoki so'z birikmalarida.
Ro'za hayiti (Iyd al Fitr) va Qurbon hayiti (Iyd alAdha)ning birinchi kuni O'zbekiston Respublikasi hudu-dida dam olish kuni deb belgilangan. Demokratiya yunoncha so'z bo'lib, tarjimada xalq hokimiyati (demos — xalq, kratos— hokimiyat) ma'nosini bildiradi.
5. Shaxs, joy, asar, hodisa va shu kabilarning ikki xil varianti berilsa, ulardan biri qavsga olinadi. «Qutadg'u bi-lik» ( «Baxt keltiruvchi bilim»). Shuh rat (G'ulom Amin- jonovich Olimov) atoqli o'zbek yozuvchilaridan biridir.
Eslotma. Qavsdan matematika fanida ham keng foy­daianiladi.
(57 + 38)- 17 = ?
[ ] ko'rinishidagi qavsdan foydalanish hollari ham ko'p uchraydi. Masalan, egalik qo'shimchasi g'o'shilganda shah [a ] ri, o'r [ i | ni, sing [ i ] lisi so'zlaridagi «a», «i» qoidaga ko'ra tushiriladi kabi.

KO'P NUQTA VA UNING QO'LLANILISHI


Ko'p nuqta XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlab o'zbekcha matnlarda ishlatila boshlangan. 1876-yildan e'tiboran «Turkiston viloyatining gazeti» da muntazam qo'llangan.
Ko'p nuqta quyidagi o'rinlarda ishlatiladi:
1. Mazmunan tugallanmay qolgan gaplar oxirida. To'ra biroz o'ylab turgach, podshoning devordagi suratini, so'ngra o'zining yelkasidagi pogonini ko'rsatdi.
— Mana shu imperiya... .
Miryoqub hech narsa anglamadi (A. Cho'lpon).
2. So'zlovchining cheksiz his-hayajonini, beqiyos tabiat
manzaralafini ifodalash uchun.
Do'xtir ayol og'iz berkitib piq-piq yig'ladi.
—- Men... men O'zbekistonda besh-olti yil ishiab edim, — deya yig'ladi. — Bechora xalq-a, bechoragina xalq-a.. ( 7. Murod). Qish... Butun atrof oppoq libosda...
3. Matn (jumla) qisqartirilsa.

  • Anovi kuni menga bir oyat aytib edingiz? -Xo'sh, xo'sh?

  • Ilkimdin kelguncha... — deb boshlanar edi.

—• Ha-ha, bo'tarn, lekin bu oyat emas, hazrat Navoiy-ning hikmatlaridur (X. To'xtaboev).
4. Fikr bo'lib-bo'lib ifoda qilinsa yoki duduqlanib aytilsa.
Muhammadyor yolg'iz:
— Turkistonda birinchi m.. .m.. . m... artaba tia.. .t.. .t... tr. — dedi-da, fikrg'a toldi
5. Suhbatdoshining gapi javobsiz qoldirilsa.
— Manavi dub eshiklaringizni yelkamda tashib kelgan-man. Tushundingizmi?
— Tushundingizmi, deyapman? (X.Sultonov).
6. Tushirib qoldirilgan harf, so'z yoki boshqalar o'rnida.
Nuqtalar o'rniga kerakli harfni qo'yib ko'chirib yozing.
Xayri...x, a...loq, ...abar.

Yüklə 102 Kb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   12




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə