Karakalpak Türkçesindeki Tıp Terimleri
11
Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Sayı 13, 2012
R
Radikulit, < R. radikulit (is.) Radikulit, sinir kökü
iltihabı.
Raxit, < Fr. rachitisme
(is.) Raşitizm hastalığı.
Revmatizm, < İt. reumatismo
(is.) Romatizma
hastalığı.
S
Sanatoriya, < Fr. sanatorium (is.) Şifahane, hastane.
Sandıraq, < T. san- (sa:n-) (ED, 833a) sa-n-dır-aq (is.)
Hasta kişinin yersiz ve anlamsız sözleri.
Sanitar, < R. sanitar (is.) Hastabakıcı.
Sanitariya, < R. sanitary (is.) Hıfzıssıha.
Sanitarka, < R. sanitarka (is.) Bayan hastabakıcı,
hemşire.
Saratan, < Ar. seretân (is.) Bir boğaz hastalığının
adı.
Sarıy, < ? (is.) Bir tür hastalık.
Sarsıq, < T. sars- (ED, 854b) sars-ıq (is.) Yara, irin,
hastalık; dert.
Saw , < T.sa:ğ (ED, 803a) (is.) 1. Sağ, sağlıklı kişi,
hastalığı olmayan. 2. Sağ, hayatta.
Sawal-, < T. sa:ğ (ED, 803a) saw+al-(f.) Hastalıktan
kurtulmak, sağalmak, iyileşmek.
Sawalın-,< T. sa:ğ (ED, 803a) saw+al-ın- (f.) Hastalıktan
kurtulmak, iyileşmek.
Sawalıt-, < T. sa:ğ (ED, 803a) saw+al-ıt- (f.) İyileştirmek,
hastalıktan kurtarmak.
Sawıq-, < T. sa:ğ (ED, 803a) saw+ıq- (f.) Hastalıktan
kurtulmak, iyileşmek.
Sawlıq, < T. sa:ğ (ED, 803a) saw+lıq (is.) Sağlık. *Den
sawlıqtıñ arqası: Hastalanmayıp sağlıklı
oluş.
Sazba: Jürek sazba, < T. saz- “açlıktan kendisini kötü
hissetmek” (KTTS) +ma (sf.) Bir tür kalp hastalığı,
kalp ağrısı.
Sınıq, < T. sınuk (sı:nuk) (ED, 837b) sı-n-ıq (sf.) Kırılmış,
kırık.
Sınıqşı, < T. sınuk (sı:nuk) (ED, 837b) sı-n-ıq+şı (is.)
Kırıkları iyileştiren kişi, kırıkçı, sınıkçı.
Sırqas, < ? (is.) Hasta.
Sırqaslan-, < ? sırqas+la-n- (f.) Hastalanmak.
Sırqaslaw, < ? sırqas+la-w (sf.) Hasta.
Siñir, < T. siñir (ED, 841a) (is.) Vücuttaki beyaz, tel
şeklindeki organ, sinir.
Skleroz, < R. skleroz (is.) Skleroz, doku sertleşmesi.
Soz, < ? (is.) Zührevî hastalıkların, cinsiyet
organında görülen bir türü.
Soqır, < T. suk- (ED, 805a) sok-ır (sf.) Gözleri görmeyen,
kör.*Soqır işek: Kalın bağırsağın küçük
çıkıntısı, apandisit.
Stantsionar, < R. stantsionar (is.) Hastane.
Stomatolog, < Fr. stomatolog
(is.) Stomatoloji
uzmanı.
Stomatologiya, < Fr. stomatologie (is.) Ağız yangısı
hastalığı, stomatoloji.
Süzek, < T. süz-ek (is.) Bir tür hastalık.
Ş
Şeşek, < T. çéçek (ED,400b)(is.) İnsanların yüzünde
hastalıktan dolayı çıkan leke, yara, sivilce,
çiçek.
Şikäs, < Far. şikest.(is.) Hasta.
Şikäslen-, < Far. şikest+le-n- (f.) Hastalanmak.
T
Talma, < T. tal- (ED, 590b) tal-ma (is.) Bir tür bayılma
hastalığı, sara hastalığı.
Tamaq , < T. tamğa:k (ED, 505a) (is.) Ağzın bir kısmı
olan organ, damak, boğaz.
Tamır, < T. tamır/tamar(ED, 508a) (is.) Damar,
kan damarı. *Tamır usla-: (Hastalığı
anlamak amacıyla) damarı tutmak, nabzını
yoklamak.
Tamırşı, < T. tamır/tamar (ED, 508a) tamır+şı
(is.) Nabzı tutarak hastalığı bulan kişi, tabip.
Tap, < Far. tâb (is.) Hastalık, rahatsızlık, bîtaplık.
*Tabı joqlıq: Hasta oluş, takati olmayış,
bîtap oluş.
Täwipşilik, < Ar. tabîb +şi+lik (is.) Halk arasında
dolaşarak hastalık tedavi etme işi, halk
hekimliği.
F. Tokat
12
Pamukkale University Journal of Social Sciences Institute, Number 13, 2012
Täwir, < Ar. devr(sf.) *Täwir bol-: Hastalıktan
iyileşmek, yeniden sağlığına kavuşmak.
Täwirle-, < Ar. devr+le- (f.) Hastalıktan kurtulmak,
iyileşmek.
Täwirlen-, < Ar. devr+le-n- (f.) İyileşmek,
hastalıktan kurtulmak, sıhhat bulmak.
Täwirlet-, < Ar. devr+le-t (f.) Hastalıktan
kurtarmak, iyileştirmek.
Temirew, < T. temir (ED, 508b) temir-e-w “demir” (deride
paslı demire benzer lekelerin oluşması dolayısıyla)
2
(is.)
İnsan veya diğer canlıların vücudunda
çıkan bir tür deri hastalığı.
Temirewdey, < T . temir (ED, 508b) temir-e-w+dey (sf.)
“Temirew” hastalığı gibi. (bk. Temirew)
Temperatura, < R. temperatura (is.) 1. Sıcaklık
derecesi, isı derecesi. 2. Canlı organizmadaki
(vücuttaki) ısı derecesi, ateş, hararet.
Terapevt, < R. terapevt (is.) İç hastalıkları doktoru,
dâhiliye uzmanı.
Terapiya,< Fr. threpie (is.) 1. Terapi. 2. İç
hastalıklarını ayırdetme, teşhis etme
yollarını gösteren bilim dalı.
Terletpe, < T. terlet- (ED; 548b) ter+le-t-pe (is.) Vücut
ısısının yükselmesi sonucu ortaya çıkan bir
hastalık.
Terlettir-, < T. terlet- (ED; 548b) ter+le-t-tir- (f.)
Terlettirmek.
Termoterapiya, Hastalığı
sıcaklıkla tedavi etme, termoterapi.
Tımaw, < T. tımav (DS, 3913)(is.) Grip hastalığı.
Tımawla-, < T. tımav (DS, 3913) tımaw+la (f.)
Gribe yakalanmak, grip olmak, üşütmek.
*Tımaw tiy-: Grip olmak.
Tımawlat-, < tımav (DS, 3913) ) tımaw +la-t- (f. ) Gribe
yakalatmak, üşüttürmek.
Tımawlawşı, < tımav(DS, 3913) ) tımaw+la-w+şı (is.)
Gribe yakalanan, grip olan kişi.
Tımawra-, < tımav (DS, 3913) ) tımaw +ra- (f.) Grip
olmak, gribe yakalanmak.
Tırıspay, < T. tırıs-pay (is.) Bulaşıcı bir hastalık adı.
2
(Uygur, 2007: 281)
Tısla-, < T. tıs+la- Yansıma söz (f.) Vücutta çıban,
sivilce gibi şeyler çıkmak.
Tışqaq, (is.) < T. sıç-kak > sış- > şış- > tış- [krş. tışkan
“sıçan, fare”] Midenin bozulması sonucu
oluşan iç hastalık, ishal.
Tışqaqla-, < T. tış-qaq+la- (f.) İshal olmak.
Til, < T. tıl (ED, 489b) til (is.). İnsan veya
hayvanların ağızlarında bulunan ve tat
almaya mahsus organ, dil. * Til qatpa-:
Konuşmamak, söz söylememek. Tilden
qal-:
a)
Konuşamamak, konuşma
yeteneğinden (özelliğinden) ayrılmak. b)
Şiddetli hastalık sebebiyle bayılmak veya
konuşamaz duruma gelmek. Tili kelme-:
a) Konuşamamak, söz söyleyememek.
b) Hastalıktan iyileşmemek, hastalığın
düzelmemesi.
Tiril-, < T. tiril- (ED, 547b) tir-il- (f.) 1. Dirilmek,
canlanmak. 2. ağız. Hastalık veya hâlsizlikten
kurtulup kuvvetini toplamak, güçlenmek,
dirilmek.
Tis, < T. tı:s (ED, 557b) (is.) Ağızdaki yemeği
çiğnemeye mahsus organ, diş. *Tis jar-:
Çocuğun, dişini çıkarmaya başlaması, diş
çıkarmak.
Tömenle-, < T. tömen+le- < tömen ~ töben < tüp “dip”+en
(f.) Hastanın kötüleşmesi, halsizleşmesi.
Tönbek, < T. tönbek (is.) Midenin şişip ağrıdığı bir
hastalık, bir tür mide hastalığı.
Tönbekle-, < T. tönbek+le- (f.) Midenin şişip
ağrıması.
Traxoma, < Fr. trachome (is.) Bir göz hastalığı,
trahom.
Tsement, < R. tsement (is.) Dişin oyuğunu metalle
kaplamada kullanılan madde.
Tsinga, < R. tsinga (is.) Vitamin yetersizliğinden
oluşan diş (dişeti) yarası, skorpit.
Tuberkulez, < Fr. tuberculose (is.) Ciğerde görülen
bir hastalık, tüberküloz.
Tutanaq, < T. tut- (ED, 451a) tut-anaq (is.) Bayıltıp
ağızdan köpük çıkartan bir hastalık,
tavşancık hastalığı
Tüsik, < T. tüş- (ED, 560a) tüs-ik (is.) Vaktinde
doğmayıp ölü doğan çocuk, düşük.
Karakalpak Türkçesindeki Tıp Terimleri
13
Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Sayı 13, 2012
U
Ultabar, < T. ul+ tap-ar (is.) İnsan veya hayvanların
midesi ile bağırsağı arasındaki bağlantı
organı.
Uşıqla-, < T. uçuk+la- [uşıq: (Yemekten dolayı)
ağız çevresinde oluşan yara, uçuk, KTTS] (f.)
din. Yemekten tiksinip hasta olan bir kişiyi
her türlü şeyle kakmak, su serpmek suretiyle
veya otlarla tedavi etmeye çalışmak.
V
Vanna, < R. vanna (is.) Hastaları tedavi etmede
doktorların kullandığı her türlü şifalı su,
kaplıca.
Y
Yod, < Fr. iode
(is.) Tentürdiyot.
Z
Zähär, < Far. zehr (is.) 1. Organizmada peyda
olan gereksiz sıvı, zehir. 2. ağız. Acı, azap. 3.
ağız. Yara sızısı, zonklama.
Zähärdey, < Far. zehr+dey (sf.) Zehir gibi, zehre
benzer (bk. Zähär)
Zähärlen-,< Far. zehr+le-n- (f.) Zehirlenmek;
kendinden geçmek.
Zähärli, < Far. zehr+li (sf.) Zehirli, acı.
Zämber, < Far. zenber “sedye” (FTS) (is.) İki kişinin
iki tarafından tutup bir şey taşımak için
yapılmış alet, sedye.
Zıyan, < Far. ziyân (is.) Sinir ağrısı, sinir hastalığı.
3. SONUÇ
1. Karakalpak Türkçesindeki tespit ettiğimiz
398 tıp terimi vardır. Bunlardan Türkçe
olanlarının sayısı 158’dir. Diğerleri şöyledir:
68 Fransızca, 43 Rusça, 32 Farsça, 19
Arapça, 10 Moğolca, 6 İngilizce, 2 İtalyanca,
2 Almanca, 2 Hintçe, 1 Latince, 1 Yunanca.
(Kelimelerin hangi dilden geldiğine dair
bilgiler, sözlükler esas alınarak tespit
edilmiştir.) Kelimelerin kökeninin hangi
dile ait olduğu hesaplanırken farklı
dillerin kelimelerinden oluşan birleşik
kelimeler (12 tane) yukarıdaki sayıya dâhil
değildir (emlewxana
geldiğini bilemediğimiz kelimeler (42 tane)
de bulunmaktadır. Bunlar < ? şeklinde
gösterilmiştir.
2. Karakalpak Türkçesinde tespit ettiğimiz
tıp terimleri yapılırken, isimden isim yapan
7 (+lıq, +lı, +dey, +siz, +ka, +şıq, +şı);
fiilden fiil yapan 10 (-r-, -ş-, -l-, -n-, -t-, -tir-,
-qar-, -kir-, -a-, -iy- ); fiilden isim yapan 16
(-ma, -şek, -w, -maq, -ıq, -ta, -ır, -ıs, -k, -dı,
-a, -y, -aq, -pay, -anaq, -kak); isimden fiil
yapan 6 (+al-, +la-, +ar-, +sa-, +sın-, +ıq )
olmak üzere toplam 39 tane yapım eki
kullanılmıştır.
3. Karakalpak Türkçesinde tespit ettiğimiz
398 tıp teriminden 60 tanesinin yani %
15,1’inin standart Türkiye Türkçesinde
ve ağızlarında karşılığı vardır. Bu terimler
şunlardır: Kkalp. awırlan- ~ TT ağırlan-, Kkalp.
awırlas- ~ TT ağırlaş- , Kkalp. awır- ~ TT ağrı- ,
Kkalp. awız ~ TT ağız, Kkalp. awsıl ~ TT avsıl, Kkalp.
ayaq ~ TT ayak, Kkalp. balzam ~ TT balsam,
Kkalp. bawır ~ TT bağır, Kkalp. bez ~ TT bez, Kkalp.
bezgek ~ TT bezgek, Kkalp. em ~ TT em, Kkalp.
emle- ~ TT emle- , Kkalp. emşek ~ TT emcek,
Kkalp. et ~ TT et, Kkalp. etek ~ TT etek, Kkalp.
ısıtpa ~ TT ısıtma, sıtma Kkalp. iyne ~ TT iğne,
Kkalp. jaqsı bol- ~ TT yahşı /iyi ol- , Kkalp. jatıs ~
TT yatış, Kkalp. jatqar- ~ TT yatır-, Kkalp. jazıl-~
TT yazıl-, Kkalp. jürek ~ TT yürek, Kkalp. kemlik
~ TT kemlik, Kkalp. kindik ~ TT kindik, Kkalp.
köz ~ TT göz, Kkalp. küy- ~ TT küy-, Kkalp. qan
~ TT kan, Kkalp. qışı- ~ TT kaşı-, Kkalp. qışıma ~
TT kaşıma, Kkalp. qışın- ~ TT kaşın-, Kkalp. qışıt-
~ TT kaşıt-, Kkalp. qol ~ TT kol, Kkalp. qoltıq ~ TT
koltuk, Kkalp. qulaq ~ TT kulak, Kkalp. mayır- ~
TT may-, Kkalp. mayırıl- ~ may- , Kkalp. murın
~ TT burun, Kkalp. murınlı ~ TT burunlu, Kkalp.
omırtqa ~ TT omurga, Kkalp. oñal- ~ TT onal-,
Kkalp. oñaldır- ~ TT onaldır-, Kkalp. oñaldırt- ~
TT oñaldırt- , Kkalp. saw ~ TT sağ, Kkalp. sawal- ~
TT sağal-, Kkalp. sawlıq ~ TT sağlık, Kkalp. sınıq ~
TT sınık, Kkalp. sınıqşı ~ TT sınıkçı, Kkalp. siñir ~
TT sinir, Kkalp. soqır ~ TT sokur, Kkalp. şeşek ~
TT çiçek, Kkalp. tamaq ~ TT damak, Kkalp. tamır
~ TT damar, Kkalp. temirew ~ TT temriye,
Kkalp. terletpe ~ TT terletme, Kkalp. terlettir-
~ TT terlettir-, Kkalp. tımaw ~ TT tımav, Kkalp.
til ~TT dil, Kkalp. tiril- ~ TT dirilmek, Kkalp.tis ~
TT diş, Kkalp. tüsik ~ TT düşük. (Karakalpak
Türkçesindeki söz konusu kelimelerin
Türkiye Türkçesindeki karşılıkları, Derleme
Sözlüğünden tanıklanmıştır.)
F. Tokat
14
Pamukkale University Journal of Social Sciences Institute, Number 13, 2012
Clauson, S. G. (1972). An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth- Century Turkish, Oxford
University Press, Oxford.
Derleme Sözlüğü (1993). 12 Cilt, TDK Yayınları, 2. Baskı, Ankara.
Devellioğlu, F. (1997). Osmanlıca-Türkçe Sözlük, Aydın Kitabevi Yayınları, Ankara.
Dilçin, C. (1983), Yeni Tarama Sözlüğü, TDK Yayınları, 503, Ankara Üniversitesi Basımevi, Ankara.
Eren, H. (1999). Türk Dilinin Etimolojik Sözlüğü, Ankara.
Gülensoy, T. (2007). Türkiye Türkçesindeki Türkçe Sözcüklerin Köken Bilgisi Sözlüğü, Cilt 2,
TTK Yayınları, Ankara.
Kanar, M. (2000). Farsça-Türkçe Sözlük, Deniz Kitabevi, İstanbul.
Qaraqalpaq Tiliniñ Tüsindirme Sözligi (tört tomlıq) I, A-B, (1982). “Qaraqalpaqstan” Baspası,
Özbekstan SSR İlimler Akademiyasınıñ Qaraqalpaqstan Filialı N. Däwqaraev Atındağı
Tariyx, Til häm ädebiyat İnstitutı, Nökis.
Qaraqalpaq Tiliniñ Tüsindirme Sözligi (tört tomlıq) II, Г-К, (k – közsizlik) (1984). “Qaraqalpaqstan”
Baspası, Özbekstan SSR İlimler Akademiyasınıñ Qaraqalpaqstan Filialı N. Däwqaraev
Atındağı Tariyx, Til häm ädebiyat İnstitutı, Nökis.
Qaraqalpaq Tiliniñ Tüsindirme Sözligi, (tört tomlıq) III, К-Н, (köylek-nyuans) (1988).
“Qaraqalpaqstan” Baspası, Özbekstan SSR İlimler Akademiyasınıñ Qaraqalpaqstan Filialı
N. Däwqaraev Atındağı Tariyx, Til häm ädebiyat İnstitutı, Nökis.
Qaraqalpaq Tiliniñ Tüsindirme Sözligi, (tört tomlıq) IV, О-Я, (1992). “Qaraqalpaqstan” Baspası,
Özbekstan SSR İlimler Akademiyasınıñ Qaraqalpaqstan Filialı N. Däwqaraev Atındağı
Tariyx, Til häm ädebiyat İnstitutı, Nökis.
Qaraqalpaqşa-Rusşa Sözlik (Karakalpaksko-Russkiy Slovar) (1958). Prof. N. A. Baskakovtıñ
redaktirlewinde, Özbekstan İlimler Akademiyası Qaraqalpaq Kompleks İlim-İzertlew
İnstitutı, Şet Til häm Milliy Sözlikler Mämleket Baspası, Moskva.
Lessing, F. D. (2003). Moğolca-Türkçe Sözlük (Çev. G. Karaağaç), TDK Yay. Ankara.
Rusça-Türkçe Sözlük (Russko-Turetskiy Slovar) hz. E.M.- E. Mustafayev ve V.G. Şçerbinin,
Sovetskaya Entsiklopediya Yayınevi, Moskova, 1972
Tarama Sözlüğü (1995). TDK Yayınları, Ankara.
Türkçe Sözlük (2005). TDK Yayınları, Ankara.
Uygur, C. V. (2010). Karakalpak Türkçesi Grameri (Qaraqalpaq Tilinin Grammitakası), Kriter
Yayınları, İstanbul.
____________, (2007). Denizli İli Ağzı Sözlüğü (Yapı-Köken), Denizli Belediyesi Kültür Yayınları,
Isparta.
WEB 1- Çağdaş Türkçenin Etimolojik Sözlüğü http://www.nisanyansozluk.com (21.07.2012).
KAYNAKÇA
Karakalpak Türkçesindeki Tıp Terimleri
15
Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Sayı 13, 2012
KISALTMALAR
1.
Eser Kısaltmaları
DS
Derleme Sözlüğü
ED
An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth- Century Turkish
FTS
Farsça-Türkçe Sözlük
KTTS
Karakalpak Tiliniñ Tüsindirme Sözligi
MTS
Moğolca Türkçe Sözlük
RTS
Rusça-Türkçe Sözlük
TS
Tarama Sözlüğü
TT
Türkiye Türkçesi
2.
Diğer Kısaltmalar
ağız.
Ağızlarda
Alm.
Almanca
Ar.
Arapça
bir.is.
birleşik isim
bir.f.
birleşik fiil
bk.
bakınız
din.
din.
Far.
Farsça
Fr.
Fransızca
eski söz
eskimiş söz
f.
fiil
İng.
İngilizce
is.
isim
İt.
İtalyanca
Kkalp.
Karakalpak Türkçesi
Lat.
Latince
Moğ.
Moğolca
R.
Rusça
Yun.
Yunanca
sf.
Sıfat
zf.
Zarf
* Deyim vb. kalıplaşmış ifadeleri, kendisinden önce gelen madde başı kelimelerden ayırmak için
kullanılmıştır.
Dostları ilə paylaş: |