Guliston davlat universiteti


Bibixonim masjidi 1399—1405 yillar



Yüklə 351,5 Kb.
səhifə7/8
tarix05.03.2023
ölçüsü351,5 Kb.
#101972
1   2   3   4   5   6   7   8
portal.guldu.uz-AMIR TEMURNING JAHON TARIXIDA TUTGAN O’RNI VA ROLI

Bibixonim masjidi
1399—1405 yillar

1399 yili Hindiston yurishidan qaytib kelgach, Temur jome masjidi qurdirishga kirishdi. Hozirgacha mavjud bo’lgan bozor, hamon Sharq bozoriga, shaxarning o’rtalig’iga, uning yuragiga xos bir hayot kechirmoqda, uning ustida esa o’rta asr Sharqining eng yirik masjidi bo’lgan Bibi-Xonim masjidining afsonalar bilan chulg’angan bahaybat vayronalari soya solib turibdi. Moziyning odamlari Samarqandni Sharqning saykali deb atagan bo’lsalar, Bibi-Xonim masjidi Samarqandning durdonasi edi. Uning ko’rki va jilosi uchun Surayyo bilan qiyoslar edilar. Ammo Temurning zamondoshi qayd etishicha, masjid qurilib bo’lib, tantanali bir namozgohga aylangach, bino nuray boshlaydi. O’sha davrlarda amalga oshirish mahol bo’lgan me’moriy rejasini mujassamlantirishga tirishgan kimsaning jasorati darhaqiqat qaltis edi. Temurning rejasiga ko’ra Somonchi yo’lining muqobili bo’lishi kerak bo’lgan bosh ravoqning bahaybat toqi uzoqqa bormay, qurilganining dastlabki yillaridayoq qulab tushgan. Bu ko’rkam vayronalarning ko’rinishiyoq g’alati hislar uyg’otadi. O’sha moziydan masjid vayronalariyu go’zal sevgi afso-nalarigina qolgan. Bu me’mor bilan malika Bibi-Xonimning sevgisimidi? Ularni Farhodu Shiringa qiyoslash mumkinmidi? Taassufki, xayolparastlarning farazlari puchga chiqadi. Temurning katta xotini, masjidga nomi qo’yilgan hukmfarmo kampir Saroymulxonim so’lim ertakdagi go’zal juvonga sira ham o’xshamaydi. Biroq chinakam borliq go’zallikning dushmani emasku? Boringki bu sevgi bo’lmagan bo’lsin. Ammo u bu mo’jizavor bino timsolida mujassam. Bu qadimiy shaharda go’zallik bilan qashshoqlik yonma-yon bo’lib kelgan. Mana Samarqandning ikki arava ro’baro’ kelib qolsa o’tib ketolmaydigan o’sha tor ko’chalari. (Bibixonim 1399—1405 yillar)
Tarixiy obidalari
Samarqand dunyo taraqqiyotining eng qadimgi va markaziy shaharlaridan biri bo`lib, jahon madaniyati va fani xazinasiga katta hissa qo’shgan shahardir. O`zbekiston Respublikasi Prezidenti va hukumati rahbarligida mustaqillik yillari Samarqand shahridagi arxitektura yodgorliklarini tiklash va ta`mirlash, ayniqsa, eski shahar qismini qayta qurish va ta’mirlash, obodonlashtirish bo`yicha katta ishlar amalga oshirildi.
Temuriylar sulolasi yaratgan arxitektura yodgorliklari Misr, Xitoy, Hindiston, Gretsiya, Italiya kabi davlatlarda yaratilgan arxitektura obidalaridan aslo qolishmaydi.
Mustaqillik yillarida qaytadan barpo etilgan al Buxoriy, Motrudiy va boshqa tarixiy majmualar tahsinga sazovordir.
Samarqand qadimiy Rim bilan tengdoshdir. Uning tarixiy madaniyatining quyi qatlamlari eramizdan avvalgi I ming yilliklarga borib taqaladi. U qadimgi va hozirgi jumboqli Sug`d davlatining poytaxti Maroqand shahri qoldiqlari bilan tillashadi.
Samarqand shahridagi Afrosiyob juda ko`p qonli voqealarni boshidan kechirgan. XIII asr boshlarida mo’g`ul bosqinchilari O`rta Osiyoning tinch hayotiga tajovuz soldi, ular juda ko`plab shaharlarni, san`at yodgorliklari va madaniy boyliklarini vayron etdilar. Chingizsxon qo`shinlari tomonidan Afrosiyob yer yuzidan yo’q qilindi. Uylar va saroylar yondirildi, necha asrlab suv berib turgan suv quviurlari barbod etildi, gullab-yashnab turgan bog`lar kultepalarga aylantirildi.
Biroq shahar o`lmadi, aksincha, XIV-XV asrga kelib yanada gullab-yashnadi. Bu kunlar buyuk sarkarda Amir Temurning Samarqand shahrini o`z saltanatining markaziga aylantirishga qaror qilgan davrlarga to`g`ri keldi.
Amir Temur saroyida bo’lgan ispan elchisi Rui Gonzales de Klavixo o`z bitiklarida Samarqand haqida quyidagilarni yozadi: “Temur bu shaharning gullab- yashnashini xohlardi, u qaysi yurtni egallamasin, u yerdan odamlarni bu yerga yashashi uchun olib kelar, ayniqsa turli yo’nalishlardagi ustalarni yig`ishga harakat qilardi”.
Temur o`z yurti poytaxtini dunyodagi eng katta va ko`rkam shaharlar qatoriga qo`shishni istardi. Shu boisdan Samarqand shahri atrofidagi qishloqlar Bog`dod, Damashq, Qohira kabi buyuk shaharlar nomini oldiki, Temur o`z poytaxti oldida bu shaharlar bir qishloqchalik bo`lishini istardi.
Samarqand shahrini 13 ta katta bog` yashtanib turardi, ularning eng kattasi shu darajada keng ediki, tarixning shohidlik berishicha, bir kuni shu bog`da adashib qolgan otni bir oy izlashgan ekan.
Afrosiyob Samarqand shahrining qadimiy qoldiqlari, uzoq asrlar davomida 10-15 metr chuqurlikda ko`milib ketgan arxeologik qazilmalari bilan mashhur, qadimiy aholisi VI-VIII asrlarda hozirgi Samarqand shahri yaqinidagi tepaliklarda,
taxminan 2 kv km maydonda yashagan. Samarqand shahri yodgorliklari o`zining buyukligi bilan odamlarni qoyil qoldirgan.
Uning binolari devorlaridagi zangori naqshlari, arxitektura shakllari, turli ko’rinishlardagi geometrik shakllari bilan kishini hayratga soladi. Bular Registon, Shohi Zinda, Go’ri Amir maqbaralari ansambllaridir.
Samarqand atrofidagi Afrosiyob tepaliklari bo’ylab Shohi Zinda me’morchilik ansamblining 11 ta maqbaralari joylashgan. Bu ko`chalarni qurishni hech kim rejalashtirmagan, ular o`z-o`zidan yuz yillar davomida barpo etilgan. Shohi Zinda so`zi “Tirik shoh” ma`nosini anglatib, uning madaniyati bu yurtlarga islom kirib kelgunicha gullab-yashnagan. Afrosiyob gullab-yashnagan davrlarda uning shuhrati shu darajada yuqori ediki, o`sha davrdagi islom peshvolari u bilan kurashishga hayiqishgan. Uning shuhrati to`g`risida afsonalar yaratilgan, ulardan biri Muhammad Qosim ibn Abbos payg`ambarning amakivachchasi ekanligi haqidagi afsonadir.
“Bibixonim” nomidagi go`zal maschid eski shaharga kirish darvozasi oldidagi maydonda joylashgan. U to`rtta inshootdan iborat bo`lib, bular kirish galeriyasi, asosiy maschid va ikkita kichik maschidlar, ular bir-biri bilan aylanma gumbazli va uch qatorli tosh devorlar orqali bog`langan.
Aytishlaricha, Amir Temurning uzoq mamlakatlarga qilgan safarlaridan birida uning eng suyukli xotini Saroymulkxonim, xalq ichida uni Bibixonim deb ham ataydilar, mamlakatdagi eng mashhur bashoratchilarni yig`ib, yulduzlar bashorat qilgan vaqtda ushbu maschidni qurishni boshlagan ekan.
Bibixonimning chiroyiga oshiq bo`lib qolgan va sevgi yo`lida devona bo`lib o`z jonini fido qilgan yosh me`mor maschidni qurilishi tugash arafasida ishni paysalga sola boshlagan, chunki maschid qurulishining tugashi uning uchun Bibixonim ruhsoridan ayrilishi edi. Ana shunday kunlarning birida shaharga Amur Temurning chopari keladi va uning shaharga qaytayotgani haqidagi habarni aytadi. Bibixonim machit qurilishini tezroq tugatishni talab qiladi. Me`mor qurulishni tezroq tugatish uchun bitta shart qo’yadi, u ham bo`lsa Bibixonimning bitta bo`sasi edi. Nima qilish kerak? Bibixonim rozi bo`lishdan boshqa chora topmaydi. U yuziga yostiq qo’yib, yostiq ustidan bo`saga rozi bo`ladi. Lekin yosh me`morning bo`sasi shu darajada kuchli va issiq ediki, u yostiq ustidan ham o`tib sohibjamolning yuzida iz qoldiradi. Amir Temur shaharga kirib kelib maschidni zavq bilan tomosha qiladi. U xotini bilan ko`rishayotganda uning yuzidan harir pardani oladi va uning yuzidagi izni ko`radi. Bundan tutoqib ketgan Amir Temur gunohkorni topishni so`raydi. Hamma yosh me`morni qidirishga tushadi, lekin u o`zini mudhish jazo, o`lim kutayotganligini bilib, minoraning eng baland nuqtasiga chiqadi va oldindan tayyorlab qo’yilgan qanotlarni taqib, Mashharga uchib ketadi...
Samarqand maqbaralari ichida eng mashhuri Go’ri Amirdir. Bu maqbara Amir Temurning suyukli nabirasi Muhammad Sultonga atalgan edi, lekin hozirgi kunda bu yerga Amir Temur, uning o`g`illari va boshqa nabiralari, o`rta asrlarning ulug` olimi Ulug`bek dafn etilgan, bu maqbara temuriylar maqbarasiga aylangan.
Eski Samarqandning markazi Registon sanaladi. Bu yerga shaharning hamma tomonidan ko`chalar keladi. Eski davrlarda maydondan katta kanal o`tgan va u juda ko`p qum uyumlarini oqizib kelgan. Shu sababli bu maydon Registon nomini olganki, ma`nosi “qumli joy” yoki “qumli maydon” ma`nosini anglatadi.
Registon XV asrgacha katta savdo markazi bo`lgan. Ulug`bek Samarqandni boshqargan 1409-1447 yillarda maydon harbiy ko`riklar, qo`shinlarni ko`rikdan o`tkazish, farmonlar o`qib eshittiriladigan joyga aylangan. Hozirgi kunda Registon maydonini uchta madrasa: Sherdor, Tillakori (XVII asrda qurilgan) va Ulug`bek (XV asrda qurilgan) madrasalari bezab turibdi.
Ulug`bek madrasasi olimning ko`rsatmasi bilan 1420 yilda qurilishi boshlangan. To`rt burchakli va to`rt minorali bu madrasaning ichida to`rtburchak hovlisi bor va hovliga qaratib to`rt tomondan hujralar qurilgan. Ulug`bek madrasasi o`zining boy me`moriy terma naqshlari, geometrik tuzilishi va osmon aks etib turgan maydoni bilan fan va madaniyatning buyuk asari sifatida saqlanmoqda.
Ulug`bek zamonida Samarqand O`rta Osiyoning bilim o`chog`iga aylandi.O`sha davrlarda bu yerga dunyoning eng taniqli matematiklari, astronomlari, tarixchi olimlari yig`ilishgan. Ulug`bek zamonasida tanlab jalb qilingan olimu-fuzalolar, uning observatoriyasida xizmat qilgan olimlar fanning ajoyib siru-asrorlaridan voqif bo`ldilar. Butun jahonning savdogarlari, shoiru-ulamolari va olimlari “Jahonning qimmatli durdonasi” atalmish Samarqandga intilganlar.
Samarqandning ko`p asrlik tarixi Ro`dakiy, Bobur, Jomiy, Ibn Sino, Navoiy, Ulug`bek, Muqimiy, Furqat, Qozizoda Rumiy kabi fan va san`atning ulug` mutafakkirlari bilan chambarchas bog`liqdir. Samarqand - afsonaviy shahar, har bir joy, ko`chalar, havzalari o`z tarixiga ega. Afrasiyobning shimoliy sharqidagi tepaliklarda Amir Temurning nabirasi Ulug`bekning osmon jismlari va yulduzlarini o`rganish bo`yicha qurgan rasadxonasining bir qismi saqlanib qolgan. Rasadxona binosi 1449-yilda buzib tashlangan, hozirgi kunda tashrif buyuruvchilar rasadxonaning yer osti qisminigina ko`rishlari mumkin. Samarqandda tarixiy obidalardan tashqari ko`pgina dam olish maskanlari ham mavjud. Taxtaqorachi dovoni yaqinidagi Omonqutan maskanida hozirgacha Samarqand shahri to`g`risidagi qiziq-qiziq afsonalarni eshitish mumkin. Bundan tashqari ushbu viloytda neandertallar lageri qoldiqlari topilgan. 

Yüklə 351,5 Kb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə