Yastıq
340
yılmış düzülüş iki yastıqda oturtmadır, çünki
burada yastığa düşən qüvvələr statik təyin
olunur. Bu halda yastıq gövdədə sərt və ya
hərəkətli oturdula bilər. Vallarda xarici qüvvə-
lərin təsirindən yaranan deformasiyalar yastıq-
larda əlavə olaraq dönmə və başqa yerdəyiş-
mələr yaradır ki, bu da onların işini çətinləş-
dirir. Ona görə də, belə yerdəyişmələr yas-
tıqların layihələndirilməsində nəzərə alınmalı,
imkan daxilində onların yaranması başqa kon-
struktiv tədbirlərlə aradan götürülməlidir. Əgər
valın yüklənməsi zamanı böyük əyilmə göz-
lənilirsə, onda bir neçə yastıqlarda oturtmadan
istifadə edilir. Bu halda yastıqlara düşən
yükləri statik olaraq təyin etmək mümkün olsa
da, onların əsl qiyməti praktikada texnoloji və
yığma amilinin təsirindən meyillənir.
Əlaqəli işləyən maşınlarda hər maşında bir
yastıq ilkin yükü götürməlidir, halbuki əlaqə
boşluğu radial, oxboyu və dönmə yerdəyişmə-
ləri nəticəsində yaranan əlavə yükləməni də
ötürməlidir. Bunun üçün elastiki muftalardan
istifadə edilir. Əlaqələndirilmiş maşınlarda
yastıqların (və ya düyümlərin) problemsiz işlə-
məsi üçün əsas şərt aparıcı valların dəqiq otur-
dulmasıdır.
Yastığın valda düzgün yerləşdirilməsi və
oturdulması xüsusi təcrübə tələb edir. Maşın-
qayırmada yastıqların tətbiqinin imkanı və yas-
tıq növünün seçilməsi umumiyyətlə maşının
umumi konstruksiyası, quraşdırılması və hazır-
lanması ilə təyin olunur. Optimal işləmə imka-
nına malik yastıq onların düzgün layihələn-
dirilməsi, yağlamanın düzgün seçilməsi, defor-
masiya olunan hissələrin nəzərə alınması ilə
əldə edilə bilir.
Yastıqlar
aşağıdakı
əlamətlərinə görə
bölünürlər:
Hərəkət xarakterinə görə sürüşən və ya
diyirlənən (şəkil 1),
Ötürülən yüklərin təsir istiqamətinə görə,
radial və ya
oxboyu,
Yerləşdirmə üsuluna görə sərt və hərəkətli,
Konstruksiyasına görə irəli-geri hərəkərli,
dayaq, tərpənməz, oynaqlı və s.
Yığma imkanına görə bölünməyən və ya
bölünən,
Özütənzimlənən və tənzimlənməyən,
Cərgələrin sayına görə bir cərgəli, iki
cərgəli və s.
Yağlama növlərinə görə özlü yağ, maye
yağ,
hava,
su ilə yağlanan yastıqlar.
Sürüşən və diyirlənən yastıqların seçilməsi
onların tətbiqinin müsbət və mənfi cəhətlərini
müqayisə etdikdə aydın olur.
→
Sürüşmə yastıqları böyük kontakt və yağ-
lama səthinə malik olduğuna görə titrəmələr
və zərbələrə qarşı həssasdır. Onlar səssiz işlə-
yirlər, çirklənməyə qarşı həssas olmadığından
heç bir kipləşdiriciyə ehtiyac qalmır. Dövrlər
sayına məhdudiyyət qoyulmur, ayrılan hissə-
lərdən yığıldığına görə onların quraşdırılması
və sökülməsi nisbətən asandır. Başlıca çatış-
mayan cəhəti işə salma zamanı quru fırlanma
nəticəsində yüksək moment tələb etməsi, daimi
yağlayıcı maddəyə ehtiyac yaratması və buna
nəzarət edilməsini tələb etməsidir.
Şəkil 1. Yastıq növləri
a) sürüşmə yatığı b) diyirlənmə yastığı
→
Diyirlənmə yastıqları düzgün quraşdırıl-
dıqda diyirlənmə sürtünməsi ilə işləmə yarat-
dığından başlanğıc moment işçi momentdən o
qədər də fərqlənmir. Yağlayıcı maddə məsrəfi
aşağıdır, qulluq edilməsi asandır, normativləş-
dirilmiş konstruksiya nəticəsində yüksək qarşı-
lıqlı əvəz olunma təmin edilir. Çatışmayan
cəhətləri isə aşağı dövrlər sayında işləmə,
Yastıq
341
zərbələrə qarşı həssas olması, uzunömürlülüyü
və dövrlər sayının məhdud olması, çirklən-
məyə qarşı həssas olması yastıqların kipləşdi-
rilməsini tələb etməsidir.
(alm. der Lager, ingl. Bearing)
Yastıq poladı diyirlənmə və sürüşmə yastıqla-
rında tətbiq olunan, iş zamanı bu hissələrə tsik-
lik təsir verən dartılma-sıxılma yükləməsinə və
yeyilməyə qarşı davamlı olan xüsusi polad nö-
vüdür. Yastıq poladları bu tələbləri ödəmək
üçün yüksək oksid saflığı dərəcəsinə malik
olmalıdırlar. Onlardan həmçinin təzyiq altında
yaxşı soyuq və isti, eyni zamanda kəsmə ilə
emal ediləbilən olmaları tələb olunur. İşçi
səthlərin bərkliyi və dəqiqliyi də poladın xas-
sələri ilə təmin olunur.
Yastıq
poladları
kimi
tablandırılabilən
100Cr6, və ya aşağı legirli poladlar, məsələn:
17MnCr5 və ya 16CrNiMo6 tətbiq olunurlar.
Poladlar səthdə əldə olunabilən ən yüksək
bərkliyə qədər →termiki emal olunurlar. Le-
girli poladlar əlavə olaraq xarici səthlərin
kömürləşdirilməsini (karbonla doydurulması-
nı) tələb edir, amma onun özəyində yüksək
özlülük qalır. Böyük diametrli yastıq gövdəsi
tablandırılan poladlardan (məsələn: 43CrMo4)
hazırlanır və səthi tablandırımış şəkildə tətbiq
olunur.
Paslanmayan
yastıqlar
üçün
xromlu
poladlardan (məsələn: X45Cr13, X89CrMo-
V18-1) istfadə olunur. Bu poladların tərki-
bində olan karbonun çoxluğu onun korroziyaya
davamlığını adi xromlu poladlara nisbətən
aşağı salır. Digər tərəfdən onun səthində əldə
olunan bərklik, tərkibində 1% karbon olan
tablandırılan poladlardan aşağıdır.
(alm. der Wälzlagerstahl, ingl. Rolling Steel)
Yastıqlara nəzarət yastıqlarda oturdulmuş
maşın hissələrinin səlis işləməsini və bununla
maşının etibarlığını təmin etmək məqsədilə
aparılan tədbirlərə aiddir. Yastıqlara çəkilən
xərclər maşının ümumi maya dəyərində çox
cüzi hissə təşkil etsə də, onların nəzarətsiz sıra-
dan çıxması yüksək xərclərə, bəzi hallarda
maşının ümumilikdə sıradan çıxmasına gətirib
çıxara bilər. Nəzarət cihazları ilə yastıqların
işləmə qabiliyyətini qiymətləndirib, ilkin təmir
yolu ilə yarana biləcək xərcləri azaltmaq müm-
kündür. Yastığa nəzarət üçün əsas göstəricilər,
yastıqda yaranan temperatur, yeyilmə, yağla-
ma halı, səs yaranma və titrəmələrlə müəyyən
olunur. Uzun zaman kəsiyində aparılan ölçmə
nəticəsində əsas göstəricinin qradiyentinin
zamandan asılı dəyişməsi əhəmiyyətlidir.
Sürüşmə yastıqları üçün nəzarət meyyarları:
Hidrodinamik yağlamada yağlama boşlu-
ğunda yastığın temperaturunun ölçülməsi
təminatlı üsuldur. Buraxılabilən temperatu-
run qiyməti sürüşmə səthindən 1,5
÷
2,0 mm
aralıda 90
÷
120°C həddində yerləşir.
Yağlayıcı maye-temperatur ölçmə üçün o
vaxt yarayır ki, temperatur elementi mak-
simal yağ temperaturunu ölçə bilsin. Boşluğa
daxil olan soyuq yağ ölçməni zəiflədir.
Boşluğa vurulan yağ təzyiqi və yağın
temperaturunu ölçməklə yastıq-hissə arasın-
dakı hala nəzarət etmək olar.
Yağ qatının qalınlığını ölçmək tribosis-
tem haqqında daha dəqiq məlumat versə də,
bunun praktikada dəqiq reallaşdırılması
çətindir.
Araboşluğun qiymətinin ölçülməsi dolayı
yolla məlumat verir. Bu ölçmə sisteminin də-
qiq sazlanmasını tələb edir.
Rezonans sahəyə yaxın yüksək dövrlər
sayında işləyən yastığın gövdəsində yaranan
titrəmələri ölçmək məqsədəuyğundur. Meyar
kimi titrəmə sürəti götürülür. Sərhəd qiy-
mətləri 20 mm/san “həyacan”, 60 mm/san isə
“sistemdə işin dayandırılması”üçün siqnaldır.
Diyirlənmə yastıqları üçün nəzarət meyyarları:
Temperaturun ölçülməsi ilə yağlamanın
vəziyyətini qiymətləndirmək olar.
Titrəmə və ya səsin ölçülməsi hərəkətli
səthlərdə izlərin, qopmaların, dağılmaların və
çatların üzə çıxarılmasına imkan verir.
Yastıqlara nəzart yeyilmənin ölçülməsi yolu
ilə də nəzarət edilə bilər. Bunun üçün yağlama
sisteminə inteqrasiya olunmuş temperatur
ölçmə və mayenin tərkibində olan hissəciklərin
analizi üsuludur. Yağlama dövriyyəsi daxilində
müxtəlif hissələrin yeyilməsini radionuklid-öl-
çmə ilə aparmaq olar (şəkil 1). Ölçmə