Azərbaycan legionerlərinin Berlində nəşr edilən “Azərbaycan” qəzetinin
1943-cü ilin avqust (32(60) sayındakı materiallar, məlumatlar, yazılar olduqca
maraqlıdır. Bu yazılar legionerlərin həyatını, fəaliyyətini öyrənməkdə ilkin
mənbədir. Qəzetin həmin sayındakı yazılarda göstərilirdi: “Nöqsanlarımız
haqqında”kı məqalədə yazılırdı: “Etiraf etməliyik ki, Azərbaycan legionerləri
arasında milli şərqilər oxumaq işi o qədər də qabaqda deyildir. Son zamanlarda
bəzi legionerlərimiz tərəfindən yazılan bir neçə əcaib mahnılar oxunurdusa, indi
bəzi alaylarımızda legionerlərimiz “Qarabağ şikəstəsi” və ya “Kəsmə şikəstə” ilə
addımlayırlar. Bəzən də vaxtı ilə Sarı Aşığın “Yaxşı” adlı sevgilisi üçün yazdığı
sözləri də oxuyurlar. Əcəba, tara və ya kamançaya layiq olan həzin can yandırıcı
bir musiqi ilə addımlamaq olarmı? Əlbəttə yox! Legionerlərimizin oxuduğu ağı və
şikəstələrin toylarda, məclislərdə oxunanlardan fərqi orasındadır ki, legionerlərimiz
mahnının əvvəlində gələn “əziziyəm”, axırında isə “ay anam qurbanı, gəl qadan
alım” sözlərini demirlər. “N” legionunun legionerləri belə bir mahnı ilə
fərqlənirlər:
... Aşağıdan gəlir bir cüt erməni,
Bir cüt yaxası var, üstü düyməli.
(Yaxa da cüt olarmı?)
Qaçma ingilisim, tutaram səni,
Şəkər loxması tək udaram səni...
Ümumiyyətlə, belə mahnını “inşa” edən “şairin” ehtimal ki, türkcə
qrammatikadan heç xəbəri yoxdur. “Avtor” şəkilçinin (suffiksin) nə olduğunu
bilmir.
Yenə belə bir şərqiyə də rast gəlirik:
... Ay domenrota, Davay pulemyota... ...
Bu yaxınlarda “N” legionunda mollalardan biri belə bir marş “icad”
etmişdir:
... Əmri bizə hauptman verir,
Komandanı bizə feldfebel verir...
Biz gözəlcə bilirik ki, legionerlərimiz arasında qüvvətli talanta (istedada-
N. Y.) sahib olanlar vardır. Onları bu işə cəlb etməklə belə nöqsanları aradan
qaldırmaq olar. Nöqsanlarımızı aradan qaldıralım və legionerlərimiz üçün elə
mahnılar yazalım ki, o, apardığımız milli azadlıq mübarizəmizdə bizə ilham və ruh
versin.
Bu çağırış birinci növbədə Ucadağlıya, Dənizə, Daşqına, Əzimliyə,
Divaniyə, Zahidliyə və sair bunlar kimi gənc qüvvələrimizə daha çox aiddir. (Leg.
Qürbətzadə)”. (7)
“Hissəmiz ilk vuruşda qalib çıxdı” məqaləsində isə yazılmışdı: “Bizim
taburda legionerlərə böyük qayğı göstərilir. Cənab oberleytenant Lövven tabur
nəfərləri ilə hər gün görüşür, ayrı-ayrılıqda onlarla söhbətlər aparır və legionerlərin
vəziyyətini hər cəhətdən daha da yaxşılaşdırmaq üçün əlindən gələni əsirgəmir. O,
xəstələri də unutmur. Hər gün onların yanma gedir və qiymətli hədiyyələr aparır.
Taburumuzda olan almanlar və azərbaycanlılar bir-birləri ilə mehribancasına
yoldaşlıq və dostluq edirlər. Hətta hər bir alman növbəti məzuniyyətə gedərkən
özləri ilə bir azərbaycanlı da aparır. Bunun üçün taburumuzda imkan vardır. Budur,
yefreytor Şefler məzuniyyətə getdiyi zaman legioner Məhəmmədi və ştabsfeldfebel
Şonner isə legioner Əzizovu özü ilə birlikdə aparmışdır. Belələri taburumuzda az
deyildir. Bunlarla yanaşı olaraq taburumuz öz hərbi və taktiki təlim işlərini
müvəffəqiyyətlə davam etdirir. Legionerlər müasir alman hərbi texnikasına
məharətlə yiyələnmişlər və döyüş bacarıqlarını qat-qat artırırlar”. (7)
Legioner Mirzənin “Uzun və xoşbəxt həyat arzu edirlər” başlıqlı yazısında
isə bildirilirdi: “İstirahət günü idi. Bütün legionerlər gəzməyə getmək üçün
hazırlaşırdılar. Bu arada incəsənət dərnəyinin konsert vermək üçün legionumuza
gəlməsi düzəldi. Tabur komandanı cənab oberleytenant Lövven də burada idi.
Onun anadan olmasının 55 illiyi bu gün tamam olurdu. Konsert olduqca təntənəli
keçdi. Hər kəsdə böyük sevinc və ruh yüksəkliyi hiss olunurdu. Konsertdən sonra
cənab oberleytenant Lövven çıxışında bildirdi: “Vətənini bolşevik əsarətindən xilas
etmək uğrunda qəhrəmancasına vuruşan azərbaycanlı legionerlərin göstərdiyi
mərdlik məni hədsiz dərəcədə ruhlandırır. Öz vətəniniz Azərbaycanda azad olaraq
belə şənlikləri keçirməyi arzu edirəm”. Onun bu çıxışından sonra legionerlər
arasında böyük canlanma başlandı. Sonra yemək məclisi düzəldi. Ober-leytenant
legionerləri sevdiyi kimi, legionerlər də onu hədsiz dərəcədə sevir, ona uzun illər
xoşbəxt yaşamağı arzu edirlər”. (7)
Qəzetdə şer və hekayələrə, şairlərimizin, yazıçılarımızın əsərlərindən
nümunələrə və əsərlərinin təhlilinə də yer verilirdi. “Böyük milli və lirik şairimiz
Hüseyn Cavid” məqaləsində yazılmışdı: “Azəri türk ədəbiyyatının milli və lirik
şairi, mənzum və mənsur dram əsərlərinin yaradıcısı, müasir ədəbi varlığımızın
parlaq tacı olan Hüseyn Cavidi tanımayan bir azəri türkü və onun inci kimi
qiymətli şerlərini sevə-sevə oxumayan bir çox qabaqcıl türk ziyalısı belə yoxdur.
Cavid təkcə Azərbaycan, Qafqaz deyil, eyni zamanda, bütün Orta Asiya millətləri,
Kazan, Krım, İdil-Ural tatarları, Türkiyə və İran xalqları arasında belə özünü
yaxşıca tanıtmış və müasir şərqin diqqətəşayan şairləri sırasına daxil olmuşdur”.
Sonra Hüseyn Cavidin “Uçurum” əsərindən Əkrəm ilə İldırımın mükaliməsindən
parçalar verilmiş, “Şeyx Sənan”dakı Şeyx Hadi və Şeyx Kəbirin dialoqu təsvir
olunmuş, maraqlı təhlil aparılmışdır. Məqalənin sonu bu sözlərlə yekunlaşır:
“Bədii drama əsərində mövcud quruluşun iç üzünü tərənnüm edən elə bir məfkurə
heç bir zaman dinsizlər, allahsızlar və vicdansızlar hakimiyyətinin müti və kor
“nəzəriyyəçi” və “alimləri”nin hər cür humanistlik və insani duyğulardan kənar
olan bu cəllad bolşevik “tənqidçiləri”nın xoşuna gələ bilməzdi. Bunun üçün də
sovet bolşevik üsul-idarəsi və bu idarəni başlıca olaraq kəndilərinə (özlərinə) xas
bilən rus-bolşevik-yəhudilər və onların Azərbaycan xalqı içərisindəki satqınçı və
alçaq agentləri olan bir sıra vətən xainləri daima Hüseyn Cavidə hücum edərək,
Dostları ilə paylaş: |