|
![](/i/favi32.png) Nizomiy nomidagi Toshkent Davlat Pedagogika unversitetiKichik maktab yoshi davri bolalarning xususiyatlari
|
səhifə | 11/34 | tarix | 05.04.2023 | ölçüsü | 293,74 Kb. | | #104405 |
| bolalardagi xavotirlanish va qorquv emotsional holatlarni tadqiq qilish maktabgacha va kichik maktab yosh davrlari )
Kichik maktab yoshi davriga 7-12 yoshgacha bo`lgan davr kiradi. Bola maktab ostonasiga qadam qo`yishi bilan yangi hayot faoliyatiga, yangi muhit sharoitiga kirib keladi. Bu davrdan boshlab bola faoliyatining mazmuni ham, tevarak-atrofidagi narsalarga munosabat ham o`zgaradi. Endi u o`quvchi degan sharafli nomga ega, uning muayyan vazifalari va o`quvchilik burchi bor.
Bola o`z hayotida yangi davr boshlanganligini anglaydi, o`qish ma`suliyati uning xatti-harakatlariga, yurish-turishiga, hulq-atvoriga katta ta`sir ko`rsatadi. Maktab yoshidagi bola maktab qoidalariga rioya qilishi, dars mashg`ulotlariga kechikmay o`z vaqtida etib kelishi, darsda o`qituvchining tushuntirayotgan materiallarini tinglab o`qib olish, topshiriqlarni o`z vaqtida bajarishi lozim. Darsda o`zini qanday to`tishi, gigiena va tozalikka rioya qilishi, o`qituvchi va kattalar tomonidan berilgan buyruq va ko`rsatmalarni so`zsiz bajarish, jamiyat orasida o`zini qanday to`tishi lozimligini bilishi kerak. Yashash sharoitidagi bunday
o`zgarishlar bola psixikasining o`sishiga, hulq-atvoriga, shaxsning tarkib topishiga ta`sir ko`rsatadi.
Maktabga kirish bolaning hayotida uning faoliyatini bo`rilish davri hisoblanadi. Kattalar va tengdoshlar bilan yangi munosabatlar maydonga keladi. Bola butun bir yangi jamoalar tizimiga qo`shiladi. O`quvchi oldiga bir qator jiddiy talablarni qo`yadigan o`qishga – yangi faoliyat turiga qo`shilish o`quvchilarni o`z hayotini qa`tiy tarzda tashkil qilishdagi qonun va tartibga bo`ysunshiga majbur qiladi. O`quvchi ta`lim jarayonida ahloqiy normalar va xatti-harakat qoidalarini o`zlashtira boshlaydi. Kichik maktab yoshi davrida ahlokiy xatti-harakatlarga poydevor qo`yiladi. Ta`limning boshlanishi bilan bola psixikasida keskin o`zgarishlar ro`y beradi, u psixologik tomondan qayta qo`rilishiga duch qiladi.
Psixologik qayta qo`rilish boshlangich sinf o`quvchilarida, ayniqsa I – sinf o`quvchilarida qiyinchiliklarni paydo qiladi. Bu qiyinchiliklar:
Birinchi sinf o`quvchilari ko`p harakatlarni intizom qoidalari talab qilgan darajada chaqqonlik bilan, sifatli qilib bajara olmaydilar. Lekin o`qish faoliyati doimiy ravishda intizom qoidalariga rioya qilinishni, 35-45 daqiqalik darslarda sabr-toqat bilan o`tirishni, o`zini-o`zi to`ta bilishni talab qiladi.
Ta`limning butun mazmuni boladan ihtiyoriy jarayonlarni: ihtiyoriy diqqat, ihtiyoriy idrok, xotirani rivojlangan bo`lishini taqozo qiladi.
O`quvchi mustaqil fikr yuritishi, vazifalarni mustaqil bajarishi lozim. Bu xususiyat hamma bolalarda ham birdek rivojlanmagan.
Bola o`z burchini anglagan bo`lishi, yaxshi o`qish va yaxshi intizomga ega bo`lishi, intizom qoidalariga rioya qilishi, o`yga berilgan vazifalarni bajarishi uning burchi ekanligi his qilishi kerak.
Diqqat-e`tiborini o`qituvchi aytganlariga qaratish, uni idrok qilib esda olib qolish va kerak vaqtda ularni boshqara olish qobiliyatiga ega bo`lmogi talab qilinadi. Bunday talablarga javob qaytarish so`zsiz o`quvchiga qiyindir. Bunday qiyinchiliklarni mustaqil ravishda enga bilish asta-sekin va muntazam o`qish jarayonida materialni osondan – qiyinga, oddiydan -
murakkabga tushuntirish, bolalarni o`qish faoliyatiga qiziktirish, darslarni qiziqarli, emotsional va obrazli bayon qilish orkali bartaraf qilinadi.
Kichik maktab yoshida ta`lim jarayonini tizimli tashkil qilish bolada begamlik davrining to`gallaganligidan dalolat beradi va o`qishga bo`lgan munosabatlar tobora o`zgara boradi. Bu davrda bolaning qiziqishlari o`yin faoliyatidan o`quv faoliyatiga asta sekin ko`chib o`tadi. O`qishga xos qiziqishlar ko`pincha bolalarning o`yin faoliyatiga ta`sir etadi, o`qishga xos qiziqishlar ko`pincha o`yinlar xarakteri va mavzu mazmuniga ta`sir qiladi.
O`quv jarayoni I-sinf o`quvchilarining diqqatini o`ziga jalb qiladi. Chunki o`quv faoliyatida zavqli o`quvchi bo`lish, maktab talablarini ado etish maroqlidir. Sungra o`qish jarayonining o`ziga bo`lgan qiziqish o`qish samarasiga kuchadi. O`quvchi bolalarning muayyan maqsadga qaratilgan faoliyati qiziqishlarni rivojlantiradi. Agar o`quvchilarning ijtimoiy qiziqishlari, jamoatchilik hislari rag`batlantirilsa, bu qiziqishlar shaxsni bir ajralmas xislati bo`lib qoladi, ta`lim jarayonida o`quv amallarini o`qituvchi tomonidan nazorat qilib borilishi o`quvchini o`qishga bo`lgan qiziqishlarini rivojlantiradi va o`qish faoliyati motivlari ham shakllanadi. I- sinf o`quvchilarining o`quv faoliyati motivi muayyan bir maqsadga aniq yo`naltirilmagan bo`lsa, III-IV sinf o`quvchilarining o`quv motivlari aniq bir maqsadni ko`zlashga qaratiladi. Ular nima uchun yaxshi o`qish, bilim olish, a`lochi bo`lishning motivlarini his qiladi. Ular yaxshi o`qisa, bilim olsa kelgusida muhandis, o`qituvchi, shifokor bo`lishini biladi. Maktabga kirgan davridan boshlab uning asosiy faoliyati o`qish ekanligini tushungan o`quvchi muhim ijtimoiy vazifa - o`qish, bilim orttirish vazifasidan iborat ekanini bilib oladi. Kichik maktab yoshidagi o`quvchilarning o`qish faoliyati qat`iy ravishda maqsadga muvofiqlashtirilgandir.
Kichik maktab o`quvchilarining o`qish faoliyati bilan birga mehnat faoliyati ham o`ziga xos xususiyatlarga egadir. Ma`lumki, maktablarda ta`limning dastlabki bosqichidan boshlab o`quvchilarni mustaqil mehnat faoliyatiga amaliy va psixologik jihatdan tayyorlashga e`tibor beriladi. Bu davr ichida bolalarda mehnatga nisbatan ongli, ijobiy munosabatda bo`lish asoslari tarkib topa
boshlaydi. Ularda mehnatga havas o`yg`onadi, mehnatga va mehnat ahllariga hurmat bilan qarash, ijtimoiy foydali ishlarda qatnashishga intilish singari fazilatlar tarkib topadi. I – IV sinf o`quvchilari o`z-o`ziga xizmat ko`rsatish, turli materiallardan har hil buyumlar yasash, o`simliklar ekib o`stirish, o`ydagi yumushlarga qatnashish kabi bir qancha ishlarda ishtirok etadilar va bu sohada dastlabki ko`nikma va malakalarni xosil qiladilar.
Kichik yoshdagi o`quvchilar zarur bo`lgan harakat va amallarni darhol o`zlashtirib va egallab ololmaydilar va ko`proq ortiqcha va chalkash harakatlar qiladilar. Mehnat jarayonidagi turlicha ish harakatlarini, chunonchi: tikish, to`qish, qiyish yoki taxtalarni randalash kabi ish harakatlarni qiynalmasdan va birmuncha sillik bajaradigan bo`lish uchun har bir ishda har qanday harakatlar qilish kerakligini va bu harakatlarning qay yo`sinda amalga oshirilishini aniq bilib olish va esda qoldirish kerak bo`ladi. Harakatlarni qayta-qayta takrorlash, mashq qilib borish natijasida kichik yoshdagi o`quvchilarda uchrab turadigan ortiqcha va chalkash harakatlar yo`qolib boradi. O`qituvchilar mehnat darslarida o`quvchilarning mehnatiga etarli darajada e`tibor berishlari, mehnat darsiga alohida tayyorgarlik ko`rishlari, o`quvchilarning har bir harakatlarini ziyraklik va kuzatuvchanlik bilan nazorat qilishlari, ularga individual munosabatda bo`lishlari maqsadga muvofiqdir.
Boshlang`ich sinf o`quvchilarning mehnati: 1-dan, ularni yosh, individual va jismoniy rivojlanishiga mos bo`lishi; 2-dan, o`quvchi shaxsini qiziqtira oladigan; 3-dan, undan kundalik ish jarayonida o`z-o`ziga xizmat qilishga asoslangan; 4-dan, jamoa bo`lib mehnat qilishga, bir-biriga nisbatan xamkorlik, do`stlik, urtoqlik tuyg`o`larini shakllantiradigan; 5-dan, o`quvchi o`z-o`zini tuta bilishga, sabr-toqatli bo`lishga, qiyinchiliklarga bardosh berishga o`rgatadigan va ularni shakllantiradigan; 6-dan, o`quvchi o`z mehnati natijasidan bahramand bo`ladigan mehnat xususiyatlariga ega bo`lishi lozim. Bola o`z mehnat mahsuli sinf yoki maktab jamoasiga, jamoatchilikka manfaat keltirayotganligini bilib, undan xabardor bo`lib borsa, undagi ijtimoiy foydali mehnatga bo`lgan ishtiyok
yana ham ortadi va mehnatga nisbatan faol, ijodiy va ongli munosabat shakllana boradi.
Bola maktabda tevarak-atrofdagi narsa va xodisalarni, ularning hilma-hil sifat va xususiyatlarini o`zining «yaxshi taraqqiy qilgan asab tizimini apparati», bosh miya va butun sezgi a`zolari vositasida bir-biridan aniq farq qilib bilish imkoniyatiga ega bo`ladi.
Kichik maktab yoshidagi o`quvchilarda ko`zning o`tkirligi ranglarni ajratish, eshitish qobiliyati bog`cha yoshidagi bolalarnikiga nisbatan ancha takomillashgan bo`ladi. Bu sezgilar idrok qilish jarayoni bilan chambarchas bog`langan bo`ladi. Bola atrofdagi muhitni befarq idrok etmaydi, lekin kichik o`quvchilarning idroki ko`pincha noaniq xarakterga ega bo`ladi. Ular bir-biriga uhshash predmetlarni aynan bir hil narsalar deb qabul qiladilar. Kichik o`quvchilarda makonni idrok qilish ham etarli darajada rivojlanmagan. Ular asosiy uzunlik o`lchovlari nomlarini biladilar-u, lekin ularda masalan: bir kilometrga teng bo`lgan masofaning qancha bo`lishi to`g`risida konkret tasavvur yo`q. Shuningdek, vaqtni idrok qilish ham so`st rivojlangan. Bolalar idrokining zaif tomonlariga shu narsa sabab bo`ladiki, ularda bilim va tajriba etishmaydi. Lekin shu bilim va tajriba paydo bo`lib borgan sari bola dunyoni tobora aniqroq va to`g`riroq idrok qila boshlaydi.
Kichik yoshdagi o`quvchilarning xotirasi kattalar xotirasidan ko`p jihatdan farq qiladi. 7 – 8 yoshdagi o`quvchilar hamma narsani so`zma-so`z va harfma-harf o`zlashtirib olishga, hatto shunday o`zlashtirishni talab qilmaydigan, balki o`z so`zlari bilan bayon qilish mumkin bo`lgan narsalarni ham esda qoldirish layoqatiga ega bo`ladi. Ularda obrazli xotira ko`chli rivojlanadi, so`z-mantiq xotirasi kamroq rivojlangan bo`ladi. Ta`lim jarayonida o`quvchilarda ma`naviy xotira, emotsional xotira rivojlanadi. 1– 2 sinf o`quvchilarida xotira xajmi tor, 3 – 4 sinf o`quvchilarida esa xotira xajmi kengayadi.
Maktab ta`limining tizimli olib borilishi bola tafakkuri rivojiga ko`chli ta`sir qiladi. Maktab ta`limining boshlanishi bilan bolalarda tushunchali tafakkur tez rivojlanadi. Bu tafakkur jarayonida bola tushunchalar yordamida ish ko`radi. Avvaliga tushunchali tafakkur aniq predmet va xodisalar bilan mahkam bog`langan
bo`ladi, lekin asta-sekin kichik yoshdagi o`quvchilarda konkret narsadan abstraktlashish, umumlashtirish va mavhum xulosalar chiqarish ko`nikmasi vujudga keladi. Ular etarli darajada narsa va xodisalar haqida tushunchalarga ega bo`ladilar. Lekin ular mavhum, abstrakt tushunchalarni anglab olishda qiynaladilar. Bolalar tafakkuri bilan birga nutqi ham rivojlanib boradi. Lekin bolaning maktabga kirayotgan paytidagi nutqi ma`no tomonidan ham etarlicha taraqqiy etmagan bo`ladi. Nutqdagi asosiy fikrlarni tushuna olmaslik, kerakli so`zlarni topib jo`mla tuza olmaslik, ko`pincha shunga olib keladiki, o`quvchi hamisha ham o`qib chiqilgan material mazmuning o`z so`zlari bilan bayon qilib bera olmaydi, uni so`zma-so`z aytib berishni afzal ko`radi. Garchi bu vaqtda bolaning so`z boyligi ancha ortgan bo`lsada, u ko`pchilik xollarda passiv bo`ladi.
Kichik o`quvchilarning tafakkuri, nutqi uning xayoli bilan birga rivojlanadi. Kichik maktab o`quvchilari xayolidagi obrazlar haqiqatga yaqinrok bo`lib, ularni ancha aniqroq aks ettiradilar. Ular xayolining xarakterli xususiyati yaratilgan obrazlarning yaqqolligi va aniqligidadir. Xotirada yaxshi saqlanib qolgan, olingan bilimlarning kengayib borishi tufayli ancha boy va hilma-hil bo`lib boradigan xayol obrazlarining mustahkamlanishi yuzaga keladi. Kichik o`quvchilar xayoli taqlidchan xarakterli bo`ladi. Bola o`zi o`ylab topgan, eshitgan, kuzatgan narsasini tiklashga o`rinadi. Shuning uchun undagi xayol tiklash xarakteriga ega bo`ladi. O`qish jarayonida bu tiklovchi xayol muhim ahamiyatga egadir.
Yuqorida bayon qilinganlardan ma`lumki, kichik maktab o`quvchilarining bilish jarayonlari, aqliy taraqqiyotiga xos xususiyatlar, unda kelgusida bilim egallash uchun imkoniyatlar mavjudligidan darak beradi. Bu imkoniyatlarni bola faolligini rag`batlantirish, aktiv, mustaqil va ijodiy fikrlashga o`rgatish, undagi imkoniyatlarni qobiliyat darajasiga etishi uchun tinmay harakat qilish orqali shakllantirib borish talab qilinadi.
Kichik maktab yoshi davrida bola shaxsining shakllanishi davom etadi. Yangi faoliyatga o`tish o`quvchi bolaning o`z asosiy faoliyatiga yangi munosabatni paydo qiladi. Unda burch hissi usa boshlaydi. U o`qish shart
ekanligini va u uning burchi ekanligini, belgilab qo`yilgan qoida va talablar bajarilishi shartligini anglaydi. O`quvchi o`zini o`quvchidek xis qiladi va unda yaxshi o`qishga extiyoj paydo bo`ladi. Bu davrda ahloqiy xatti-xarakat qoidalari o`zlashtiriladi, shaxsning ijtimoiy yo`nalishi tarkib topa boshlaydi.
Kichik maktab yoshidagi o`quvchilarning ahloqiy onglari I va IV sinfdagi o`qish mobaynida muhim o`zgarishlarga uchraydi va ahloqiy sifatlar, bilim va tasavvurlar sezilarli darajada boyiydi va bola o`zini-o`zi anglay boshlaydi. U o`ziga xos bo`lgan yaxshi-yomon xususiyatlarni bilmasa ham, lekin u o`zini menligini his qiladi. O`zining vazifasi, hozirgi vaqtdagi maqsadi, uni bajarish lozimligi, o`yga berilgan vazifalarni bajarish uning burchi ekanligi, takrorlashi lozimligi kabilarni anglab etadi.
Maktab ta`limining dastlabki yilarida qiziqishlar, xususan, bilim egallashga qiziqishlar, intellektual qiziqishlar sezilarli darajada rivojlanadi. Psixologlarning ta`qidlashicha, dastavval ayrim faktlarga, boshqa narsalardan ajratib olingan yolg`iz xodisalarga nisbatan qiziqishlar xosil bo`ladi. III-IV sinflarda esa, sababalarni, qonuniyatlarni, xodisalar o`rtasidagi aloqa va o`zaro bog`liqlarni bilib olish uchun bo`lgan qiziqishlar rivojlanadi. III sinfdan boshlab o`qishga qiziqish differentsiallasha boshlaydi. O`quvchilardagi bunday qiziqishlar o`zini anglash va o`z xatti-harakatiga baho berishi kabi xususiyatlarni shakllantiradi.
Demak, kichik maktab yoshida ta`limning ta`siri bilan bolalarning psixik rivojlanishida jiddiy siljishlar yuz beradi. Bu ularni xayotlarining ma`suliyatli davri bo`lmish bo`rishiga, ya`ni o`smirlik davriga utish uchun tayyorlaydi.
Kichik maktab yoshida bolalarning munosabatlari ham o`zgaradi, xususan:
|
|
|