Yağın köhnəlməsi
334
prosesləri səbəb olur. Çirklənmə rəng və palçıq
şəklində çökür. Metal və misin katalik təsiri bu
prosesi gücləndirir. Həmçinin yüksək tem-
peratur və oksigen qıtlığına gətirən kondeslə-
mə prosesi də hidrogenin azalmasına səbəb
olur ki, nəticədə yağlayıcı mayenin qıtlığı kəs-
kin artır. Parçalanma prosesi nəticəsində yün-
gül axıcılığa malik hissə alovlanmanı və
özlülüyü aşağı salır. Yüksək özlülü yağlarda
bu halda yastıqların dağılmasına gətirib çıxa-
ran yapışqan formalı maddələr yaranır.
Köhnəlməyə davamlılıq dedikdə mineral
əsaslı yağlarda yuxarıda qeyd
olunan hadisələrə qarşı davam-
lılıq başa düşülür. Bu xassə
antioksidantlarla yaxşılaşdırıla
bilir.
(alm. die Ölalterung, ingl. Oil
aging)
Yan səthli dişli ilişmə profil val-mufta ilişmə-
sinə aid edilir və həmçinin profilli qoşulabilən
mufta kimi də tətbiq olunur. Val-mufta
ilişməsində tətbiq olunan yan səthli dişli
ilişmədə val və mufta təpə səthlərində açılmış
dişlər üzrə birləşirlər və oxboyu vintlə
bərkidilir. Yan səthli dişli ilişmə böyük fırlan-
ma momenti ötürə və öz-özünə mərkəzlənə
bilir. Əsas tətbiq sahəsi →dirsəkli vallardır. Bu
ilişmədəki dişlərin profili düz, üçbucaq və
evolvent ola bilir. Ona, qoşucu element kimi
dəzgahların dairəvi stolunun idarə olun-
masında rast gəlinir.
Şəkil 1. Yan səthli dişli ilişmə
(alm. die Plankerbverzahnung, ingl. Plan serration)
Yapışdırma ərinti ilə birləşdirmə emal növünə
aid olub, metal və qeyri metal hissələrin
yapışqanın köməyi ilə birləşdirilməsi üsuludur.
Yapışqan birləşən səthlərlə reaksiyaya girərək
fiziki təsir yaradır. Bu fenomen həm də adhe-
ziya (ilişmə) adlanır. Qaynaq və lehimləmədən
fərqli olaraq yapışdırma istilik enerjisi tətbiq
olunmadan aparılır. Eyni zamanda hissələr və
əlavə maddə (yapışqan) arasında heç bir dif-
fuziya prosesi baş vermir.
Prosesin tərkib hissəsi birləşən hissələr və
yapışqandan ibarətdir (şəkil 1).
Şəkil 1. Yapışdırmanın parametrləri
Yapışqan birləşməsi hissələr və onların
arasına çəkilmiş yapışqan qatından ibarətdir.
Yapışdırma zamanı optimal səthi ilişmə əldə
etmək üçün yapışqanın maye halında olması
əlverişlidir. Çox vaxt yapışqan kimi süni qət-
ran qarışığından və kauçukdan istifadə olunur.
Onlar isti və ya soyuq halda səthə çəkilərək
polikondensasiya, polimerləşmə və poliartma
nəticəsində bərkiyirlər. Bərkimə tez və ya uzun
vaxtda, həmçinin otaq temperaturunda və ya
isti halda aparıla bilər. Yapışdırma üçün səthin
təmiz olması vacibdir. Bunun üçün səthlər
mövcud yağlardan, tozlardan təmizlənməlidir.
Hazırlanmış səth yapışdırma zamanı yüksək
ilişmə əldə etməyə şərait yaradır.
Yapışdırmanın başqa birləşdirmə üsullarına
nisbətən üstün cəhətləri bunlardan ibarətdir:
Birləşmə zonalarında gərginliyin bərabər
paylanması,
Proses soyuq halda baş verdiyindən ma-
terialda deformasiya baş vermir,
Müxtəlif tərkibli materiallar birləşdirilə
bilərlər,
Başqa üsullarla birləşdirilə bilməyən
nazik hissələrin (qalınlığı <0,5 mm) yapış-
dırılması mümkündür,
Yapışdırma
335
Yapışqan elektrikdən izolyasiya edir və
ondan həm də kipləşdirici maddə kimi istifa-
də etmək olar.
Çatışmayan cəhətlərinə bunlar aiddirlər:
Aşağı möhkəmliyə malikdir,
Səthlərin hazırlığı əlavə xərc tələb edir,
Yapışqan korroziyaya davamlı deyil,
Daimi yükün təsiri altında birləşmədə sü-
rüşmə və nəticədə dağılma baş verir.
Yapışdırma üsulunun inkişafı sayəsində o,
→maşınqayırmada, boruçəkmədə, avtomobil-
qayırmada və cihazqayırmada geniş tətbiq olu-
nur.
(alm. das Kleben, ingl. Adhesive)
Yapışqanlı birləşmənin hazırlanması müx-
təlf xassəli materiallardan olan hissələrin təmi-
natlı birləşməsinin layihələndirilməsini və hə-
yata keçirilməsini əhatə edir. Hissələrin
keyfiyyətli yapışdırılması aşağıdakı tədbirlərin
həyata keçirilməsini tələb edir. Birləşən səth-
lərdə adgeziyanın baş verməsi üçün səthlər ön-
cədən hazırlanmalıdır, yəni onlar aktivləş-
dirilməlidirlər. Səthlər öncə tozlardan, paslar-
dan və oksid qatlarından təmizlənirlər. Həm-
çinin yağların təmizlənməsi buraya aiddir. Bir-
ləşməyə yüksək tələbat qoyulan sətlər kimyəvi
məhlullarla təmizlənir. Polad və digər ağır
metalların kimyəvi təmizlənməsində duz tur-
şusu, nitrat turşusu, xrom turşusu və digər tur-
şulardan istifadə edilir.
Maye yapışqanlardan istfadə etməklə birləş-
dirmədə yapışqan səthlərə fırça və ya barmaqla
çəkilir. Yapışqanın böyük hissəsi buxarlan-
dıqdan sonra, səthdəki yapışqan əsas materialla
birləşir. Növbəti addımda yapşqanlı səthlər bir-
birinə sıxılır və koheziya əsasında hissələr
arasında birləşmə baş verir.
Kiməyəvi reaksiyaya əsaslanan yapışqan his-
sələr üzərinə çəkilir və onlar bir-birinə sıxılır.
Yapışqanın qalınlığı 0,1÷-0,3 mm civarında
yerləşir. Yapışqanın xassəsindən asılı olaraq
proses soyuq və ya isti halda aparılır.
Metalların yapışqanla birləşdirilməsi zamanı
onların lazımi möhkəmlik xassələrinə cavab
verməsi üçün yapışqanın miqdarı kifayət qədər
olmalıdır ki, birləşmə dartılma-sıxılma və
toxunma gərginliklərinə tab gətirsin (şəkil 1).
Şəkil 1. Yapışqan birləşməsinin yüklənməsi
a)
dartılma-sxılma, b) kəsilmə, c) qoparma
Yapışqan birləşməsinin hesabatında əsas
parametr kimi, birləşmə möhkəmliyi (
τ
M
) gö-
türülür. Bu parametr üst-üstə yapışdırılmış
sınaq hissələrdə təyin edilir:
burada: F
d
dartma qüvvəsi,
A
y
yapışdırma sahəsi,
l
ü
üst-üstə düşən sahənin uzunluğu,
b yapışan sahələrin enidir.
Şəkil 2. Qoparma yükləməsi altında olan yapışqan
birləşməsi
a) və b) dartmaqla qoparma,
c) və d) əyməklə qoparma
Birləşmə möhkəmliyi yapışqandan, korroziya
təsirindən, temperaturdan, yapışqan qatının qa-
b
l
F
A
F
ü
d
Y
d
Y
⋅
=
=
τ