|
![](/i/favi32.png) Nizomiy nomidagi Toshkent Davlat Pedagogika unversitetiMaktabgacha yosh davridagi bolalarning xususiyatlari
|
səhifə | 8/34 | tarix | 05.04.2023 | ölçüsü | 293,74 Kb. | | #104405 |
| bolalardagi xavotirlanish va qorquv emotsional holatlarni tadqiq qilish maktabgacha va kichik maktab yosh davrlari )Maktabgacha yosh davridagi bolalarning xususiyatlari
Bolaning 3 yoshdan - 7 yoshgacha bo`lgan maktabgacha (bog`cha) yoshi bolalik davrining katta bir qismini tashkil topadi. Asosan mana shu davrdan boshlab bolaning mustaqil faoliyatlari rivojlanadi hamda shaxsiy individual xususiyatlari (insoniy fazilatlari) tarkib topa boshlaydi. Mashhur rus pedagogi P.F.Lesgaftning fikricha, insonning bog`cha yoshidagi davri shunday bir davrki, ana shu davr mobaynida kelgusida qanday xarakter xislatlari paydo bo`lishi belgilanadi va ahloqiy sifatlarining asoslari yuzaga keladi.
Maktabgacha yosh (bog`cha yoshi) davrining eng muhim xususiyati - uning mustaqil faoliyati bilan shug`o`llanishi, faoliyat doirasi kengayishi, maxsus pedagoglar tomonidan muayyan dastur asosida tarbiya beriladi. Shaxs tarbiyasida bog`cha davri muhim ahamiyatga ega. Bu davrda bosh miya yarim sharlari pustidagi nerv xujayralari tobora murakkablashib boradi, shohchalar o`sib chiqadi, va muvafaqt nerv bog`lanishlari xosil bo`lish imkoniyati yaratiladi.
Bola bog`cha yoshiga etgach, uning psixik taraqqiyotida jiddiy o`zgarishlar yuzaga keladi. Chunki xuddi ana shu davrdan boshlab bolaning mustaqil faoliyati anchagina kuchaya boshlaydi. Bog`cha yoshidagi bola mustaqil faoliyatda bo`la olishi uchun zarur bo`lgan ikkita qudratli ko`chga ega. Birinchidan, ma`lum darajada o`ziga bo`ysundirilgan harakat apparatiga, ikkinchidan esa, atrofidagi katta odamlar va o`z tengdoshlari bilan bir qadar erkin munosabatda bo`la oladigan no`tqka ega. Mana shuning uchun bu yoshdagi bolalarning ho`lq-
atvorlari, xatti-harakatlari, qizikish va ehtiyojlari bog`chaga tarbiya yoshidagi bolalarnikidan keskin fark qiladi. Bu esa, o`z navbatida, bog`cha yoshidagi bolalar bilan bog`chagacha tarbiya yoshidagi bolalar ta`lim-tarbiyasiga ham etarlicha munosabatda bo`lishni taqozo qiladi.
Bog`cha yoshidagi davrda bolaning barcha psixik jarayonlari jadal rivojlana borib, uning tashki muhit bilan bo`lgan munosabatlarida anchagina o`zgarishlarni yuzaga keltiradi. Bir tomondan, bola bog`cha yoshiga etgach, kattalarning doimiy yordamlaridan ancha ozod bo`lib, ulardan bir qadar uzoqlashadi, ikkinchi tomondan, kattalar bilan bo`lgan munosabatlari murakkab, ko`p tomonlama xarakter kasb eta boshlaydi. Shu narsa xarakterliki, kichik bog`cha yoshidagi bola doimiy yordam va g`amho`rlik talab qiladigan ob`ektdan sekin-astalik bilan oila xolida bog`cha bolalar guruhining faol a`zosiga aylana boshlaydi. Demak, bu davrdan boshlab, muhtojlikdan qo`tilib, o`zi ham boshqalarga ma`lum darajada yordam bera oladigan, o`zining burchi, vazifalari, qiziqishlari hamda hilma-hil ehtiyojlariga ega bo`lgan shaxsga, jamoa a`zosiga aylana boshlaydi.
Bog`cha yoshidagi bolalarning psixik jixatdan rivojlanishlarida ularda paydo bo`ladigan hilma-hil ehtiyoj va qiziqishlar bolalarni u yoki bu harakatga undovchi, ularni ishga soluvchi (omil) hisoblanadi. Bog`cha yoshidagi bolalarda ijtimoiy, intellektual va ahlokiy ehtiyojlar yaqqol ko`rina boshlaydi.
Bolaning psixik rivojlanishida unda paydo bo`ladigan ehtiyojlar va qiziqishlar katta ahamiyatga ega. Ular bolani u yoki bu harakatka undovchi omil hisoblanadi, bola qiziqqan narsasi bilan uzoq vaqt shug`o`llana oladi. Bu esa uning diqqati, irodasini rivojlantirishga yordam beradi. Bog`chada to`g`ri yo`lga quyilgan tarbiyaviy ishlar bolalarda mehnat faoliyatining dastlabki belgilari hamda qiziqishini tarkib toptiradi. Bog`cha hayotining ko`p qirrali va sermazmunligi bolalar bilish faoliyatlarining kengayishiga va chuqo`rlashishiga yordam beradi, bu esa o`z navbatida idrok, tasavvur, xotira, tafakkur kabi jarayonlarni rivojlantiradi. Bog`chadagi tartib intizom va ta`limiy mashg`ulotlar yuksak ijtimoiy, intellektual, ahloqiy va gigienik ehtiyojlarning yuzaga oshishiga sharoit yaratadi.
Bog`cha yoshidagi bolalar tabiatlariga xos bo`lgan ko`chli ehtiyojlardan yana biri - har narsani bilib olishga bo`lgan ehtiyojdir. Bolaning faoliyat doirasi kengaygan sari atrofidagi narsalarni bilishga qaratilgan ehtiyojlari ham orta boradi. Bunga sabab bolada turmush tajribasining ozligidir. Har bir narsa bola uchun yangilik bo`lib tuyuladi va bola uni har tomonlama bilib olishga intila beradi. Shuning uchun ham ular juda ko`p savollar beradi.
Bog`cha yoshidagi bolalarning psixik jixatdan rivojlanishlarida bog`cha muhiti juda katta rol` o`ynaydi. Bog`chadagi tartib, intizom va turli-tuman ta`limiy mashg`ulotlar bolalarda yuksak ijtimoiy, intellektual, ahloqiy va gigienik ehtiyojlarning garmonik ravishda yuzaga kelish uchun sharoit to`g`diradi. Psixologiya nuqtai nazaridan qaraganda, odatlar o`z mohiyati jihatidan ehtiyojga yaqin narsalardir. Boshqacha qilib aytganda, turlicha odatlar kundalik xayotda takrorlana berishi natijasida vujudimizga juda singib ketib, ehtiyojga aylanib qoladi. Shuning uchun bolalarda ijobiy va foydali ehtiyojlarni tarbiyalash deganda ularda ijobiy va foydali odatlarni hosil qilishni tushunamiz. Bog`cha yoshidagi davrda xosil qilingan mustahkam ijobiy odatlar (ehtiyojlar) kishining butun umri davomida saqlanib qoladi.
Bog`cha yoshidagi bolalarning psixik jihatdan rivojlanishlarida qiziqishning ham roli g`oyat kattadir. Qiziqish, xuddi ehtiyoj kabi, bolani biron faoliyatga undovchi (harakatga soluvchi) omillardan biridir. Qiziqish deganda, biz vokeliqdagi narsa va xodisalarni birmuncha chuqurroq bilishga qaratilgan maxsus intilishni tushunamiz. Demak, qizikish bilish jarayoni bilan bog`lik bo`lgan har bir shaxsning murakkab sifatidir. Bog`cha yoshidagi bolalar hamma narsalarga birdek qiziqa bermaydilar. Ular ayrim narsalarga ko`proq, boshqa bir narsalarga kamroq qiziqadilar. Lekin bog`cha yoshidagi bolalarning qiziqishlari katta odamlardagi kabi bir narsaga nisbatan qat`iy hamda mustahkam bo`lmay, bir narsadan ikkinchi bir narsaga tez-tez o`tib turadi. Bundan tashqari, bog`cha yoshidagi bolalarning qiziqishlari juda tarqoq va yuzaki bo`ladi. Ular narsa va xodisalarning mohiyati yoki natijalariga emas, balki shu narsa va xodisalarning o`zigagina qiziqadilar. Shu sababli bog`cha yoshidagi bolalarda asosan bekaror va bevosita qiziqishlar
ustun turadi. Tarbiyachi bog`chada turli mashg`ulotlar, ekskursiyalar, so`hbatlar o`tkazish va kitoblar o`qib berish bilan bolalarda markazlashgan barqaror qiziqishlarni yuzaga keltirishga harakat qilishlari lozim.
Bola psixologiyasining rivojlanishida qiziqshning ahamiyati shundaki, bola qiziqqan narsasining mumkin qadar chuqurroq bilishga tirishadi. Binobarin, uzoq vaqt davomida qiziqqan narsasi bilan shug`o`llanishdan zerikmaydi. Bu esa, o`z navbatida, bolaning diqqati, irodasi kabi muhim psixik jarayonlarini rivojlantirish hamda mustahkamlashga yordam beradi. Bolalarda biror sohaga nisbatan barvaqt yuzaga kelgan qiziqish kelajakda ularning shu sohasini yaxshi egallashlari uchun qandaydir tayyorgarlik rolini o`ynaydi.
Bog`chada bolalarning birgalikda ta`lim-tarbiya olishlari, birgalikda o`ynashlari va birgalikda ovqatlanishlari ularda jamoa tuyg`o`sini yuzaga keltira boshlaydi. Ko`pchilik bo`lib bir o`yinni o`ynash yoki biron vazifani bajarishda o`z xatti-harakatlarini kelishib olish, rollarni taqsimlash va bir-birlariga yordam berish kabi jamoa hayotiga oid fazilatlar namoyon bo`la boshlaydi. Biroq bog`cha yoshidagi davrda bolalar jamoasi endigina tarkib topa boshlayotganini unutmaslik lozim. Bolalar jamoasini mustahkamlashda ularning jamoasidagi endigina yuzaga kelayotgan o`zaro murakkab munosabatlari, ya`ni bir-biriga bo`ysunish, bir-biriga yon bosish kabi munosabatlar katta rol` o`ynaydi hamda bolalarning psixik taraqqiyotiga yordam beradi.
Bolalarning bunday o`yinlarida pala-partishlik, tartibsizlik yo`q. Chunonchi, ular qo`g`irchoqlarini yuvintiradilar, kiyintiradilar, ovqatlantiradilar so`ngra bog`chaga olib boradilar, uhlatadilar va h. bunday qat`iy tartib bilan amalga oshiriladi. Ana shunday tartibli, tizimli faoliyatda bo`lishga odatlanish bog`cha yoshidagi bolalar shaxsiy xislatlarining tarkib topishi uchun katta ahamiyatga ega. Bog`cha yoshidagi bolalar jismoniy va psixik jihatdan ham etarli darajada rivojlanganliklari tufayli ular oddiygina mehnat topshiriqlarini bajara oladilar. Bolalarning ijodiy harakatlari asosan o`yin hamda tasviriy san`at faoliyatida (rasm chizish, loy ishi, qog`ozdan har narsalar yasash kabi) namoyon bo`ladi. Bolalar o`zlarining o`yin va tasviriy faoliyatlarida kattalarning mehnatlarini tanqidiy tarzda
qayta tiklab, mehnat hayotini faol ravishda o`zlashtira boshlaydilar. Bu ularning mehnat faoliyatiga tayyorlanishlarida katta ahamiyatga egadir.
Bog`cha yoshidagi bolalarning o`z xatti-harakatlarini ma`lum vazifalarni ado etishga bo`ysundira olishlari, tobora ko`chayib borayotgan qiziqish va erishgan aqliy taraqqiyot darajalari ularni ma`lum ta`limiy dastur asosida tarbiyalash imkonini beradi. Bog`chada to`g`ri yo`lga qo`yilgan tarbiyaviy ishlar bolalarda mehnat faoliyatining dastlabki belgilari hamda bilimga qizikishni tarkib toptiradi.
Bog`cha hayotining ko`p qirrali va sermazmunligi bolalar bilish faoliyatlarining kengayishiga hamda chuqurlashishiga yordam beradi. Bu esa asosiy bilish jarayonlari bo`lmish - idrok, tasavvur, xotira va tafakkur kabi jarayonlarning xarakterini o`zgartirib yuboradi. Bog`chagacha tarbiya yoshidagi bolalarda bu jarayonlar ularning o`yin yoki biron amaliy faoliyatlari bilan birga namoyon bo`ladi. Masalan, kichik yoshdagi bolalar biron narsa bilan mashg`ul bo`lib turganlarida uni idrok qiladilar, ilgari ham shu narsa bilan mashg`ul bo`lganlarini eslaydilar va uni analiz va sintez qilib ko`radilar. Bog`cha yoshidagi bolalarda esa bu asosiy bilish jarayonlari bir-biridan differentsiyalashgan (ajratilgan) bo`ladi. Bog`cha yoshidagi bola biron o`yin faoliyati yoki biron narsa bilan mashg`ul bo`lishi jarayonidagina emas, balki bunday amaliy faoliyatdan tashqari ham biror narsa yoki xodisani idrok qilishi, tasavvur etishi, esida olib qolishi, esiga tushurishi hamda oddiy tarzda tafakkur qilishi mumkin. Shuning uchun bolaning bog`cha yoshidagi davrida ana shu asosiy psixik jarayonlari, va xususan, tafakkur hamda nutq jarayonlari jadal rivojlanadi. Bolalar kattalar bilan bo`lgan munosabatlarida narsa va xodisalar haqida elementar tushunchalar tizimini egallab olib, tafakkur qilishga o`rgana boshlaydilar. Kichik va bog`cha yoshidagi bolalarga xos bo`lgan «nimaga?», «nima qiladi?», «nima keragi bor?» kabi ko`p savollar ularni narsa va xodisalarning sabablari haqida fikr yurita boshlayotganliklaridan darak beradi.
Bog`cha yoshidagi bolalarning his-tuyg`ulari nihoyatda ko`chli bo`ladi. Ularning barcha xatti-harakatlari ko`tarinki hissiy xolatda utadi. Bundan tashqari, bog`cha yoshidagi bolalarning his-tuyg`ulari chuqur va mustahkam bo`la
boshlaydi. Bolalarda bog`cha yoshidan boshlab ahloqiy, intellektual va estetik hissiyotlarning eng sodda turlari yuzaga kela boshlaydi. Bog`cha yoshidan boshlab bolalarda iroda va irodaviy sifatlar ham tez rivojlana boshlaydi. Ularda o`zining butun xatti-harakatlarini ongli ravishda qo`yilgan umumiy bir maqsadga bo`ysundirish o`quvi yuzaga kela boshlaydi.
Emotsional-irodaviy xislatlarning shakllanishida o`yin, mehnat faoliyatlarining, ta`limiy mashg`ulotlarning ta`siri katta. Mashhur olim L.S. Vigotskiyning ta`qidlashicha, bola o`yinda bemor singari yig`laydi, vrach sifatida unga rahmi keladi, bola tanlagan rolda undagi mavjud kechinmalarning amaliy ifodasi gavdalanadi.
Ertaklar, hikoyalar, spektakllar orqali ham bolaga emotsional ta`sir etish imkoniyati to`g`iladi. Bola maktab ta`limiga bog`chada tayyorlanadi. O`quvchilarga qo`yiladigan har-hil talablar bilan tanishadi, fan asoslarini o`rganishi uchun biologik va psixologik jihatdan tayyor bo`ladi. Psixologik tayyorgarlik, bu - bola psixikasi bilim olishga etarli darajada rivojlanadi: idrokining o`tkirligi, ravshanligi, xotirasining ko`chliligi, tafakkurining yaqqolligi, diqqat nisbatan uzoq muddatli va shartli barqaror bo`ladi, bola o`z diqqatini muayyan ob`ektga yo`naltirish, taqsimlash buyicha ma`lum darajada ko`nikmaga ega bo`ladi. O`z xohish- irodasi bilan zarur ma`lumotlar to`plashga, o`z oldiga aniq maqsad va vazifa qo`yishga xarakat qiladi. Bolaning ana shu faolligi xotirasining muayyan darajada rivojlanganini bildiradi.
Bog`cha yoshidagi bolalarda ayrim psixik jarayonlarning rivojlanishi bilan birga ularning shaxsi va shaxsiy xislatlari ham tarkib topa boshlaydi. Bolaning tashqi muhitdagi narsa va xodisalar hamda o`ziga nisbatan bo`lgan to`g`ri, oqilona munosabatlarining asosi xuddi shu davrda yuzaga keladi. Bundan tashqari, bog`cha yoshidagi davrda bolaning qobiliyatlari tez rivojlanib, yangi-yangi ehtiyojlar va qiziqishlari xosil bo`ladi. Bola shaxsining ana shunday rivojlanib borishi natijasida uning xarakteriga oid xislatlar namoyon bo`la boshlaydi. Bog`cha yoshidagi davrda bolada qanday xarakter xislatlari tarbiyalansa, bu xislatlar bolaning maktab yoshidagi davrida va xatto katta odam bo`lib etishganida
ham namoyon bo`ladi. Shuning uchun bog`cha yoshdagi davrida bolada ijobiy shaxsiy xislatlarning tarkib topishiga alohida ahamiyat berish zarur. Bolalar bog`cha yoshidan boshlab hulq-atvorining ahloqiy normalari va qoidalarini intensiv ravishda o`zgartira boshlaydilar. Ular o`zlarining u yoki bu xatti- harakatlariga kattalar tomonidan beriladigan baholarga zo`r qiziqish bilan qaraydilar. Shuning uchun ular hamisha nima yaxshi-yu, nima yomonligini, qanday harakat to`g`ri-yu, qanday harakat noto`g`riligini aniqlashga intiladilar. Bunday ishda bolalarga hamisha yordam berish kerak, ularning bunday harakatlarini qo`llab-qo`vvatlash lozim.
Lekin, shuni esdan chiqarmaslik kerakki, ahloqiy norma va qoidalarni amalda kattalar hamda o`z tengdoshlari bilan bo`lgan munosabatlarida qo`llay olish tajribasiga ega bo`lishi kerak. Shundagina bu ahloqiy norma va qoidalarni singdira oladi. Ana shuni nazarda tutib, bolalar bilan bo`lgan munosabatda ahloq normalari va qoidalaridan mutloqo chetga chiqmay, bu sohada ularga namunalar ko`rsatishi kerak. Shunday kilib, yuqorida aytib o`tganimizdek, bolaning bog`cha yoshidagi davrida uning faqat psixik jarayonlarigina emas, balki shaxsi hamda shaxsiy sifatlari ham kamol topadi.
Dostları ilə paylaş: |
|
|