Mövzu logiSTİkanin nəZƏRİ-metodoloji Əsaslari plan



Yüklə 320.02 Kb.
tarix17.09.2017
ölçüsü320.02 Kb.


MÖVZU 2. LOGİSTİKANIN NƏZƏRİ-METODOLOJİ ƏSASLARI

Plan:

  1. Logistikanın paradiqması

  2. Logistikada istifadə olunan modellər

  3. Logistikanın əsas prinsipləri

  4. Logistik strategiya və onun həyata keçirilməsi mexanizmi

Logistikanın tarixi inkişaf mərhələləri onun paradiqması ilə sıx əlaqədardır. Tarixi baxımdan logistikanın dörd əsas:



  • analitik;

  • texnoloji (informasiya);

  • marketinq;

  • inteqral paradiqması mövcuddur.

Qeyd olunan bu fundamental paradiqmaların hər biri qərb ölkələrinin elm – praktik fəaliyyətinin nəticəsidir və bunların hər birilə bir sıra konkret elmi məktəblər, tədqiqatçılar qrupu və logistik cəmiyyətlər mütəmadi məşğuldur.

Analitik paradiqma təkrar istehsal prosesinin yalnız istehsal və mübadilə sferasında material axınlarının idarə edilməsi problemi ilə məşğul olan logistikaya nəzəri elm sahəsi kimi ilkin klassik yanaşmanı nəzərdə tutur. Analitik paradiqma ilə bağlı fundamental elmi tədqiqat işləri logistikanın əsas aparıcı fənn olaraq tədris edildiyi Amerika universitetlərinə məxsusdur. Logistikanın analitik paradiqması ciddi nəzəri bazaya, xüsusilə tədqiqatların aparılması üçün ehtiyatların idarə edilməsi, əməliyyatların tədqiqi, iqtisadi kibernetika, riyazi statistik model və metodlardan istifadə olunmasına əsaslanır. Analitik paradiqmanın tətbiq edilməsinin spesifik xüsusiyyəti həll ediləcək logistik problemlərin spesifik cəhətlərini əks etdirən mürəkkəb iqtisadi – riyazi modellərin qurulmasından ibarətdir. Bu zaman logistik obyektlərin (xüsusilə inteqrativ logistik sistemlərin) böyük ölçüyə və stoxastik xarakterə malik olmasını, habelə mürəkkəbliyini nəzərə almaqla problemi dəqiq və düzgün müəyyənləşdirməli və qurulan model isə praktiki baxımdan reallaşdırıla bilən olmalıdır. Bunun üçün qurulan modellər böyük həcmdə ilkin informasiyalarla və logistik idarəetmə qərarlarının qəbul edilməsi üçün zəruri olan mürəkkəb həll alqoritmləri ilə təmin edilməlidir. Daha doğrusu, analitik paradiqma geniş çeşidli ilkin informasiyalara və müvafiq həll alqoritmlərinə malik olmalıdır.

Qeyd olunan bu xüsusiyyətin mahiyyəti ondan ibarətdir ki, analitik paradiqmaya əsaslanan logistik model və məsələlərin praktiki tətbiq sahəsi istehsaldaxili logistik sistemlərin sərhəddinə qədərdir, onunla məhdudlaşır. Yəni, analitik paradiqma yalnız istehsala qədər logistik məsələlərin həlli ilə məşğul olduğundan istehsaldaxili logistik sistemlər analitik paradiqmanın reallaşmasına xidmət edən modellərin, eləcə də onların həll alqoritmlərinin tətbiq sahəsinə aid edilmir. Lakin firma və şirkətlər təsərrüfat fəaliyyətlərinin yerinə yetirilməsi zamanı yaranan cari problemlərin həll edilməsinə daha çox meyl göstərirlər. Buna görə də logistik tədqiqatların aparılmasına inteqrativ nöqteyi – nəzərdən yanaşan, ona böyük maraq göstərən əksər firma və şirkətlər üçün klassik və analitik paradiqma əlverişli hesab edilmirdi və bu da analitik paradiqmadan imtina etmək zəruriyyətini meydana çıxardı. Logistik nöqteyi - nəzərdən daha optimal və əlverişli hesab edilən texnoloji xarakterə malik paradiqmalar təsərrüfat subyektləri üçün məqsədəuyğun idi.

Texnoloji paradiqma ötən əsrin 60 - cı illərində meydana gəlmiş və informasiya – kompyüter texnologiyasının sürətli inkişafı ilə sıx əlaqələndirilirdi. Mövcud paradiqmanın fəlsəfi mahiyyəti bir tərəfdən logistik obyektlərdə material axınlarının idarə edilməsi üzrə ümumi problemi formalaşdırmaq, digər tərəfdən isə problemin həlli üçün zəruri sayılan informasiya – kompyüter təminatını yaratmaqdan ibarət idi. Bu paradiqmada əsas diqqət firma və şirkətlərin təsərrüfat fəaliyyətinin planlaşdırılması, məhsul istehsalı üçün lazım olan ayrı-ayrı material resurslarının tədarük edilməsi, məqsəd (satış) bazarı üçün hazır məhsul istehsalı, hazır məhsuların bölüş­dürülməsi və satışı kimi inzibati funk­siyaların yerinə yetirilməsinə yönəldil­mişdi. Material axınlarının idarə edilməsi ilə əlaqədar olan bütün proseslərin təmin edilməsi məhz, informasiya – kompyüter sistemlərinin tətbiqinə əsaslanırdı ki, bu da öz növbəsində uçot, rabitə (telekommunikasiya) və nəzarət işlərini, habelə logistik sistem üçün mühüm rol oynayan idarəetmə qərarlarının qəbulu prosedurunu asanlaşdırırdı.

Texnoloji paradiqmanın nəzəri əsasını həm logistik obyektlərin özlərinin modelləşdirilməsi üçün tətbiq edilən, həm də sistemin informasiya - kompyüter təminatının yaradılması (və ya mövcud olanın təhlil edilməsi) zamanı intensiv istifadə olunan sistemli yanaşma metodu təşkil edirdi. Bu zaman logistik idarəetmənin əsas strategiyası adi, köhnə məsələləri avtomatlaşdırmaq və daha mürəkkəb logistik məsələləri isə məhz informasiya – kompyüter təminatının yaratdığı keyfiyyət üstünlükləri hesabına həll etməkdən ibarət idi. Lakin qeyd etmək lazımdır ki, material axınlarının idarə edilməsi ilə bağlı bütün proseslərin optimallaşdırılması texnoloji paradiqmanın məqsədini təşkil etmirdi və demək olar ki, onun diqqət mərkəzindən kənarda dururdu.

Praktiki olaraq texnoloji paradiqmadan istifadəyə nümunə kimi firma­daxili planlaşdırma, ehtiyatların idarə edilməsi, material resurslarının tədarükatı, habelə hazır məhsulların istehlakçılara göndərilməsi zamanı tətbiq edilən, geniş yayılmış «resurslara tələbatın planlaşdırılması» sistemini göstərmək olar.

Buna görə də ötən XX - ci əsrin 80 – ci illərindən etibarən sənayecə inkişaf etmiş bir sıra qərb dövlətləri logistik sistemlərin qurulması zamanı tez – tez marketinq paradiqmasına istinad etməyə başladılar. Bu paradiqmadan istifadəyə əsaslanan modellərin başlıca məqsədi mövcud rəqabət mübarizəsi şəraitində logistik sistemlərlə firmaların imkanları arasında münasibətləri təsvir etmək və aydınlaşdırmaq­dan ibarət idi. Məhz bu baxımdan layihələşdirilən, qurulan logistik sistemlər ilk növbədə firma və şirkətlərin strateji məqsədlərinin – bazarın tədqiqi, firmanın bazar payının və rəqabət mübarizəsinə tab gətirməsinin təyin edilməsi, satış bazarının cari və potensial tələbinin proqnozlaşdırılması kimi marketinq məsələlərinin həll olunmasını tələb edən, nəzərdə tutan məhsul satışı bazarında rəqabət strategiyasının reallaşdırıl­masına istiqamətlənmişdi.

Marketinq paradiqmasının elmi bazasını əsasən iqtisadi və sosial yönümlü fənlər: istehsalın iqtisadiyyatı və təşkili; əməli menecment, heyətin və məhsulun keyfiyyətinin idarə edilməsi; marketinq; sosial psixologiya və s. təşkil edir. Paradiqmanın riyazi əsası isə ehtimal nəzəriyyəsi, riyazi statistika, əməliyyatların tədqiqi metodlarından ibarətdir. Qeyd etmək lazımdır ki, bu paradiqmadan istifadəni nəzərdə tutan logistik obyektlərin modelləri müəyyən mənada abstrakt olmaqla kifayət qədər böyük ölçüyə malikdir. Belə modellərin bir sıra dəyişənləri keyfiyyət xarakteristikasına malik olduqlarından sadə analitik qərarların alınması prosedurunu çətinləşdirir. Bu nöqteyi – nəzərdən də qeyd olunan modellərin hər vaxt qurulması və tətbiqi iqtisadi baxımdan əlverişli olmur.

Xarici ölkələrdə marketinq paradiqmasının praktikada geniş istifadə olunan formasına nümənə kimi LRP (Logistics Requirements Planning) sistemini - firma, ərazi – istehsal kompleksləri və makrologistik strukturlar səviyyəsində giriş, daxili və çıxış material axınlarına nəzarət sistemini - göstərmək olar. Bir çox hallarda LRP sistemi «Supply Chain Management System» (logistik mərhələlərin - dövrənin idarə edilməsi) adlandırılır. Mahiyyət etibarı ilə LRP sistemi bir tərəfdən bölüşdürmə və satış şəbəkələrində, digər tərəfdən isə istehsaldaxili bölmələrdə ehtiyatların idarə edilməsinə konseptual marketinq yanaşması üçün; habelə material resurslarına tələbatın proqnozlaş­dırılması, hazır məhsullara tələb və nəqliyyat vasitələrinə tələbat; optimal logistik mərhələnin müəyyənləş­diril­­məsi üçün bir növ təminat yaradır.

Praktiki məsələlərin həll edilməsi məqsədilə logistik sistemin qurulması üçün göstərilən hər üç paradiqmanın kombinələşdirilmiş formasından istifadə olunur. Bununla yanaşı son vaxtlar qərb ölkələrində yeni logistik paradiqmadan (bəzi mütəxəssislər bunu inteqrativ paradiqmada adlandırırlar) aktiv istifadə olunması intensiv xarakter alıb. Bu paradiqma mahiyyət baxımından müasir mərhələdə biznes fəaliyyətinin obyektiv ilkin şərtlərini nəzərə almaqla sanki marketinq paradiqmasının inkişaf etmiş forması hesab edilir.

İnteqrativ logistik paradiqmanın əsas ilkin şərtləri:


  • firma və şirkətlərin rəqabət imkanlarının reallaşdırılmasında strateji element kimi bazar mexanizmi və logistikanın yeni anlamda, səpkidə başa düşülməsindən;

  • logistik əməkdaşlar arasında kifayət qədər pers­pektiv inteqrasiya əlaqələrinin və inkişaf etmiş iqtisadi münasibətlərin mövcudluğundan;

  • texnoloji imkanlar, xüsusilə çevik avtomatlaşdırılmış istehsal və informasiya – kompyüter texnologiyası sahəsinin radikal dəyişikliklərə məruz qalması və nəticədə məhsul istehsalı və mübadiləsi sferalarının idarə edilməsi və onlara nəzarət olunması prosesində yeni perspektiv imkanların yaranmasından ibarətdir.

Bazarda fəaliyyət göstərən hər bir təsərrüfat subyekti özünün rəqabət qabiliyyətini artırmaq üçün çevik və dinamik olmalıdır. Yəni, bazar mühitində və hazır məhsulların tələb paketində əmələ gələn, baş verən müvafiq dəyişikliklərə təşkilati – iqtisadi nöqteyi - nəzərdən adekvat cavab verməli, tez uyğunlaşmalıdır. Fəaliyyətlərini bu prinsip əsasında qurmayan, real bazar mövqeyindən çıxış etməyən istehsalçı firma və şirkətlər təbii ki, uzun müddət bazar dayanıqlığını saxlaya bilmir və analoji məhsul istehsalçıları üçün bir növ çıxdaş edilmiş «rəqibə» çevrilirlər. Burada ən mühüm, əhəmiyyət kəsb edən məqam məhz qeyd olunduğu kimi z a m a n amilidir. Yəni, satış bazarını (ayrı-ayrı seqmentləri də daxil olmaqla) konkret vaxt kəsiyində istehlakçının və ya istehlakçı qrupunun hansı məhsula və ya məhsul çeşidinə real tələbatını dəqiq müəyyənləşdirmək lazım gəlir. Bunun üçün isə hər şeydən əvvəl logistik həyat dövranının ayrı-ayrı mərhələlərindən (fazalardan) məmulatın keçməsinə, elmi-tədqiqat və təcrübə-konstruktor işlərinə, xammal və materialın göndə­rilməsinə, hazır məhsulun istehsalına, sifarişlərin qəbul olunması və emalına, hazır məhsulun bölüşdürülməsi və satışına sərf olunan vaxtın azaldılması tələb olunur. İstehsal dövrünün azaldılması üçün firma və şirkətlər istehsalın dar səviyyədə ixtisaslaşdırılmasına daha çox üstünlük verirlər. Bu, bir tərəfdən firmaları istehsalın zəruri material resursları ilə operativ təmin edilməsinə, artıq istehsal ehtiyatlarının yaranması hallarının aradan qaldırılmasına, istehsalın səmərəli təşkilinə imkan verirsə və onların manevr imkanlarını artırırsa, digər tərəfdən hazır məhsulların bölüşdürülməsi üzrə şəbəkələrdə fəaliyyət göstərən logistik vasitəçilərlə inteqrativ əlaqələrin qurulmasına ehtiyac yaradır.

Müasir inteqrativ logistikada z a m a n amilinin belə xüsusi əhəmiyyət daşıması «istehsal dövrünün uzunluğu menecmenti» (Time-Based management ) və ya «istehsal dövrünün uzunluğu logistikası» (Time-Based logistics) termininin meydana gəlməsinə ilkin şərait yaratdı.

Mövcud iqtisadi şəraitdə bazar münasibətlərinin mürəkkəbləşməsi və rəqabətin güclənməsi aşağıdakı əsas məqamlarla ifadə olunan logistik sistemlərin transformasiyasına gətirib çıxarır:


  • material və informasiya axınlarının mürəkkəbliyi, hərəkət sürəti və intensivliyi artır. Logistik vasitəçilər arasında qarşılıqlı maliyyə münasibətləri çətinləşir;

  • logistik dövrədə iştirakçıların (agentlərin) sayı azalır. Təşkilati – iqtisadi münasibətlər baxımından isə logistik sistemlərdə qarşılıqlı əlaqələr kəmiyyətcə minimum səviyyəyə çatır və bu əlaqələrin mürəkkəbliyi artır;

  • istehsal və bölgü şəbəkələrində material ehtiyatlarının praktiki olaraq yaradılmaması və ya ləğv edilməsi nəticəsində logistik dövrənin etibarlığı azalır.

Yeni-inteqrativ paradiqma mahiyyətcə biznesin qarşıya qoyduğu məqsədlərə nail olunması üçün material axınlarının hərəkəti ilə əlaqədar yerinə yetirilən müxtəlif əməliyyatlara və funksiyalara qarşılıqlı asılılıq və əlaqə formasında baxılmasını nəzərdə tutur. İnteqrativ paradiqmanın mahiyyətini daha geniş şəkildə açıqlamaq üçün aşağıdakı sxemdən istifadə olunur.

a)

a) variantında – təqdim edilən şəkil biznesin spesifik funksiyalarına (tədarükat, istehsal, satış və müvafiq nəzəri aparat - injirinq, mikroiqtisadiyyat, istehsalın təşkili, əməli menecment, fiziki bölüşdürmə) əsaslanan ənənəvi logistik yanaşmanı əks etdirir. Bu mənada logistikanın konseptual mövqeyi məhsulgöndərmə mərhələsindən son istehlakçılara - alıcılara qədər icra olunan ayrı-ayrı logistik funksiyalar arasında material axınlarının idarə edilməsi ilə bağlı inteq­rativ potensialı özündə əks etdirir.

İ
nteqrativ paradiqmaya əsaslanan logistikanın yeni perspektivləri b) va­rian­tında göstərilən şəkilində verilmişdir.



Şəkil 2.1. Logistikanın inteqrativ paradiqması:

a - ənənəvi logistik yanaşma;

b - inteqrativ logistik yanaşma
Bu model inteqrator kimi material və onlara bərabər tutulan informasiya axınlarının hərəkətini dəqiq və aydın göstərir. Məhsulgöndərənlər istehlakçı sifarişləri əsasında ayrı-ayrı məhsulların göndərilməsində logistik dövrədə ayrıca funksional vəzifə icra edən vasitəçilərlə iş birliyi qurur və onlardan bölgü və satış şəbəkələrində istifadə etməklə konkret məhsulları məqsəd bazarına çatdırır. Deməli, material axınları özlərinin hərəkəti yolunda bir – birilə inteqrativ əlaqədə olan müxtəlif bazar subyektlərindən keçməklə istehlakçılara (alıcılara) çatdırılır. Aydındır ki, material resurslarının zaman və məkan baxımından istehlakçını təmin etməsi hər şeydən əvvəl logistik dövrədəki iştirakçılar arasında inteqrasiya əlaqələrinin səviyyəsindən çox asılıdır. İntenqrativ əlaqələrin etibarlılığı və uzun müddətliyi material resurslarının dövr sürətinin yüksəldilməsinə, istehsalçı, istehlakçı və logistik vasitəçilərin maliyyə vəsaitlərinin dondurulması hallarının aradan qaldırılmasına, resursların mübadilə sferasından tez ötüb keçməsinə, istehsalın fasiləsizliyinə və s. əlverişli şərait yaradır. Onu da nəzər almaq lazımdır ki, təkcə məhsul­göndərənlər, məhsul istehlakçıları, bir neçə firma, şirkət, habelə logistik vasitəçilər deyil, kompyüter – informasiya sistemləri və maliyyə institutları da inteqrativ funksiyanın tətbiq sahəsinə daxil edilirlər. Burada yeganə zəruri şərt göstərilən obyektlər (inteqrallaşdırılmış logistik sistemlərin elementləri) arasında ya idarə edilən material axınları ilə vasitəsiz, ya da informasiya və maliyyə axınları ilə vasitəli formada qarşılıqlı əlaqələrin mövcudluğundan ibarətdir. Beləliklə, yeni paradiqmaya uyğun olaraq logistik sistemlər məhsulgöndərənlər də daxil olmaqla son istehlakçılara qədər logistik dövrənin bütün həlqələrində biznesin məqsədinin reallaşdırılmasına xidmət göstərən vahid, bütöv, inteqral bir sistem kimi nəzərdən keçirilir.

İnteqral paradiqmanın bazasında logistik kanallara xidmət göstərən ISCIS (Integrated Supply Chain Information System) inteqrallaşdırılmış informasiya sistemləri yaradıldı. ISSIS sistemi «on line» rejiminin köməyilə telekommunikasiya şəbəkələrində material (informasiya) axınları üzrə məlumatların operativ işlənməsini həyata keçirir və makro və mikrosəviyyədə logistik sistemlərin inteqrativ əlaqəsini nəzərdə tutur. Bu tip sistemlərin informasiya təminatı vahid formada - ISO 9735 – EDIFACT beynəlxalq standartına uyğun aparılır.

İnteqral paradiqmadan beynəlxalq səpkili makrologis­tik strukturların yaradılmasında geniş istifadə olunur. Məsələn, BMT - nin beynəlxalq proqramı çərçivəsində dünya ticarət əməliyyatlarının aparılması və onun iqtisadi səmərəliliyinin yüksəldilməsi üzrə (1995- 2005- ci illər üçün UNCTAD proqramı) Trade Point (ticarət mərkəzi) beynəlxalq şəbəkənin yaradılması məhz inteqral logisitik konsepsiyaya əsaslanır.

Logistikanın inteqrativ paradiqmasının yaranması və inkişafı D.Bauersoks, M. Porter, D. Eriksson, N.Xatçinson, S.Moller, Dc. Yuxanson kimi xarici alim və mütəxəssislərin apardıqları tədqiqat işləri ilə bağlıdır.


2. 3. LOGİSTİKADA İSTİFADƏ OLUNAN MODELLƏR VƏ ONLARIN TƏSNİFATI

Material axınlarını öyrənərkən nəzərə almaq lazımdır ki, axınlar ilkin xammal mənbəyindən son təyinat məntəqəsinə – istehlakçıya qədər istehsal, nəqliyyat, bölüşdürmə, satış, anbar kimi müxtəlif vəsilələrdən keçir və bu mərhələlərin hər birində bir – birindən fərqli əməliyyatlar yerinə yetirilir, sahə mənsubiyyətli konkret məsələlər həll edilir. Bu mərhələlər – vəsilələr başqalarından texniki, texnoloji, iqtisadi və metodoloji cəhətdən təcrid olunmuş halda, yəni qapalı olur. Bu qapalı sistemlərdə təsərrüfat proseslərinin idarə olunması bazar iqtisadiyyatı yolu ilə inkişaf edən ölkələrdə geniş istifadə olunan idarəetmə və planlaşdırma metodlarına əsaslanır. Lakin qapalı sistemlərdən makro­logistik, bəzi hallarda qlobal logistik sistemlərə keçid metodoloji bazanın genişlənməsini, əlavə yeni metodların tətbiqini tələb edir.

Yuxarıda qeyd edildiyi kimi hal - hazırda logistika sahəsində nəzəri və praktiki məsələlərin həll edilməsi zamanı müxtəlif metodlardan, o cümlədən sistemli təhlil, əməliyyatların tədqiqi, proqnozlaşdırma və s. - ə metodlardan istifadə olunur.

Başqa sahələrdə olduğu kimi logistikada da modelləşdirmə metodları geniş yayılmağa başlamışdır. Material axınlarının idarə edilməsində modellərin böyük əhəmiyyəti vardır. Modelləşdirmədə məqsəd sistemin hərəkət tərzini – davranışını proqnozlaşdırmaqdan ibarətdir.



«Model» latın sözü olub ölçü, norma, surət deməkdir. Hal - hazırda «model» sözünə ya bizi maraqlandıran hər hansı obyektin surəti, ya da obyektin və ya obyektlər sisteminin nümunəsi kimi baxılır. Öyrənilən sistem, hadisə və prosesin əsas cəhətlərinin xüsusiyyətləri və onların xarakteristikasının ümumi şəkildə yığcam təsvir edilməsi model adlanır. Model tədqiq edilən hadisə və ya prosesin – obyektin zehni və yaxud da maddi forması olub, onun öyrənilməsi bilavasitə subyektin mahiyyəti və məzmunu haqqında yeni biliklərin əldə edilməsinə imkan verir.

«Modelləşdirmə» məfhumu bilavasitə deyil, köməkçi obyektlərin təhlil edilməsi nəticəsində dərk edilən obyektin tədqiqini nəzərdə tutur. Başqa sözlə, modelləşdirmə dedikdə modellərin qurulması, öyrənilməsi və tətbiqi prosesləri başa düşülür. Modelləşdirmə tam və qismən sistem və ya proseslərin oxşarlığına əsaslanır.

Modelləri müxtəlif əlamətlərə: modelləşdirmə obyektlərinin xarakterinə, model tətbiq edilən sferaya, modelləşdirmənin əhatəliyi və dərinliyinə və s. görə təsnif etmək olar. Bizi iqtisadi, xüsusilə isə logistik sistemlərin tədqiqi maraqlandırdığından modellərin xarakterinə görə, başqa sözlə modelləşdirmə vasitələrinə görə təsnifatını nəzərdən keçirəcəyik. Bu əlamətə görə onlar maddi (əşya) və ideal modelləşdirməyə bölünür.

Maddi (əşya) modelləşdirmə öyrənilən, tədqiq edilən obyektin əsas fiziki, qrafik və funksional (riyazi) xarakteris­tikasını yaradan modellər əsasında aparılan tədqiqata deyilir. Maddi modellər bir qayda olaraq üç qrupa bölünür:



  • Fiziki modellər. Müəyyən fiziki hadisə və proseslərin tədqiqində lazım olan predmetin əsas xassə və xüsusiyyətlərini əks etdirməklə, orijinalın xarici oxşarlığını özün­də saxlayır. Fiziki modellərin köməyilə obyektdə gedən fiziki – kimyəvi, texnoloji, iqtisadi proseslər öyrənilir.

  • Qrafik (təsviri) modellər. Orijinalda baş verən proseslərə toxunmadan yalnız onun xarici görünüşünü əks etdirir. Qrafik modellərə tədqiq edilən obyekt və hadisələrin həndəsi formasını əks etdirən şəkillər, çertyojlar, qrafiklər, planlar və sxemlər aid edilir. Eyni zamanda qrafik modellərə obyektin daxili quruluşunu və onun bölmələri arasında struktur (təşkilat) əlaqələrini göstərən çertyojları, cədvəlləri və sxemləri də aid etmək olar. Tədqiq edilən obyektin çertyoju və sxeminin tərtibi, onun daxili quruluşu və struktur (təşkilat) bölmələri arasında olan əlaqələri haqqında tam və aydın məlumat verir.

  • Riyazi modellər. Tədqiq olunan obyekt və proseslərin xüsusiyyəti və xarakteristikasını tənliklər, bərabərsizliklər və funksiyalar formasında əks etdirir. Riyazi modellərdə həll olunacaq məsələnin şərtləri – hərflə, rəqəm­lərlə, öyrənilən hadisə və prosesin parametrləri və dəyişənlərini əlaqələndirən formulların köməyilə əks etdirilir. Riyazi modellər tədqiq edilən hadisə və prosesin əsas xassələrini göstərir, onun kəmiyyət qanunauyğunluğunu müəyyən etməyə imkan verir, bu hadisə və prosesi xarakterizə edən əsas amillər arasında qarşılıqlı əlaqə və asılılığı müəyyənləşdirir, aşkar edir.

İdeal modellərin maddi modellərdən prinsipial fərqi tədqiq edilən obyektin maddi (əşya) analoquna deyil, ideal analoquna əsaslanmasıdır. İdeal modelləşdirmə iki yarım sinfə - işarə və intuitiv modelləşdirməyə ayrılır.

Qeyd olunan bu modellər qrupu içərisində iqtisadi baxımdan ən çox istifadə olunan riyazi modellər hesab edilir. Riyazi modellər qrupunda isə əsas yeri iqtisadi-riyazi modellər tutur. İqtisadi-riyazi modellər iqtisadi hadisə və proseslərin riyazi formada ifadəsidir. İqtisadi proseslərin modeli öyrənilən, tədqiq edilən obyektin hərtərəfli dərk edilməsi, kəmiyyət və keyfiyyət qanunauyğunluqlarının ümumiləşdirilməsinin əsas vasitəsi hesab olunur. İqti­sadi modellərin tətbiq edilməsi iqtisadi hadisələrin daha dərindən təhlil edilmə­sinə, planlaşdırmanın keyfiyyətli təşkilinə və ayrı-ayrı funksional idarəetmə işlərinin avtomatlaş­dırılmasına şərait yaradır.

Logistik model dedikdə logistik prosesin ya sistemin istənilən abstrakt ya maddi hərəkət tərzi başa düşülür. Deməli, logistik modelləşdirmənin əsas məqsədi sistemin hərəkət tərzinin proqnozlaşdırılmasıdır.

İxtiyari modelin modelləşdirilən obyektə tam oxşar olması dərəcəsi istənilən modeli xarakterizə edən mühüm əlamət hesab edilir. Bu baxımdan logistikada modellər iki tərkib hissəyə: izomorf (oxşar formalı) və qomomorf (bərabər, eyni) modellərə ayrılır (şəkil 2.2).



Ş
əkil 2.2. Logistik sistemlərin modellərinin təsnifatı


İzomorf modellər - orijinal obyektin bütün xarakteris­tikala­rını özündə birləşdirən, onu əvəz etmə qabiliyyətli modellərdir. İzomorf modeli yaratmaq və onu müşahidə etmək mümkün olarsa, onda real obyekt haqqında müfəssəl və hərtərəfli bilgi əldə etmək olar. Belə bir halda obyektin hərəkət tərzi haqqında qabaqcadan dəqiq xəbər vermək mümkünləşir.

Qomomorf modellər - tədqiq edilən, öyrənilən obyektə tam oxşamayan, onunla qismən oxşarlıq təşkil edən modellərdir. Bu zaman fəaliyyət göstərən real obyektin bəzi tərəfləri ümumiyyətlə modelləşdirilmir. Nəticə etibarı ilə modelin qurulması prosesi və tədqiqatın nəticələrinin interpretasiyası sadələşir. Logistik sistemin modelləş­dirilməsində mütləq oxşarlıq olmur. Ona görə də logistik sistemlərin modelləşdirilməsi zamanı adətən qomomorf modellərə daha çox üstünlük verilir. Lakin nəzərdən qaçırmaq lazım deyil ki, qomomorf modellərdə də oxşarlıq dərəcəsi müxtəlif ola bilər. Bütün bunlar isə öz növbəsində qomomorf modellərin ətraflı öyrənilməsini tələb edir. Dəyişən bazar şəraitində material axınlarının parametrlərini məhz qomomorf modellər əsasında düzgün təyin etmək olar. Qomomorf modellərin özlərini də konkret əlamətlərə görə təsnif etmək olar.

Təsnifat xarakteristikasında təqdim edilən növbəti əlamət modellərin maddiliyi hesab edilir. Bu əlamətə görə bütün modellər maddiabstrakt modellərə bölünür.



Maddi modellər - öyrənilən, tədqiq edilən hadisə və ya obyektin əsas həndəsi, fiziki, dinamik və funksional xarakteristikalarını təsvir etdirir. Bu kateqoriyaya əsasən istehsal sahələrində texnoloji və anbar avadanlıqlarının optimal yerləşdirilməsi, habelə yük axınlarının təşkili məsələlərinin həllinə imkan verən istehsalçı və ya topdansatış müəssisələrinin kiçildilmiş modeli aiddir. Bir çox hallarda bu modellər fiziki modellərlə oxşarlıq təşkil edir.

Abstrakt modellər - əksər hallarda logistik modelləşdirmədə yeganə üsul hesab edilir, riyazi və simvolik modellərə ayrılır. Simvolik modellər də öz növbəsində dil və işarə sistemli modellərə bölünür.

Dil sistemli modellər- sözlər modelidir. Onunun əsasını qeyri - müəyyən, çox mənalı sözlərdən təmizlənmiş sözlər toplusu – lüğət təşkil edir. Bu lüğət «tezarus» adlandırılır. Bir sözün bir neçə mənada başa düşülməsinə imkan verən adi lüğətdən fərqli olaraq burada hər bir söz yalnız bir məfhuma uyğun gələ bilər.

İşarə sistemli modellər. Təbii ki, ayrı-ayrı məfhumları şərti işarələrlə nişanlamaq mümkündür. Obyektin simvolik təsvirini verən işarə sistemli modellərdə bu nişanələr arasında razılaşdırıl­mış əməliyyatlar nəzərdə tutulur.

Riyazi modelləşdirmə - logistik proseslərin və ya əməliyyatların riyazi modelini qurmaqla onların tədqiqi. Logis­tikada riyazi modelləşdirmənin iki növündən – analitikimitasiya modellərindən istifadə olunur.

Analitik modelləşdirmə – logistik sistemlərin tədqiqi zamanı dəqiq nəti­cələrin əldə edilməsinə imkan verən riyazi üsul və ya metoddur. Praktiki olaraq analitik modelləşdirmə aşağıdakı ardıcıllıqla həyata keçirilir.



Birinci mərhələ. Sistemə daxil olan obyektləri bir – birilə əlaqələndirən, onların arasında ahəngdarlığa şərait yarada bilən riyazi qanunlar formalaşdırılır. Bu qanunlar bəzi funksional asılılıqlar (cəbri, differensiallaşdırma) şəkilində ifadə edilir.

İkinci mərhələ. Qurulan riyazi tənliklərin, bərabərsizliklərin həll edilməsi ilə nəzəri nəticələr əldə edilir.

Üçüncü mərhələ. Əldə edilmiş nəzəri nəticələr praktiki nəticələrlə müqayisə edilir, uyğun olub - olmaması yoxlanılır.

Fəaliyyət göstərən sistemin daha mükəmməl tədqiqini aparmaq üçün bu sistemin axtarılan xarakteristikası ilə başlanğıcda verilən şərtlər, parametrlər və dəyişənlər arasında funsional asılılığı aşkar etmək, müəyyənləşdirmək lazım gəlir. Lakin belə asılılıq nisbətən sadə sistemlər üçün xarakterikdir. Sistemlər mürəkkəbləşdikcə onların analitik metodlarla tədqiqi müəyyən çətinliklər yaradır. Belə bir halda analitik metodan istifadə etmək üçün ilkin modeli kəskin surətdə sadələşdirmək lazım gəlir. Sadələşdirilmiş model bütün bərabər şərtlər daxilində heç olmazsa sistemin ümumi xassələrini öyrənməyə imkan verir.

Beləliklə, ümumi formada praktiki fəaliyyət zamanı aşağıdakı üç mühüm:


  • ideal: plan dövrü ərzində və ya onun hüdudlarından kənarda əldə edilməz hesab olunan, lakin yaxınlaşması mümkün olan məqsəd;

  • məqsəd: həlli plan dövrü ərzində mümkün olmayan, lakin gec də olsa mövcud dövr ərzində yaxınlaşması nəzərdə tutulan problem;

  • vəzifə: planlaşdırılan dövr ərzində nail olunması mümkün hesab edilən məqsədlərin dəqiq müəyyənləşdirilməsi sahibkarlıq strukturlarının fəaliyyət konsepsiyasını təşkil edir.

Qeyd olunan bu məqsədlər ierarxiyasına uyğun olaraq isə hər bir təsərrüfat subyekti material axınlarının idarə edilməsi sahəsində özlərinin ümumi və xüsusi xarakterli lo­gistik vəzifələrini müəyyənləşdirirlər:

1. Logistikanın konseptual ideyası: mövcud şəraitdə ən az mümkün xərclərlə firmanın bazarda baş verən dəyişikliklərə uyğunlaşdırılması, bazar seqment­lərinin artırılması və rəqiblər üzərində iqtisadi üstünlüklərə nail olunmasından ibarətdir.

2. Logistikanın ümumi məqsədi: yüksək keyfiyyətli məhsulgöndərmələri təmin edən material, informasiya, maliyyə, kadr və sair axınlarının funksional menecmentinin səmərəli, inteqrativ sistemini yaratmaqdır.

3. Logistikanın xüsusi vəzifəsi: material, informasiya, maliyyə, kadr və sair axınları arasında uyğunluğun təmin edilməsi:

 material axınlarının dispetçerləşdirilməsi və onun fasiləsiz informasiyalarla təmin edilməsi;

 məhsulların fiziki bölüşdürülməsi strategiyası və texnologiyasının müəyyənləşdirilməsi;

 malyeridilişi əməliyyatlarının idarə edilməsi üzrə konkret alqoritmlərin hazırlanması;

 taralar və qablaşdırıcı məmulatların standartlaşdırılması;

 «istehsal – anbarlaşdırma - nəqliyyat - satış» arasında rasional nisbətin yaradılması;

 istehsal ehtiyatlarının idarə edilməsi prosesinin optimallaşdırılması;

 yüklərin saxlanması və nəqli müddətlərinin maksimum azaldılmasına nail olunmasıdır.

Logistikanın müasir inkişaf mərhələsində yerinə yetirdiyi vəzifələr kompleks şəkildə informasiya və material axınları arasında uyğunluğu təmin etmək, material resursları və hazır məhsulların optimal yerləşdirilməsi texnologiyasını müəyyənləşdirmək, məhsulların keyfiyyətinə və onların qablaşdırıldığı taralara standart tələblər hazırlamaq, material və əmək resurs­larından, avadanlıqlardan, istehsal yerləri və anbar sahələrindən səmərəsiz (qeyri - rasional) istifadə mərkəzlərini aşkar etməkdən ibarətdir.

2.4. LOGİSTİKANIN ƏSAS PRİNSİPLƏRİ

Prinsip («pricipium» latın sözü olub əsas, başlanğıc deməkdir) subyektiv mənada əsas vəziyyət, ilkin şərait, obyektiv mənada isə ilkin məntəqə və ya mahiyyət, sübuta ehtiyacı olmayan və sübut tələb etməyən nəzəri biliklərin ilkin əsası hesab olunur.

Prinsip - ixtiyarı nəzəriyyənin, elmin, dünyagörüşün və təşkilin əsasən ilkin başlanğıcıdır. Müasir logistika aşağıdakı prinsiplərə əsaslanır:

1. Sistemlilik. Axınların formalaşdırılması, ayrıca idarə edilən bir sistem kimi obyektləri dəyişən, qarışdıran və onlara münasibətdə sistemli yanaşmaq; firmanın strateji məqsədləri baxımından məhsulların göndərilməsi və daşınması üzrə ayrı - ayrı əməliyyatlara çəkilən xərcləri müəyyənləşdirmək və onları minimumlaşdırmaq; firmaların logistik strategiyalarını marketinq strategiyası və məhsul istehsalının təşkili ilə qarşılıqlı əlaqələndirmək; logistik dövrədə məhsul istehsalı üçün lazım olan material resurslarının planlaşdırılması, sifarişi, tədarükü, hazır məhsul istehsalının təşkili, material resursları və hazır məhsulların saxlanması və nəql edilməsi baxımından material axınlarının birgəliyinə nail olmaq.

2. Komplektlilik. Konkret şəraitə uyğun olaraq material, informasiya və maliyyə axınlarının həyata keçirilməsinə şərait yaradan inkişaf etmiş infrastruktur təminatını formalaşdırmaq; mikro və makrologistik səviyyədə material resursları və hazır məhsul axınlarını təşkil edən bütün iştirakçıların birgə fəaliyyətlərinə nail olmaq; firmanın logistik strukturları qarşısında duran vəzifələrin yerinə yetirilməsinə mərkəzləşdirilmiş formada nəzarəti həyata keçirmək; məhsulların həyat dövranı üzrə firmanın makrologistik (xarici) mühitində olan subyektlərlə sıx əməkdaşlıq münasibətləri formalaşdırmaq; firmadaxili fəaliyyət çərçivəsində ayrı-ayrı struktur bölmələri arasında sair təsərrüfat əlaqələri yaratmaq.

Lakin qeyd edilən prinsipin reallaşdırılması zamanı müəyyən uzun və ya qısamüddətli logistik strategiyalara malik firmalar fəaliyyət nöqteyi - nəzərdən özlərinə yaxın olan logistik firmaların inhisarçılıq siyasətinin təsir dairəsinə düşməməsini daim diqqət mərkəzində saxlamalıdırlar. Eyni zamanda nəzərə almaq lazımdır ki, logistik menecerlərin fikrincə qısamüddətli logistik strategiyalar firma üçün o qədər əhəmiyyətli ola bilər ki, o, uzunmüddətli strategiyalara (baxmayaraq ki, belə strategiyalar firmalar üçün zəruridir) ümumiyyətlə diqqəti azaldar və ya əksinə onların hazırlanmasına iqtisadi və texniki aspektdə maneələr yaradar. Odur ki, logistikanın bu prinsipi uzun və qısamüddətli logis­tik strategiyaların üzvi əlaqələndirilməsini, onların tamın hissələri və ya sistemin elementləri kimi nəzərdən keçirilməsini zəruriyyətə çevirir.



3. Elmlilik: material axınlarının idarə edilməsinin bütün mərhələlərində – planlaşdırmadan başlamış təhlilə qədər - hesablamaların elmi əsaslarla aparıl­ma­sını, axınların hərəkət trayektoriyalarının bütün parametrləri üzrə bu və ya digər iqtisadi hesablamaların yerinə yetirilməsini, firmanın logistik strukturunda mühüm resurs statusu kimi qəbul edilən kadrların (logistik əməliyyatları yerinə yetirilməsi ilə məşğul olan təsdiq edilmiş heyət və ya işçi qrupu) ixtisas­laş­dırılması və ya təkmilləşdirilməsini nəzərdə tutur.

4. Konkretlik: istehlakçıların tələblərinə müvafiq konkret məhsulların istehsalı, bu məhsulun istehsalı üçün zəruri hesab olunan konkret təyinatlı material resurslarının konkret tədarükat bazarında fəaliyyət göstərən potensial məhsulgöndərənlərdən alınması; texniki, iqtisadi və digər parametrlərə uyğun material axınlarının hərəkət istiqamət­lərinin konkret ünvanlı olması və bu əsasda konkret nəticələrin əvvəlcədən dəqiq müəyyənləşdirilməsi, bütün növ material axınlarının az xərclərlə hərəkətinin təşkil edilməsindən ibarətdir.

5. Konstruktivlik: maddi – texniki təchizat və məhsulların nəql edilməsi əməliyyatlarının bütün detallarını dəqiq aşkarlamaq, material axınlarını dispetçerləşdirmək, giriş və çıxış material axınlarının istiqamətlərini təlabatdan asılı olaraq korrektə etmək və ya dəyişmək.

6. Etibarlıq: istehsalçı firma və ya şirkətlərdən material resursları, hazır məhsul və dəstləşdirici məmulatların istehlakçılara tələb olunan kəmiyyətdə, keyfiyyətdə və lazımı vaxtda çatdırılması, daşınma və nəqletmənin təhlükə­sizliyinin təmin edilməsi; əlverişli axın istiqamətlərinin müəyyənləşdirilməsi və seçilməsi, bu zaman tətbiq edilən kommunikasiya və texniki vasitələr üzrə ehtiyatların yaradılması; yüklərin optimal hərəkət marşrutları üzrə yerləşdi­rilməsi və idarə edilməsində tətbiq edilən müasir texniki vasitələrdən geniş istifadə edilməsi; logistik qərarların qəbul edilməsi üçün zəruri olan müxtəlif səpkili informasiyaların logistik sistemlərə daxil olması keyfiyyətini, sürətini yüksəlt­mək və sistem daxilində emal edilməsi texnologiyasını yaxşılaşdırmaq.

7. Variantlıq: bazarda tələbin dəyişilməsinə uyğun çevik reaksiya verəcək logistik qərarların hazırlanması və reallaşdırılması, potensial məhsulgön­dərənlərdə və ya istehsalçılarda məhsulgöndərmələrlə bağlı dəyişiklik baş verdikdə istehsal ehtiyatlarının səviyyəsinin maksimum həddə çatdırılması, əvvəlcədən hazırlanan istehsal planlarına uyğun olaraq firmanın ehtiyat istehsal güclərinin yüklənməsi, firmanın istehlakçı tələbinə uyğun yeni məhsulun və ya məhsulların hazırlanmasına uyğunlaşdırılması - adaptasiyası.

8. İnteqrativlik: tələb olunan keyfiyyət yalnız logistik sistemi təşkil edən elementlərin hər birinə ayrılıqda deyil, bütünlükdə sistemə məxsusdur. Logistik sistemlərdə inteq­rativ keyfiyyətin mövcudluğu sistemin xassələrinin onu təşkil edən elementlərin xassələrindən birbaşa asılı olmasını aşkar etməklə yanaşı tam formada bu elementlərin xassələri əsasında müəyyənləşdiyini göstərir. Başqa sözlə, inteqrativlik sistem tərəfindən idarəetmə qərarlarının qəbul olunması zamanı onun sadə elementləri arasında kompromisslərə nail olunmasını nəzərdə tutur. Logistik sistem o vaxt effektiv hesab olunur ki, o, «təchizat – istehsal – satış – istehlak» mərhələlərinin hər biri üzrə ümumi məqsədə – Pareto prinsipi əsasında məcmu logistik xərclərin optimallaş­dırılmasına öz töhvəsini vermiş olsun.

Məsələn, istehsal proseslərini ahəngdar və keyfiyyətli təmin edən bölmə­lər, eləcə də onların rəhbərləri istehsalda fasilələrin yaranma­ması üçün xammal və material ehtiyatlarının müəyyən – minimum həcminin artırılmasına maraqlıdırlar. Beləliklə, onlar müəyyən mənada məhsulgöndərmə müqavilələrində nəzərdə tutulan öhdəliklərin müddət, həcm və nomenklatura parametrləri üzrə yerinə yetirilməməsi ilə əlaqədar yaranacaq fasilələrdən özlərini sığortalaş­dırmağa nail olurlar. Lakin firmanın maliyyə resurslarına cavabdehlik məsuliy­yəti daşıyan bölməsi dövriyyə kapitalının müəyyən müddət dondurulmasına - təsərrüfat dövriyyəsindən çıxarılmasına şərait yaradan ehtiyatların səviyyəsinin artırılması ilə razılaşmır. Onu da nəzərə almaq lazımdır ki, alıcı bazarının tələbatının dolğun ödənilməsi isə daima hazır məhsul ehtiyatının həcminin artırılmasını tələb edir. Bu da öz növbəsində vaxt baxımından bazarda fərdi və xüsusi sifarişlərin yerinə yetirilməsi müddətini gecikdirir və nəticədə istehsala çəkilən xərclərin səviyyəsi artır.



9. Effektivlik: prinsip etibarı ilə bazar münasibətlərinin müasir inkişaf mərhələsində logistik sistemlər çərçivəsində (və onların tətbiq obyektləri də daxil olmaqla) minimum logistik xərclərə nail olmaq; istehlakçıların yeni çeşidli məhsullara olan tələblərini mütərrəqi istehsal texnologiyaları əsasında tam və dolğun ödəmək; istehsal yerlərində material resurslarının nəql edilməsi və ya ehtiyatların zəruri həcmdə yaradılmaması ilə bağlı meydana gələn fasilələri aradan qaldırmaq və iş vaxtı fondundan səmərəli istifadə etmək; verilən sifariş paketlərini həm kəmiyyət, həm də keyfiyyət baxımından tələb olunan müd­dətdə yerinə yetirməklə yeni məqsəd bazarları və müvafiq bazar seqmentləri əldə etmək; istehsal proqramlarını istehlakçı tələbinə çevik uyğunlaşdırmaq vərdişlərinə malik olmaq; bazar subyektləri arasında intizamlı məhsulgöndərən imici formalaşdırmaq.

10. Çeviklik: firmanın (şirkətin) makro və mikroiqtisadi mühitinin möv­cud vəziyyətini qiymətləndirməyə və burada müsbət və mənfi istiqamətdə baş verən dəyişikliklərin dinamikasını proqnozlaşdırmağa və eləcə də müvafiq cavab tədbirlərinin hazırlanmasına imkan verən logistik sistemlərin hərtərəfli təsər­rüfat mexanizmini yaratmaq.

11. Bütövlülük: logistikanın ümumi məqsədinə çatmaq üçün logistik siste­mi təşkil edən bütün struktur bölmələri (elementlər) arasında idarəetmə prinsip­lərinin tətbiqinə şərait yaratmaq və idarəetmə qərarlarını sistemin elementləri üçün fəaliyyət məqsədinə çevirmək, elementlər arasında informasiya əməkdaş­lığını inkişaf etdirmək. Bu zaman logis­tik sistemin qiymətləndirilməsinə, onu təşkil edən və bir – birindən ayrı, müxtəlif keyfiyyətlərə və növlərinə görə fərqlənən elementlərin qarşılıqlı əlaqəsinə firmanın maliyyə nəticələrinin yaxşılaşdırılmasına xidmət göstərən vahid tam kimi baxılır.

Qeyd olunan bu prinsipləri sadalamaqla nəzərə almaq lazımdır ki, logis­tikanın müasir inkişaf mərhələsində onların 100% yerinə yetirilməsinə prak­tiki olaraq nail olmaq mümkün deyil.



2.5. LOGİSTİK STRATEGİYA VƏ ONUN HƏYATA KEÇİRİLMƏSİ MEXANİZMİ
Bazar iqtisadiyyatının mövcud prinsipləri ilə fəaliyyət göstərən hər bir təsərrüfat subyekti özünün bazar mövqeyini möhkəmləndirmək və sabit mənfəət həcminə malik olmaq üçün «məskunlaşdığı», «sakini» olduğu bazar seqmentində mütəmadi olaraq satıcı kimi çıxış etmək niyyətindədir. Bu məqsədlə:

  • bazar konyukturasına;

  • rəqabətə;

  • malik olduğu xüsusi resurs imkanlarına uyğun olaraq uzunmüddətli fəaliyyət proqramı işləyib hazırlayır. Belə bir proqram firmanın strategiyasını əks etdirir. Strategiya – firmanın malik olduğu imkanlar daxilində qoyulan məqsədə nail olmaq üçün uzunmüddətli fəaliyyətin ümumiləşdirilmiş modelidir. Fəaliyyət strategiyası işləyib hazırlayan firmalar qarşıya qoyulan məqsəddən asılı olaraq gələcəkdə yerinə yetirəcəkləri vəzifə və funksiyaların ümumi istiqamətlərini müəyyənləşdirirlər.

«Strategiya» termini yunan sözü olub «stratos» - hərb, «ago» - aparan adlanır, qələbənin əldə edilməsi üçün düzgün yolun seçilməsində «generalın məharəti» mənasını verir. Ensiklopediya və lüğətlərdə strategiya ictimai, siyasi mübarizəyə rəhbərlik etmək bacarığı kimi verilir. XX – ci əsrin ikinci yarısından başlayaraq strategiya iqtisadi fəaliyyət sahəsində geniş istifadə olunmağa başladı.

Strategiya geniş anlayışdır. Bu anlayışı tam xarakterizə etmək üçün onun mahiyyətini tam açıqlayan, tələblərinə dolğun cavab verə bilən aşağıdakı təyinatlardan istifadə olunur:



  • son nəticələrin əldə edilməsi vasitəsi;

  • vahid məqsəd üçün firma və ya müəssisənin bütün struktur bölmələrinin birgə fəaliyyətini təmin edən mexanizm;

  • firmada yerinə yetirilən əsas fəaliyyət növlərinin spesifik cəhət­lərini əhatə edən göstərici;

  • firmanın bütün planlarının birgəliyinin təminatçısı;

  • fəaliyyət planı;

  • ətraf mühitdə baş verən dəyişikliklərə firmanın əvvəlcədən hazırlıqlı reaksiya verməsi qabiliyyəti;

  • firmadaxili təşkilatı işlərin zəif və güclü tərəflərinin təhlil edilməsi nəticəsi və onun inkişafı üçün imkan və maneələrin müəyyən edilməsi vasitəsi;

  • firmanın ətraf mühitlə qarşılıqlı əlaqəsi və s.

Strategiya arzu və istəklərə deyil, firma və ya müəssisənin malik olduğu real imkanlara əsaslanır. Buna görə də strategiya hər şeydən əvvəl firma daxilində və onun xarici mühitində mövcud olan real, obyektiv situasiyanı nəzərə alır, təhlil edir və ona adekvat reaksiyalar verir.

Strategiya analayışının, məfhumunun başa düşülməsi üçün praktikada ikili yanaşma mövcuddur. Birinci yanaşmada, ilk öncə uzun müddətdən sonra əldə ediləcək son nəticələr (vəziyyət) və bu vəziyyətin, nəticənin əldə edilməsi üçün atılacaq addımlar, yerinə yetirilməsi zəruri olan fəaliyyət növləri müəyyənləşdirilir.

Strategiyanın müasir anlamda başa düşülməsi firmanın maksimum bazar elastik­liyinin qorunub saxlanması zəruriyyətindən doğur. Strategiya gələcək ümumi ideyaları formalaşdırır, onun ayrı-ayrı hissələrinə və ya ünsürlərinə toxunmur. Strategiyanın həyata keçirilməsinin təşkili forması strateji planlaşdırma hesab edilir. Strateji planlaşdırma - firmanın funksional strategiyasının işlənib hazır­lan­ması və onun inkişafi ilə əlaqədar məsələlərin həllinə kömək etmək üçün firma rəhbərliyi tərəfindən qəbul edilən qərarlar və yerinə yetirilməsi məqsədəuyğun hesab edilən fəaliyyətlər toplusudur.

Strateji planlaşdırma ilk növbədə firmanın gələcək fəaliyyətinin model­ləşdirilməsi prosesidir. İkincisi, strateji planlanlaşdırma firmanın məqsədləri ilə onun potensial imkanları və gümanları (ehtimalları) arasında strateji uyğunluğu yaradan və təmin edən idaretmə prosesidir. Nəhayət, üçüncüsü, strateji planlaşdırma – a) plan formasında rəsmiləşdirilən qərarların mütəmadi (illik) korrektə - redaktə olunması prosesi; b) firmanın fəaliyyətinə fasiləsiz nəzarət etmək və baş verən dəyişiklikləri qiymətləndirməklə bu planların yerinə yetirilməsi üzrə tədbirlər sistemidir.

Qərb ölkələrinin mütəxəssisləri strateji planlaşdırmanı firmaların rəqabət mübarizəsində istifadə etdikləri hərbi strateji təcrübədən götürülmüş güclü vasitə adlandırırlar.

Planlaşdırma tarixən ekstrapolyasiya metodundan istifadə edən elmi proqnozlaşdırmaya əsaslanır.

F. Kotler planlaşdırmanı iki hissəyə – strateji və marketinq planlaşdır­ması­na ayırır.

Qeyd etmək lazımdır ki, logistikanın strategiya və taktikasının iqtisadi səmərəliliyinin mühüm şərti material axınlarının hərəkətini təşkil edən hər bir elementin - tədarükatın, istehsalın, anbarlaşdırmanın, ehtiyatların, bölüşdürmə və satışın, nəqletmənin planlaş­dırılmasının təşkilidir. Bu cür təşkil bir qayda olaraq başlanğıc nöqtə kimi tələb dinamikasının müntəzəm formada gözlənilməsindən başlamaqla logistik sistemə daxil olan hər bir element üzrə plan göstəricilərinin işlənib hazırlanmasından ibarətdir.

Strateji planlaşdırma yaradıcılıq prosesidir, onu yeniliksiz təsəvvür etmək olmaz. Lakin logistik planlaşdırma müəssisənin davranış strategiyasının işlənib hazırlanması ilə başa çatmır. Strateji planlaşdırma texniki planları da iqtisadi göstəricilərlə ifadə etməyə imkan verir.

Logistik strategiyaların hazırlanması aşağıdakı elementlər və parametrlərin: nəqliyyat, yükləmə – boşaltma əməliyyatları və onlara sərf edilən xərclər; ehtiyatların idarə edilməsi; plan və nəzarət sistemləri; istehsal gücləri və əlaqələr; logistik sistemin təşkili xüsusiyyətləri və s. nəzərə alınmasını tələb edir. Logistik strategiyanın işlənib hazırlanması zamanı tətbiq edilən standart texniki üsullardan biri xidmətlərlə xərclər arasındakı adi logistik tarazlığın təhlilidir. Bundan başqa strategiyaların hazırlanması üçün üçüncü element kimi çıxış edən təchizat və ehtiyat mənbələrinin sayı, məhsulların nomenklaturası, sifariş – tələbnamə verən və məhsulgöndərən məntəqələrin sayı, mövsüm­lülük kimi faktorlar diqqətdən kənarda qala bilməz. Bütün bu parametr və elementlərin hamısının nəzərə alınması müəyyən çətinliklərlə yanaşı qeyri-müəyyənlik səviyyəsini də artırır. Ona görə də çox vaxt çalışırlar ki, əməliyyatların çətinliyini azaltmaq (aşağı salmaq) və ya sayını ixtisar etməklə bütün təsərrüfat prosesini sadə və idarə olunan hala salmaq mümkün olsun.

Logistik strategiyanın işlənib hazırlanmasına cəlb edilən müvafiq mütəxəssislər bu prosesi iki mərhələdə həyata keçirirlər. Birinci mərhələdə firma və ya müəssisənin strateji məqsədləri və perspektiv dövr üçün onun inkişaf istiqamətləri aşkar edilir və aşağıdakı məsələlər öyrənilir:

Bazar tələbinin dəyişilməsi. İstər alış, istərsə də satış bazarını komp­leks tədqiq etmək, öyrənməklə həm tədarükat bazarında potensial məhsul­göndərənlər və onların cari, eləcə də potensial imkanları aşkar edilir, həm də əmtəəlik məhsullar üçün konkret məqsəd bazarı seçilir, məhsulların bu bazara çıxarılması imkanları araşdırılır, istifadə olunacaq bölgü kanalları müəyyən­ləşdirilir;

Logistik tələbin artması. Aydındır ki, bazar iqtisadiyyatı inkişaf etdik­cə məhsul istehsalçıları arasında bazar üstünlüklərinin əldə edilməsi baxımından mövcud olan rəqabət və onun xarakteri logistik sistemin iştirakçıları qarşısında həll edilməsi əhəmiyyətli olan ümdə məsələlər və bir sıra yeni tələblər qoyur. Bu tələblər hər şeydən əvvəl məhsulların fiziki bölüşdürülməsi kanallarında baş verən dəyişikliklər və onlara tez uyğunlaş­maqdan, məhsulgöndərənlərlə alıcılar arasında əlverişli işgüzar münasibətlərin yaradılmasından, logistik sistem üzrə ümumi xərclərin azaldılmasından, logistik servis xidmətinin səviyyəsinin yüksəldilməsindən, məhsulgöndərmələrin ahəngdarlığı və etibarlığından, qəbul edilən hər bir sifarişin tələb olunan müddətə yerinə yetirilməsindən və s. – dən ibarətdir.

Pareto prinsipi üzrə məhsulların paylaşdırılması. Əsas axının məhdud sayda əmtəələrin payına düşməsi, o bu əmtəələr hesabına təşkil edilməsidən ibarət olan Pareto effektini nəzərə almaq lazımdır.

Ehtiyatların həjmi çevik istehsal sistemləri. Bazar tələbinin dəyişilməsinə reaksiya verən firma və müəssisə çevik istehsal sistemini yaratmalı, ehtiyatların kəmiyyəti optimal olmalıdır.

Ayrı-ayrı fəaliyyət növlərinə diqqət vermək. Təkcə adi və xüsusi çeşidli məhsul buraxılışına deyil, həm də markalaşdırma, qablaşdırma, sənaye çeşidindən konkret ticarət çeşidinin formalaşması, məhsul və nəqliyyat vasitələri üzrə uçot – müqavilə vahidlərinin yaradılması kimi spesifik fəaliyyət sahələrinə də diqqət yetirmək lazımdır.

Çeviklik. Logistik stistem bazarda kəmiyyət və keyfiyyət dəyiş­kən­liyinə qısa müddət ərzində adaptasiya olma – uyğunlaşma qabiliyyətinə malik olmalıdır. Buna görə də strateji istiqamətin çevikliyi mühüm əhəmiyyət kəsb edir.

Məhsulgöndərmələr üzrə logistik göstərijilərin yaxşılaşdırılması. Bu məhsulgöndərmələrlə bağlı müxtəlif tədbirlərin işlənib hazır­lanması ilə əlaqədardır.



YOXLAMASUALLAR:

1. Logistikada hansı paradiqmalar vardır?

2.Analitik paradiqmanın tətbiq edilməsinin spesifik xüsusiyyəti nədir?

3.Marketinq paradiqması və onun elmi bazası özünü nədə göstərir?

4.Logistikada istfadə olunan modellər?

5.Maddi modellər və onların növləri barədə nə deyə biləpsiz?

6. Logistikanın ümumi vəzifələri, məqsədi və konseptual ideyası nədir?

7. Logistikanın prinsipləri hansılardır?

8. Logistik strategiya əv onun həyata keçirilməsi mexanizmi?







Dostları ilə paylaş:


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə