Microsoft Word V mövzu – Nəzəri mülahizələr docx



Yüklə 80,06 Kb.

tarix20.10.2017
ölçüsü80,06 Kb.


Beynəlxalq İqtisadiyyat kafedrası                                                                                                                                                                  

“THE WORLD ECONOMY: Geography, Business, Development” Frederick P. Stutz, Barney Warf, Sixth Edition, Pearson, 2012 

1

Beynəlxalq iqtisadiyyat kafedrası

Hazırladı: Rövşən Camalov

Qeyd:  Bu  leksiya  materialı  Frederick  P.Stutz  və  Barney  Warf  tərəfindən  yazılmış  “World

Economy”  dərsliyi  əsasında  UNEC-in  Beynəlxalq  İqtisadiyyat  kafedrasının  müəllimi  Rövşən

Camalov tərəfindən universitetin tələbələri üçün hazırlanmışdır.



Dünya iqtisadiyyatı fənni

V Mövzu – Nəzəri mülahizələr

V BÖLMƏNİN MƏQSƏDLƏRİ

•  Firmaların yerləşmə qərarlarını müəyyən edən əsas amilləri izah etmək.

•  Nəqliyyat xərclərinin Veberian modelini təqdim etmək.

•  İstehsal texnologiyası, miqyası və yerləşməsi arasında necə əlaqə olduğunu

göstərmək.

•  Firmaların zaman və məkan etibarilə necə və nə üçün böyüdüyünü və dəyişdiyini

göstərmək.

•  Böyük korporasiyaların coğrafi təşkilini açıqlamaq.

•  Firmaların yerləşmə tələblərinin dəyişməsində məhsulun həyat dövrünün rolunu

açıqlamaq.

•  Biznes tsikllərinin, xüsusilə də Kondratyevin uzun dalğalarının rolunu izah etmək.

•  İqtisadi landşaftların formalaşdırılmasında d.vlətin roluna vurğu salmaq.



Nəzəriyyə,  dəyişənlər  arasındakı  əlaqələri  öyrənmək  yolu  ilə  dünyaya  olan  baxış  və  ya  bir

izahatdır.  Nəzəriyyəni  izahatdan  ayıran  xarakter  məhz  budur.  A  nəzəriyyəsi  bizə  hər  hansısa  bir

səbəbi yaratmağa, onu test etməyə, arqumentləri doğrultmağa və həqiqətə iddia etməyə imkan

verir. Nəzəriyyələr dünya haqqında mülahizələri var hansı ki, bunlar bizə dünyanı anlamağa imkan

verir.  Nəzəriyyələr  elə  əvəzedilməz  xüsusiyyətləri  var  ki,  hansı  ki  biz  onların  vasitəsilə  dünyanın

necə  hərəkət  etdiyini,  gündəlik  iş  və  yaşam  həyatımızın  necə  çalışdığını  anlayırıq.  Nəzəriyyəni




Beynəlxalq İqtisadiyyat kafedrası                                                                                                                                                                  

“THE WORLD ECONOMY: Geography, Business, Development” Frederick P. Stutz, Barney Warf, Sixth Edition, Pearson, 2012 

2

anlamaq  seçim  deyil  çünki  nəzəriyyə  əvəzedilməzdir.  Ən  təcrübəli  iqtisadi  coğrafiyaşünaslaradək



hər kəs iqtisadi landşaftların ardıcıllığını və xaosunu anlamaq üçün nəzəriyyələrdən istifadə edirlər.

Burada  müxtəlif  formada  ənənvi  sənaye  yerləşməsi  nəzəriyyəsi  daxil  olmaqla  iqtisadi

landşaftların  izahı  üçün  nəzəri  çərçivələr  var:  davranış  yanaşması,  siyasi  iqtisadi  və  ya  struktur,

perspektiv. Sənaye yerləşməsi nəzəriyyəsi konservativ neoklassik iqtisadçıların fikirlərindən əmələ

gələrək  abstrakt  modelinnən  istifadə  yolu  ilə  ən  yaxşı  və  optimal  yerləşməni  axtarır.  Davranış

yanaşması  qərarların  qəbul  edilməsi  prosesinin  ümumi  psixologiyasına  diqqət  edir:  qərarların

firmalarda  qəbul  edilməsindən  daha  çox  onların  necə  hazırlanmasını  araşdırır.  Siyasi  iqtisad

perspektivi  həm  tarixi  konteksi  həm  də  sənaye  fəaliyyətinin  baş  tutduğu  məkanlardakı  sosial

əlaqələri öyrənir.

Bu  fəsildə  iqtisadi  coğrafiya  əsas  konseptual  yanaşmaları  və  bəzi  mövzuları  ümumi  şəkildə

izah  edir.  Bu  yerləşmə  faktorlarının  adi  firmaların  sənaye  yerləşməsinə  təsirinin  müzakirəsi  ilə

başlayır.  Sənaye  bu  konteksdə  emaledici  sahə  kimi  izah  olunmayacaq:  iqtisadiyyatın  hər  əsas

sektoru  maliyyə,  hüquq,  reklam  və  mühasibat  kimi  çoxlu  xidmətləri  daxil  olmaqla  bir  tam

sənayedir.  Yerləşmə  faktorlarına  əmək,  torpaq,  kapital  və  idarəetmə  daxildir.  Bu  fəsil  ilk  fəsil

olaraq  hələdə  böyük  təsiredici  qüvvəyə  malik  olan  Alfred  Veber  tərəfindən  əsrlər  əvvəl  təqdim

olunan  sənaye  yerləşməsi  modelini  (yeləşmə  nəzəriyyəsi)  təqdim  edir.  Bu  istehsal  texnikaları,

istehsalın həcmi və coğrafi yerləşmə arasındaki qarşılıqlı əlaqələri öyrənir. Burada firmaların necə

və niyə inkişaf edib böyüdüyünü və firmaların böyük coğrafi təşkilatına necə çevrildiyini, kiçikdən

böyüyə doğru və multi yaradılma, multiməhsul korporasiyalarının daxili əməyin bölgüsü işləməyini

müzakirə edir. Bu fəsil həmçinin sosial qüvvələrin və kontextləri vurğuluyur hansı ki, firmalar eyni

zamanda  kapital  ilə  əmək  arasındakı  münaqişələri  daxil  olmaqla  istehsal  etməyini  araşdırır.  Bu

fəsil,  dövlət  və  ya  hökumət  tırıfindən  təqdim  istifadə  olunan  metodlarla  bitir  hansı  ki,  bunlar

tikintidə, dəyişimdə böyük rol oynayır və kapitalizmin iqtisadi coğrafiylarını yenidən yaradır.

Yerləşmə Faktorları

Çoxsaylı  dəyişənlər  firmaların  və  sənayelərin  yerləşməsinə  təsir  edir  hansı  ki,  bunlarda

firmaları aqreqatlaşdırır. Firmanın yerləşmə qararı kifayət qədər mürəkkəb bir prosessdir və bir

çox  kompaniyalar  optimal  yerləşmə  qərarı  vermək  üçün  həm  səylərini  həm  də  zamanlarını

xərcləyirlər.  Bütün  bunlardan  sonra  uyğunsuz  yerlərdəki  investisiyalar    artıq  məhvedici  ola  bilər.

Beləliklə,  firmanın  qərar  qəbul  etməsi  çox  rasional  prosesdir.  Baxmayaraq  ki,  firmalar  özbaşına

yerlərdə  seçə  bilməz  və  əgər  onlar  düzgün  yer  seçimi  etməsələr  bu  zaman  səmərəli  rəqiblər

tərəfindən iş həyatında rəqabət nəticəsində çıxmağa məcbur olurlar. Firmanın yerləşmə qərarına




Beynəlxalq İqtisadiyyat kafedrası                                                                                                                                                                  

“THE WORLD ECONOMY: Geography, Business, Development” Frederick P. Stutz, Barney Warf, Sixth Edition, Pearson, 2012 

3

əmək,  torpaq,  kapital  və  idarəətmə  və  texniki  bacarıqlar  daxildir.  Bütün  bunlar  istehsal  üçün  və



həm də keyfiyyət və kəmiyyət variyasiyaları üçün vacibdir.

Əmək

Bir çox sənayelər üçün (hasilat fəaliyyəti ilə bağlı əsas iqtisadi sektor istisna olmaqla) əmək

yerləşmə  üçün  ən  vacib  xüsusiyyətlərdən  biridir,  xüsusilə  də  regional,  milli  və  qlobal  miqyasda.

Firmalar  yerləşmə  haqqında  qərar  qəbul  edərkən,  onlar  tez-tez  əmək  resursları  mövcudluğunun

coğrafiyasını, məhsuldarlıq, bacarıqlar və təhlükəsizlik məsələlərini araşdırırlar. Firmaların əməyə

olan  güvən  dərəcəsi  hətta  iqtisadiyyatın  müxtəlif  sektorları  arasında  və  hətta  müxtəlif  firmalar

arasında  istehsal  texnikalarını  mənimsəməyə  gətirib  çıxardır.  Əmək  iqtisadi  istehsalın  bütün

formaları  üçün  tələb  olunur  amma  sənayenin  müxtəlif  sahələrinin  qiymət  strukturuna  və  əlavə

olunmuş  dəyərində  əməyin  uyğun  töhfələri  mövcuddur.  Məsələn,  əmək  xərclərinin  önəmi

avtomobil  sənayesində  çox  böyükdür  amma  əksinə  olaraq  neft  sənayesində  əməyin  töhfəsi  çox

azdır. Neft sektoru kimi böyük kapital tutumlu sənaye sahələrində əməyin dəyəri ümumi dəyərin

bir hissəsi kimi kiçik ola bilər. Belə ki, bu səhvdir amma ümumidir, ehtimal edək ki, bütün sənaye

sahələri  az  dəyərli  əmək  axtarışındadırlar.  Zamanla,  bir  çox  sənaye  sahələri  sürətlər  böyüyərək

kapital-tutumlu olur hansı ki onlar xüsusən də böyük miqdarda istehsala cəlb olunan investisiyalar

zamanı əməklə kapitalı əvəz edir. Kənd təsərrüfatında traktorlardan istifadə, istehsalda maşın və

robotlardan  və  ya  xidmət  sektorundə  və  ofisdı  kompyuterlərdən  istifadə  buna  misaldır.

Kapitalizmin məhsuldarlıq artımı tarixən kapital intensivləşdirilməsi nəticəsində meydana gəlmişdi.

Verilmiş  istənilən  bir  bölgədə  əmək  təchizatı  da  onun  dəyərinə  təsir  göstərir.  Yüksək  doğum

dərəcələri olan ölkələrdə təchizat nisbətən yüksək olur, və əmək xərcləri buna görə də aşağı olur.

iqtisadi  cəhətdən  inkişaf  etmiş  ölkələrdə,  gecikmiş  demoqrafik  keçid,  doğum  dərəcəsi  aşağı  və

əmək nisbətən bahalı olur. Bu tendensiyalar firmaları kapital tutumlu olmağa yönəldir: əmək ucuz

olduğu zaman əmək ucuz olduqda onda mexanikləşdirmək üçün az stimul var. Sənayelər arasında

onların hansı işçilər üstünlük vermələrindədə böyük dəyişikliklər var, çünki bəzi firmalar cins və yaş

baxımından  xüsusi  işçilərə  ehtiyac  duyur,  regionun  demoqrafik  strukturu  da  işçiləri

müəyyənləşdirir. Hazırqida sənayesində, misal üçün az maaşla çalışan gənclərə üstünlük verilir və

bu demoqrafik seqmentin təchizatı bəzi regionalarda başqa yerlərə nisbətən limitlidir. Son olaraq,

əmək  bütün  məkana  yayıldıqdan  sonra,  miqrasiya  həmçinin  əməyin  yerli  təchizatçılarını

formalaşdırdı. Regionlarda əmək asan formada cəlbedici ola bilər, əmək haqqıları da kiçik ola bilər.

O zamanki, təchizat limitlidir, immiqrasiya məhdudoyyətləri və əmək haqqı dərəcələri yuxarı doğru

irəliləyəcək.  Misal  üçün,  ABŞ  konqresi  tərəfindən  qısa  müddətli  immiqrasiya  haqqında




Beynəlxalq İqtisadiyyat kafedrası                                                                                                                                                                  

“THE WORLD ECONOMY: Geography, Business, Development” Frederick P. Stutz, Barney Warf, Sixth Edition, Pearson, 2012 

4

məhdudiyyətlər WWI 1920-ci illərdə əmək haqqıların qalxmasına töhfə verdi. Yerli səviyyədə, əgər



işçilər  yaşamaq  üçün  uyğun  yer  tapa  bilməyəndə  evlərin  qiymətləri  əməyin  təchizatına  təzyiq

göstərirdi.  Nəzəriyyədə,  əməyin  nisbətən  mobilliyinə  görə  əməyin  tələb  və  təklifi  üçün  regional

müxtəlifliklər  zamanla  tarazlıq  vəziyyətinə  doğru  dəyişsin.  Misal  olaraq  19-cu  əsrdəki  Böyül

Britaniyadan  ABŞ-a  doğru  kənd  yerlərindən  şəhərə  istiqamətlənən,  21-ci  əsrdə  olan  3-cü  dünya

sakinlərinin  Avropanın  ən  varlı  ölkələrinə  olan  miqrasiyalarını  göstərə  bilərik:  Karib  və  Cənubi

Asiyadan Böyük Britaniyaya, Şimali Afrikadan Fransaya, və Türkiyədən Almaniyaya olan miqrasiya

(3-cü fəsil). Əməyin uyğun olaraq fəaliyyətsizlik dərəcəsi olub xüsusəndə qısa müddətdə. İnsanlar

adətən istəksiz olaraq öz doğma yerlərini tərk edirlər, hətta başqa ərazilərdə iş imlanlar bol olsa

elə.  Onlar  ya  qısamüddətli  olataq  işsizliyi  qəbul  edib  az  gəlirlə  yaşamalıdırlar  yada  haradasa

qazanmalıdırlar.  Sosial  siyasət,  işsizlərə  ödəniş  kimi  işçilərin  kompensasiyası  kimi  məsələlət  bu

əsrdə inkişaf etdirilməkdədir.

Bu  ortaq  mif  deyil  amma  ümumən  doğru  deyil  ki  firmalar  hər  zaman  mümkün  ola  biləcək

ucuz  işçi  qüvvəsi  axtarır.  Qiymət  bəlli  faktorlardan  biridir.  Məhsuldarlıqla  bərabər  vacibdir.  Bu

vurğulanan  dəyərdir  ki  əmək  həmçinin  vacibdir  çünki  əmək  faktoru  siyasətlə  birgə  əmək  amil

siyasət ilə birgədir (Şəkil 1) Sendikalaşma dərəcələri ABŞ üzərində müxtəlifcür əmək dəyəri fərqlər

əlavə,  Amerika  Birləşmiş  Ştatları  (Şəkil  2)  üzərində  geniş  dəyişir  (Şəkil  2)  və  əməyin  dəyərinin

üzərinə  differensialları  əlavə  edir.  Cənub  region  Şimala  nisbətən  daha  az  sendikalaşıb.  Belə  ki,

əmək  dəyəri  ilə  yanaşı,  firmalar  iş  şəraiti,  sağlamlıq  və  təhlükəsizlik  standartları,  pensiya  və

sağlamlıq, məzuniyyət və bayram, işçi təlim, dotasiya mənzil və həmkarlar ittifaqlarının rolu, bütün

forma yerli əmək haqqı dərəcələri hesab etməlidir və məhsuldarlıq səviyyəsini artırmalıdır.



Şəkil 1

Əmək digər istehsal amillərindən fərqli olaraq duyğu yüklüdür, həmçinin də tətillər və ya

işi yavaşlatmaqla iş mühitini dəyişdirə biləndir




Beynəlxalq İqtisadiyyat kafedrası                                                                                                                                                                  

“THE WORLD ECONOMY: Geography, Business, Development” Frederick P. Stutz, Barney Warf, Sixth Edition, Pearson, 2012 

5

Dünya miqyasında inkişaf etmiş ölkələrin yeni sənayeləşmiş ölkələrə nisbətən əmək haqqıları



çoxdur.  Differensial  əmək  haqqı  dərəcələri  işçi  təşkilatlarının  dərəcələridir.  Böyük  səviyydə

sendikalaşma  çox  əmək  haqqı  ilə  tarazlaşır.  yeni  sənayeləşmə  ölkə  daha  yüksək  əmək  haqqı

dərəcələri  var.  diferensial  əmək  haqqı  dərəcələri  məsul  bir  amil  işçi  təşkilatın  səviyyədədir.

sendikalaşma yüksək dərəcələri yüksək əmək haqqı ilə bağlıdır. Sənaye ölkələrində sendikalaşma

yeni sənayeləşmiş ölkələrə nisbətən daha əvvəl yaranıb.

Şəkil 2

İşçilərin təşkilatlanma dərəcəsi, 2007

Torpaq

Yerli  miqyasda  torpaq  mövcudluğu  və  dəyəri  ən  mühüm  yerləşmə  faktorları  kimi  firmanın

yerləşmə qərarlarına təsir edir. Torpağın qiyməti yüksək lokallaşmış tələb və təklifi əks etdirir və

müxtəlifcür şirkətlər istehsal prosesində mextəlif kəmiyyətdə tələb edir. Ümumən, böyük şirkətlər

xüsusən  də  istehsal  sahələrində  olanlar  daha  çox  torpaq  tələb  edir  və  beləliklə  qiymətlərə  görə

həssasdır, baxmayraq ki, bir çox sektorlarda istehsal xidmətlərində və firmalarda daha çox ödəniş

olunur. Firmalar optimal məkanda yerləşmədən öncə intensiv yoxlamalar aparır. Torpaq qiymətin

əsas  xüsusiyyəti  onun  daha  əlverişli  yerdə  olmasıdır.  Nəqliyyat  xərcləri  ofislərin  yerləşmə  kirayə

ödənişlərini  şəhərdən  hansı  istiqamətdə  yerləşdiyini  müəyyən  edir.  Beləliklə,  şəhərmərkəzində

yerləşən ərazi ən yaxşı əlçatan torpaq hesab olunur: bir çox şəhərlədə, torpağın qiyməti şəhərdən




Beynəlxalq İqtisadiyyat kafedrası                                                                                                                                                                  

“THE WORLD ECONOMY: Geography, Business, Development” Frederick P. Stutz, Barney Warf, Sixth Edition, Pearson, 2012 

6

uzaqlaşdıqca aşağı düşür (Şəkil 3). Buna baxmayaraq, heçdə bütün firmalar aşağı qiymətli ərazilər



axtarır.  Firmalar  müştərilərə,  təchizatçılara,  xidmətçilərə  başqa  sözlə  desək  sənaye  parklarında

yerləşən böyük sənaye parklarına tez çatmağı tələb etməməklə müxtəlifcür ticarətsizlik edirlər, və

belə halda kiçik ərazi qiymətləri və böyük nəqliyyat xərclərini olan əraziləri seçirlər.

Şəkil 3

Əksər şəhərlərdə mərkəzi biznes rayonlarından (CBD) uzaqlaşdıqca torpağın dəyəri aşağı

duşur. Çünki periferiyaya doğru getdikcə torpaqlarla əlaqə imkanları azalır və nəqliyyat

xərcləri coxalır. Firmalar və ev təsərrufatları spesifik yerləşmə ehtiyaclarından asılı olaraq

renta ilə nəqliyyat xərcləri arasında secim edirlər.

Metropol ərazilər daixilində, şəhərətrafı ərazilərə doğru firmaların mərkəzdənqaçma

prosesləri 1970-ci illərdən bəri başlayıb. Tarixən fabriklər böyük ərazilərə sahiblənməyə üstünlük

verdikləri halda bir mərtəbəli binalarda fəaliyyətlərini qururdular. Lakin, kompüterləşmə prosesi

müasir dövrdə böyük ərazilərə olan tələbatı azaldıb.

Kapital

Kapitalizmdə, kapital istehsal prosesinin strukturlaşmasənda dominant rol oynayır. Kapital iki

əsas növlərindən birini götürür: sabit kapital və maliyyə kapitalı. əsas kapitala, avadanlıq və bitki

binalar daxildir. Quraşdırma və tikinti xərcləri arxasında, firmanın təminatı üçün büdcəsi və tımir

amortizasiya  xərcləri  dayanır.  Regionun  kapitalının  yaşı  və  ya  müasir  texnologiyanın  yerləşməsi,

ümumən məhsuldarlıq dərəcəsinə təsir edir. Əsas investisiyalarla zəngin yeni məkanlar daha çox

məhsuldardı. Beləliklə, II Dünya Müharibəsindən sonra, Yaponiya və Almaniya kimi ölkələr hansılar

ki kapitalı dağılmış və yeni cihaz və maşınlardan istifadə edərək istehsalatda böyk nəticələr əldə

etmişlər. Kapital firmalar üçün kapitalın intensivləşməsi prosesində əmək üçün kapitalı əvəz etmək

baxımdan çox vacibdir hansı ki, texnologiyadan istifadə edərək işçilərin yerlərini dəyişirlər (Şəkil 4).

Kapital  intensivliyi  məhsuldarlığı  artıra  bilər,  amma  işçiləri  də  işsiz  qoya  bilər.  İşçilər  üçün,  bu

proses yalnız malların dəyəri kifayət qədər düşəndə və real gəlirlər artanda, benefisialdır.




Beynəlxalq İqtisadiyyat kafedrası                                                                                                                                                                  

“THE WORLD ECONOMY: Geography, Business, Development” Frederick P. Stutz, Barney Warf, Sixth Edition, Pearson, 2012 

7

Şəkil 4

Kapitalın intensivləşməsi prosesi və ya əməyin kapitalla əvəzlənməsi kapitalizmdə

uzunmuddətli trenddir. Firmalar xərcləri azaltmaq və məhsuldarlığı artırmaq məqsədilə

istehsalda işciləri maşınlarla əvəzləyirlər. Nəticədə istehsal olunmuş hər vahid məhsulun

maya dəyərində tədricən əməyin payı azalır, kapitalın payı isə artır. Bununla belə əgər əmək

xərcləri aşağıdırsa və ya işləri avtomatlaşdırmaq cətindirsə, onda kapital əvəzləməsi prosesi

də baş verməyə bilər.

Kapitalın əmək üzərində mühüm üstünlüklətindən biri də coğrafi mobillikdir.



İdarəetmə və Texniki bacarıqlar

İdarəetmə  və  texniki  bacarıqları  da  istehsalın  hər  bir  növü  üçün  tələb  olunur.  İdarəetmə

korporativ qərar vermənin əsas hissələri olmaqla yanaşı həm də resursların toplanması, kapitalın

qaldırılması maliyyə bazarları ilə danışıqlar, investisiya qərarları, marketinq və ictimaiətlə əlaqələri

əhatə  edir.  Korporativ  idarəçilik  firmanın  təşkilati  strukturunu  da  əks  etdirir.  Firmalar  daxilində,

idarəetmə  əməyin  korporativ  bölgüsünü  formalaşdırır.  Böyük  firmalarda,  baş  ofislər  fimranın

rəqabət  strategiyasını  qərarlaşdırırlar:  hansı  bazara  və  hansı  məhsula  yönəlmək  lazımdır?  əmək

siyasəti, biləşmə və satınalmalar və maliyyələşmə formaları araşdırılır. ABŞ-ın bir çox baş ofisləri

ölkənin  ən  yaxşı  urbanlaşmış  ərazilərində  yerləşirlər  (Şəkil  5  və  şəkil  6).  Böyük  şirkətlər  üçün  ən

yaxşı top 10 baş ofis əraziləri - Nyu York, Çikaqo, San Fransisko, Los Angeles, Boston, Vaşinqton,

Hyuston, Dallas, Filadelfiya və Atlanta. Qabaqcıl sənaye iqtisadiyyatları, araşdırma və inkişaf bir sıra

məşhur universitetlərin ərazilərində yaradılıb. Onlardan 3-ü ABŞ-da məşhur olan Silikon Vadisində

R  &  D,  bir  neçə  əsas  tədqiqat  universitet  qruplar  cəmləşmişdir  və  innovasiya  sahələri  müəyyən

edilir  -  ABŞ-ın  Harvard  Universiteti,  Massaçusets  Texnologiya  Universiteti,  Çimali  Karolina

Universiteti, Duk Universiteti və.s.




Beynəlxalq İqtisadiyyat kafedrası                                                                                                                                                                  

“THE WORLD ECONOMY: Geography, Business, Development” Frederick P. Stutz, Barney Warf, Sixth Edition, Pearson, 2012 

8

Şəkil 5

Əsas korporativ qərargahlar



Şəkil 6

Silikon Vadisi




Beynəlxalq İqtisadiyyat kafedrası                                                                                                                                                                  

“THE WORLD ECONOMY: Geography, Business, Development” Frederick P. Stutz, Barney Warf, Sixth Edition, Pearson, 2012 

9

Veber Modeli

Yerləşmə  faktorlarının  listi  nəzəriyyə  deyil.  Bu  elementləri  analitik  yolla  bir  yere  toplayan

məsələ  yerləşmə  nəzəriyyəsidir.  Klassik  sənaye  yerləşməsi  nəzəriyyəsi  Alfred  Veberin  1929-cu

ildəki  işi  əsasında  meydana  gəlib.  Alman  iqtisadçısı  məşhur  sosioloq  Max  Veberin  qardaşıdır.

Veberin yanaşması fərdi şirkətlər üçün yerləşmə qərarlarında nəqliyyat xərclərini araşdırır. O kiçik,

rəqabətəqabiliyyətli  şirkətlərin  inkişaf  etməsi  üçün  bu  determinantı  öyrənməyə  səy  göstərib.

Həmçinin, model istehsal sahəsində də üzə çıxdı hansı ki digər sektorlar üçün də müvafiq xarakter

daşıyır.  Veber  fərz  edir  ki,  nəqliyyat  xərcləri  məsafənin  xətti  funksiyasıdır.  İstehsal  prosesində

üzləşdiyi  ilk  dəyər  xammaldan  toplanılır.  kömür  kimi  xammal,  yalnız  xüsusi  yerlərdə  rast  gəlinir;

onların  nəqliyyat  xərcləri  onların  məsafə  funksiyasıdır.  Hər  bir  halda  biz  hesab  etməliyik  (1)

Xammal  (RM),  montaj  xərcləri  (2)  hazır  məhsul  (FP)  paylanması,  (3)  ümumi  nəqliyyat  xərcləri

xərcləri (TTC) (Şəkil 7). İstehsalat prosesi üçün ən yaxşı yer ümumi nəqliyyat xırcləri minimum olan

nöqtəsidir.

Şəkil 7

bir lokal xammal, RM-də yerləşmişdir. RM xətti xammalın toplanması xərclərini əks etdirir, FP

isə son (hazır) məhsulun bölüşdürmə xərclərini əks etdirir. Qrafikin (a) hissəsində məcmu

nəqliyyat xərcləri RM-də ən aşağıdır (başlıca sektor fəaliyyətlərində olduğu kimi). Qrafikin (b)

hissəsində məcmu xərclər (TTC) bazarda (M) ən aşağıdır; istehsal prosesində xammalın

mühüm çəkiyə malik olduğu sektor nümunəsində məcmu nəqliyyat xərcləri fabrik (zavod)

bazar ərazisində yerləşdirilməklə minimumlaşdırılır.

Şəkil  7a-da  ildə  lokallaşdırılmış  xammal  üçün  montaj  xərcləri  RM  nöqtəsində  minimallaşıb.

Hazır  məhsulun  bölgü  xərcləri  M  xəttində  minimallaşır.  Beləliklə,  daşınan  xammalın  dəyəri  son

məhsulun daşınma dəyərinə ağır gəlir, firma xammala yaxın ərazidə yerləşir - dəmir filizi mədən

şirkəti və s. (Beləliklə M. minimuma endirilir). Şəkil 7b, xammal, bir dəfə prosessdə olan istehsak

olunmuş  son  məhsulun  çəkisinin  üzərinə  əlavə  edilir,  beləliklə  ümumi  nəqliyyat  xərcləri  (TTC)

bazarda (M) minimallaşır.



Beynəlxalq İqtisadiyyat kafedrası                                                                                                                                                                  

“THE WORLD ECONOMY: Geography, Business, Development” Frederick P. Stutz, Barney Warf, Sixth Edition, Pearson, 2012 

10

Bugünkü dünyada Veber

Bu  gun  bəzi  amillər  Weber  modelinin  tətbiqi  imkanlarını  məhdudlaşdırır.  Birincisi,  hec  də

butun  firmaların  nəqliyyat  xərclərini  minimumlaşdırmağa  ehtiyacı  yoxdur;  butun  firmalar  renta-

nəqliyyat secimi qarşısında qalırlar və bəzi firmalar yuksək nəqliyyat xərclərini qəbul edərək şəhər

periferiyalarında  yerləşirlər.  İkincisi,  XX  əsrin  əvvəlləri  ilə  (Weberin  modeli  ortaya  atdığı  dövr)

muqayisədə  bu  gun  istehsal  prossesi  aha  murəkkəbdir.  Bir  cox  zavodlar  xammaldan  daha  cox

yarımfabrikatları və komponentləri işə başlayır. Weber modeli həmçinin ona görə tənqid edilir ki,

nəqliyyat  xərclərinin  məsafənin  xətti  funksiyası  olması  fikri  qeyri-realdır.  Çünkü  sabit  xərclər,

xüsusilə terminal xərcləri səbəbilə uzun yolların yük vahidinə duşən kilometr xərcləri qısa yollara

nisbətən  daha  azdır.  Nəqliyyat  xərcləri  uzunmuddətli  dovrdə  azalır.  Bu  azalma  digər  yerləşmə

faktorlarının,  xüsusilə  əmək  xərcləri  və  məhsuldarlıq,  əhəmiyyətini  artırır.  Bu  ən  yaxşı  şəkildə

özünü yüksək əlavə dəyər yaradan və yüksək texnoloji məhsullar istehsal edən firmalarda gostərir.

Bu  firmalarda  nəqliyyat  xərcləri  nisbətən  əhəmiyyətsizdir.  Ancaq  istehlak  məhsullarını  (məsələn,

spirtsiz  içkilər)  ayrı-ayrı  bazarlar  arasında  bölüşdürən  firmalar  üçün  nəqliyyat  xərcləri  hələ  də

əhəmiyyətlidir.

Texnika və Miqyas Mülahizələri

Bazar iqtisadiyyatında hər hansı bir zavodun qurulması miqyas (məcmu məhsulun miqyası)

və texnika (məhsul istehsalı üçün istehsal amillərinin xususi kombinasiyası) ilə bağlı qərarlardan

qarşılıqlı  asılıdır.  Texnika  fimarların  yerləşmə  qərarında  muhum  təsirə  malikdir.  Son  məhsulun

istehsalı  ucun  müəyyən  miqdar  torpaq  (resurs),  əmək  və  kapitala  hetiyac  var,  ancaq  iqtisadi  

texnoloji  məhduduyyətlər  daxilində  firmalar  xərclərini  minimumlaşdırmaq  ucun  istehsal  amilləri

arasında əvəzetməyə gedirlər: Kapital əməyi əvəzləyə bilər.

Miqyas  mülahizələrinə  bunlar  aiddir:  İstehsalçılar  istehsalın  miqyasında  dəyişiklik  etməklə

məhsul vahidinin xərcini azaltmağa çalışırlar; hissələrin standartlaşdırılması yolu ilə əmək bölgüsü

kütləvi istehsalın başlıca xüsusiyyətidir; əmək bölgüsü, nisbətən böyük miqyas tələb edir, çünkü

işçilərin  sayının  çoxluğu  zəruridir;  miqyas  effekti  və  ya  miqyas  iqtisadiyyatı  istehsal  həcminin

artması ilə xərclərin azalmasını ifadə edir; böyük firmalar adətən kiçik firmalara nisbətən xammala

daha az xərc çəkirlər; başqa sözlə miqyasın artması məhsul vahidinə düşən xammal xərclərini daha

da azaldır.




Beynəlxalq İqtisadiyyat kafedrası                                                                                                                                                                  

“THE WORLD ECONOMY: Geography, Business, Development” Frederick P. Stutz, Barney Warf, Sixth Edition, Pearson, 2012 

11

Şəkil 8

Miqyas mülahizələri

.




Beynəlxalq İqtisadiyyat kafedrası                                                                                                                                                                  

“THE WORLD ECONOMY: Geography, Business, Development” Frederick P. Stutz, Barney Warf, Sixth Edition, Pearson, 2012 

12

ƏSAS ANLAYIŞLAR

• aqlomerasiya effekti (agglomeration economies)

• geriyə inteqrasiya (backward integration)

• miqyas qeyri-effekti (diseconomies of scale)

• diversifikasiya (diversification)

• əmək bolgusu (division of labour)

• miqyas efefkti (economies of scale)

• maliyyə kapitalı (financial capital)

• əsas kapital (fixed capital)

• sərbəst sektorlar (footloose industries)

• irəliyə inteqrasiya (forward integration)

• ufuqi inteqrasiya (horizontal integration)

• insan kapitalı (human capital)

• sektor ətaləti (industrial ətaləti)

• informasiya texnologiyası (information technology)

• inteqrasiya (integration)

• kondratyev tsiklləri (Kondratiev cycles)

• yerləşmə amilləri (locational factors)

• istehsal usulu (mode of production)

• istehsalcı xidmətləri (producer services)

• məhsulun həyat dovru (product life cycle)

• istehsal əlaqələri (production linkages)

• miqyas (scale)

• xidmət əlaqələri (service linkages)

• istehsalın sosial munasibətləri (social relation of production)

• izafi dəyər (surplus value)

• urbanizasiya effekti (urbanization economies)

• şaquli inteqrasiya (vertical integration)




Beynəlxalq İqtisadiyyat kafedrası                                                                                                                                                                  

“THE WORLD ECONOMY: Geography, Business, Development” Frederick P. Stutz, Barney Warf, Sixth Edition, Pearson, 2012 

13

MÜZAKİRƏ ÜÇÜN SUALLAR

1. Əmək firmanın istifadə etdiyi digər istehsal amillərindən necə fərqlənir?

2. Əməyə sektor tələbinin həcmi və novunu nə muəyyən edir?

3. Firmalar həmişə ucuz əmək axtarırlar?Nə ucun hə və ya nə ucun yox?

4. İnsan kapitalı nədir və nə ucun vacibdir?

5. Torpaq gostəricisi firmaların yerləşməsinə necə təsir gostərir?

6. Kapital nədir? Sabit və likvid kapitalı fərqləndirin.

7. Firma yerləşməsinin Weber modelini izah edin.

8. Miqyas və aqlomerasiya effektlərini muqayisə edin və fərqləndirin.

9. Sektor yerləşməsində davranış yanaşması nədir?

10. Şaquli və ufuqi inteqrasiyanı fərqləndirin.

11. Coxfabrikli və coxməhsullu firmaları muqayisə edin və fərqləndirin.

12. Məhsulun həyat dovru modeli nədir və o firmaların yerləşməsinə necə təsir gostərir?




Beynəlxalq İqtisadiyyat kafedrası                                                                                                                                                                  

“THE WORLD ECONOMY: Geography, Business, Development” Frederick P. Stutz, Barney Warf, Sixth Edition, Pearson, 2012 



14





Dostları ilə paylaş:


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə