Rüfət Lətif oğlu



Yüklə 166,87 Kb.

tarix14.07.2018
ölçüsü166,87 Kb.


Rüfət

 

Lətif

 

oğlu

 

Hüseynzadə

 

Naxçıvan



 tarix boyu elm, 

mədəniyyət

 

mərkəzi


 

olmuşdur.

 

Naxçıvan


 MR Ali 

məclisinin

 

Sədri


 

cənab


 Vasif 

Talıbov


  

Azərbaycan

 Milli 

Elmlər


 

Akademiyası

 

Naxçıvan


 

bölməsinin

 

açılışındakı



  

nitqində


 

Naxçıvanın

 çox 

qədim


 bir 

tarixə


 malik 

olduğunu


 

 min 



illər

 boyu burada elmin, 

mədəniyyətin

 

inkişaf



 etdiyini 

söyləmiş


  

  



Naxçıvanın

 bu 



günündə

 

olduğu



 kimi, 

keçmişində

 



 elmin 



yüksək

 

səviyyədə



 

olduğunu


 qeyd 

etmişdir


 (1).   

 

Naxçıvanın böyük alim və mütəfəkkirləri



  öz y

aradıcılıqları ilə 

elə zəngin bir irs qoyub getmişlər ki, bu gün də onların irsi 

elmimizin, ədəbiyyat və mədəniyyətimizin

  

inkişafında, Naxçıvan 



tarixinin öyrənilməsində yeni məlumatlarla mühüm əhəmiyyət 

kəsb edir və bu gün də onların yaratdıqlarına, əlyazmalarına 

rast gəlmək olur. 

  

 



XIX əsr Azərbaycan məktəb və pedaqoji fikir tariximizin, ədəbi 

fikrimizin    

görkəmli nümayəndələrindən olan Məhəmməd Tağı 

Sidqi Səfərov (1854

-

1903) və onun oğlu tanınmış şair, publisist, 



tərcüməçi Məhəmmədəli Sidqi Səfərov (1

888-1956) bütün 

həyatı boyu maarif və mədəniyyət

  

carçısı olmuşlar, 



yorulmadan, fədakarcasına xalqı müasir elmə, tərəqqiyə 

çağırmışlar. Onların yazıb 

– 

yaratdıqlarına bu gün də rast 



gəlmək olur ki, onları xalqımıza, xüsusilə

  

müasir ədəbi və 



pedaqoji fikri

n nümayəndələrinə çatdırmaqla ədəbi, mədəni və 

pedaqoji fikrin keçmişini daha dərindən öyrənməyə imkan 

verdiyi kimi, sabahımızı da aydın görməyə şərait yaradır və Cəlil 




Məmmədquluzadə demişkən gələcəkdə səhvlər etməməyə 

əlverişli

  

imkanlar yaradır.



 

Məhəmməd Tağı Sidqi və Məhəmmədəli Sidqi haqqında keçən 

əsrin böyük şəxsiyyətləri C.Məmmədquluzadə, H.Cavid, 

Qurbanəli Şərifzadə, Əziz Şərif, Əliqulu Qəmküsar və başqaları 

dəyərli əsərlər, xatirələr yazmış, M.T. Sidqi ilə məktublaşmalar 

aparmışlar. Müasir dövrümüzün böyük alimləri, tədqiqatçıları, 

pedaqoqları 

– 

İsa Həbibbəyli , Yavuz Axundlu, Lətif 



Hüseynzadə, Əsgər Qədimov, Əbülfəz Amanoğlu, Hüseyn 

Həşimli, İbrahim Mollayev, 

 

Mirabbas Aslanov, Əziz 



Mirəhmədov, Feyzulla Qasımzadə, Fazil Seyidov, Yavər 

Eyvazov, Maq

sud Mahmudzadə, Şövqi Novruzov, Abbas 

Zamanov, Qulam Məmmədli, Xeyrulla Məmmədov, Məmməd 

Cəfər, Vahid Rzayev, Rəcəb Ağayev, Lütviyyə Əskərzadə, 

Rüfət Hüseynzadə və başqaları

  

Sidqi və onun mühiti haqqında 



qiymətli

  

əsərlər yazmış, maraqlı elmi məqalələr də



rc 

etdirmişlяr.

 



Sidqi görkəmli bir ədəbiyyatşünas alim, mahir pedaqoq

məktəbşünas

  olaraq   

təlim və tərbiyəyə, dilimizə, 

ədəbiyyatımıza

  

dair qiymətli



   

əsərlər yazıb

-

yaratmışdır. 



(“Nümuneyi əxlaq”, “Töhfeyi

bənat, yainki Qızlara hədiyyə”, 



“Müxtəsər coğrafiya risaləsi”,”Tənviri əfkar” (“Fikirlərin 

işıqlandırılması”), “Həkimanə sözlər”, “Nəsihətnamə”, 

“Pedaqogika”).  

Sidqi bir xalq müəllimi, bir

  

məktəbdar kimiHacı ağa Fəqir, 



Hüseyn Soltan Kəngərli, Hüseyn İsmayılov, Salman Əsgərov 

kimi ziyalıların köməyi

 

ilə 1892


-ci 

ildə


  Ordubadda  

“Əxtər”


  

(Ulduz) adlı

  yeni  

üsullu milli məktəb 

açmışdır ki, 

 

Sidqinin geniş



  

pedaqoji fəaliyyəti də elə buradan 

başlamışdır. Sidqi bu məktəbin həm təsisçisi, həm rəhbəri, həm 

müəllimi, həm də müəllifi idi. Burada həm şəriət,

 

həm də 


dünyəvi fənlər tədris edilir, şagirdlər partalarda oturur, yeni 

üsullarla dərslər keçilirdi.

   



Sidqinin bu  

məktəbi tezliklə böyük şöhrət 

 

qazandı və ölkədə 



geniş yayıldı. Azərbaycanın və

  

Gürcüstanın müxtəlif



  

yerlərində 

də Sidqinin məktəbinə oxşar məktəblər yaradılmağa başlandı.

  

Naxçıvan ziyalıları tərəfindən 1894



-

cü ildə Naxçıvana dəvət 

edilən M.T.Sidqi Yaxın və Orta Şərqdə məşhur olan, yeni bir 

məktəb 


“Tərbiyə” məktəbini 

 

də burada 



Naxçıvanda

  

təsis 


etmişdir (2).

 

 



“Tərbiyə məktəbi”ndə də həm

 

şəriət, həm də dünyəvi fənlər 



tədris edilirdi. Burada “Türk dili”, “Türkcə hüsnxət”, “Fars dili”, 

“Elmi-


ilahi”, “Rus dili”, “Əxlaq məsələləri”, “Nəğmə” və s. kimi 

fənlər tədris edilirdi. Fənlərin tərtib olunmuş proqramından 

məlum olur ki, dərslərin

  

əksəriyyətində əxlaqi



-didaktik 

hekayələr, şeir və təmsillərin öyrədilməsinə 

 üstünlük 

verilmişdir.

    

Bu məktəbdə



  kollektiv sinif-

dərs sistemi tətbiq edilmiş, şagirdlər 

həsir üstündə deyil, partalarda oturmuş, lövhədən, silgidən 

istifadə edilmişdir. Bu məktəbdə pedaqoji fikir tariximizdə ilk 

dəfə olaraq Sidqinin özü tərəfindən işlənib hazırlanmış və bu 



günə qədər əhəmiyyətini itirməmiş, mühafizə edilib saxlanılan 

“Ədəb qaydaları” tətbiq edilirdi. Şagirdlərə qarşı heç bir cəza 

tədbiri tətbiq edilmirdi (5).

 

Tədris planında özünə möhkəm yer tutan əxlaq dərsləri də 



Sidqiyə böyük şöhrət qazandırmışdı. Bu məktəbdə dillərin 

tədrisinə, xüsusilə ana dilinin tədrisinə xüsusi fikir 

verilirdi.  O  

deyirdi : “Oəvvəlaanadilidir, saniyənVətəndilidir, 

salisənmillətdilidir”.

  Si


dqirusdilinintədrisinədəxüsusiəhəmiyyətv

erirvətərbiyəməktəbindəilkdəfəolaraq

  

uşaqlararusdilitədrisedilir



di. Sidqi xarici dil kimi ərəb və fars dilinin də öyrədilməsini 

məsləhət bilirdi. O deyirdi ərəb dili dinimizin dilidir, fars 

dili  

ədəbiyyatımızın dilidir, rus dili hökumətimizin dilidir, türk dili 



anamızın dilidir.

 

M.T.Sidqinin açdığı “Tərbiyə məktəbi”nin dahi şairimiz Hüseyn 



Cavid, böyük yazıçı Məmməd Səid Ordubadi, məşhur 

ədəbiyyatşünas alim Əziz Şərif, görkəmli rejissor və aktyor Rza 

Təhmasib, Məmmədhüseyn Təhmasib, mollanəsrəddinçi 

şairlərRzaqulu Nəcəfov və Əliqulu Qəmküsar qardaşları, yazıcı 




– 

publisist Ələkbər Qərib, Əli Səbri Qasımov, şair Məhəmmədəli 

Sidqi (M.T.Sidqinin böyük oğlu), məşrutəçi Ələkbər 

Məmmədquluzadə, adlı

-

sanlı maarifçilər



Əbdüləzim 

Rüstəmzadə, Mircəfər Mirişli, Əlirza Rasizadə (Hüseyn Cavidin 

kiçik qardaşı), realist rəssam Bəhruz Kəngərli, 

 

tanınmış təhsil 



işçisi, müəllim və pedaqoq Xəlil Hacılarov,

  

əməkdar müəllim 



Həsən Səfərli,Məmməd Xəlilov və Əli Xəlilov, Heydər Vəzirov, 

Əsəd Şeyxov, Qasım Camalbəyov, diplomat İbrahim Əbilov 

(1882-

1923)kimi böyük elm, ədəbiyyat və mədəniyyət, ictimai və 



dövlət xadimləri yetirmələri olmuşdur. Onlar nəinki 

Azərbaycanda, eləcə də ölkəmizdən çox

-

çox uzaqlarda tanınan 



məşhur şəxsiyyətlər 

– 

elm, ədəbiyyat və incəsənət xadimləri



siyasətçilər olmuşlar. Elə tək görkəmli yetirmələrinə görə 

Sidqinin “Tərbiyə məktəbi”ni Qori Müəllimlər Seminariyası ilə 

müqayisə etmək olar. Bu məktəbdəki yeni təlim

-

tərbiyə üsulları 



o dövr ziyalıları üçün böyük təcrübə məktəbi idi, Cəlil 

Məmmədquluzadənin dediyi kimi “...müəllim

  

və ədiblər üçün 



bura bir darülürfan hesab olunurdu”.   


M.T. Sidqi  

istedadlı bir

  

şair, yazıçı



  

kimi uşaq, yeniyetmə və 

gənclər üçün

  

tərbiyəvi əhəmiyyətli, ibrətamiz



  

şeir və hekayələr 

yazmış,

  r


us, ərəb və farscadan

  

tərcümələr etmiş, teatrımızın 



inkişafında dəyərli xidmətlər göstərmiş, Qurbanəli bəy 

Şərifzadə, Mirzə Nəsrulla Əmirov, Cümşüd Paşa Sultanov 

kimi  

ziyalı dostlarını ətrafına toplayaraq “Həvəskar aktyor 



dəstəsi” yaratmış, özü ona rəhbərlik etmiş, həm tamaşaların 

rejissoru, həm də aktyoru kimi çıxış etmişdir.

   

M.T.Sidqi  



maarif və mədəniyyətimizə, dilimizin saflığına, 

qızların təhsilinə dair, habelə yeni 

– 

latın əlifbasına keçidlə bağlı 



dəyərli əsərlər, publisistik məqalələr yazmış

  

və 



o, 1896-

cı 


ildə

  

Naxçıvan qəzasında ilk dəfə olaraq müsəlman qız məktəbi 



açmışdır. XIX əsrin sonunda Naxçıvan kimi ucqar bir bölgədə, 

dindar bir yerdə qızlar üçün məktəb açmaq böyük hünər idi. 

Şəhərin din xadimlərinin, molla və müctəhidlərin

  

hücumlarına 



b

axmayaraq Sidqi öz mütərəqqi fikirlərindən dönməmiş və qız 

məktəbinin açılmasına nail olmuşdur. Bu məktəbin açılmasında 

Naxçıvanın qabaqcıl maarifpərvərləri

Paşa Sultanov, 



Qurbanəli

  

Şərifzadə, Əsədağa Kəngərli və başqaları yaxından 




kömək etmişlər. Sidqinin bu mütərəqqi fəaliyyəti Bakı 

maarifpərvər milyonçusu H.Z.Tağıyev tərəfindən təqdir edilmiş 

və məktəbin inkişafı və

  

fəaliyyəti üçün maddi yardımda 



bulunmuşdur.

 

M.T.Sidqi məktəbdarlıqla bərabər uşaqlar üçün



  didaktik 

mahiyyətli mənzum şeir və hekayələr, lirik qəzəllər yazmış, 

publisistik pedaqoji çıxışlar etmişdir ki, onlar toplanmış və nəşr 

olunmuşdur.

 

Əlimizdə Məhəmməd Tağı Sidqinin, onun oğlu Məhəmmədəli 



Sidqininin və onun müasirlərinin pedaqoji və ədəbi ictimaiyyətə 

tanış olmayan və bu günədək nəşr ol

unmayan  bir 

neçəəlyazması vardır. Bu

  

nadir əlyazmalar



   2008-

ci ildə 106 

yaşında dünyasını dəyişmişədəbiyyatşünas

  

alim, ”İstiqlal” 



ordenli  

Əməkdar müəllim atam Lətif Hüseynzadənin şəxsi 

arxivində saxlanılmış

  

və bu gün həmin əlyazmaları ilk dəfə 



olaraq  

müxtəsər şərh və izahla ədəbi

-pedaqoji 

ictimaiyyətimizəçatdırıram. Bu əlyazmalar pedaqoji fikir, dil 




  

ədəbiyyat tariximiz üçün qiymətli bir mənbə, həmçinin Sidqi 



irsinin öyrənilməsində dəyərli

  

qaynaqlar hesab edilə bilər.



 

Əlyazmalardan biri 1896

-

cı ilin 14 mayında Naxçıvan şəhərində 



rus  imperatoru  II Nikolay Aleksandroviçin  tac qoyma gününün 

qeyd edilməsi mərasimində 

 Sidqinin etdiyi 

çıxışının

  

əlyazmasıdır. Bu əlyazmanı “Dilimiz və məktəbimiz” 



adlandıra bilərik ki,

  

əlyazmanın



   

mətni


  

Naxçıvan 

qazisi  

mötəbər


  

Axund Hacı Molla Məhəmməd

  

Nəxçivaniyə 



yadigar olaraq təqdim edilmişdir. Sidqi bu çıxışında

  

millət 



balalarının ana dilində təhsil almasından, dilimizin 

saflaşdırılması

  

və inkişaf etdirilməsindən, maarif



  

və 


mədəniyyət

  

işlərindən danışmış,



 

Naxçıvan


  

şəhərində, onun 

qəsəbə və kəndlərində yeni üsulda, ana dilində milli məktəblər 

açmaq istəyindən söz açmışdır. M.T.Sidqi çıxışında

  dilimizin 

çox pozulduğundan insanlarımızın

  

mənasını bilmədən ərəb, 



fars, rus sözlərinin

  yerli- 

yersiz işlətmələrindən

  

təəssüflə 



danışmış və 

 

belə



  

demişdir: “...Qədim tarixlərdə

  

ərəblər


  geri 

qalmış


  

mədəniyyətdən uzaq bir millət olmuşlar. Fəqət 

islamiyyət

  

onları ayıltmış, onlara maarif



-

mədəniyyət yolunu 




göstərmiş

  

və yüksək



  

əxlaqi keyfiyyətlərlə təmin 

etmişdir…Milliyyətindən asılı olmayaraq ərəblər öz dillərini, 

yazılarını, adət vəənənələrini başqa xalqlara qəbul

  

etdirmişlər. 



O  

cümlədən Qafqazda (Azərbaycanda), Türküstanda ərəb dili 

hakim dil olmuşdur. Hətta «Müəllimi 

– 

sani» ismi ilə məşhur 



olanƏbu Nəsr Farabi əl

-

Türki və birinci hükəmadan sayılan və 



şeyxi rəis ləqəbi ilə müləqqəb olan Əbu Əli İbn Sina kimi şəxslər 

türk oğlu türk ola

-ola  

əsərlərini



  

ərəb dilində

  

yazmışlar...». 



M.T.Sidqi çıxışında insanlarımızın, hətta 

ziyalılarımızın

  

işlətdikləri ərəb, fars, rus sözlərinin yanlış 



işlətdiklərindən və yerində işlətmədiklərindən qayğılanır və 

bildirir: “Bir əbaya bürünmüş məktəbdar mirzə” deyir: “Duz 

nəməkdanını mənə ver” (“Nəmək” elə duz deməkdir. ”Duz duz 

qabını mənə ver”(?) kimi mənasız ifadə çıxır), yaxud “

Darvaza 

qapısı”nı ört.(“Darvaza” böyük qapı deməkdir), yaxud da deyir: 

“Mənə bir kasa mast qatıq ver” (“Mast” elə qatıq deməkdir), 

“Heyva behdanəsinin toxumu”nu ək (“Behdanə” elə“heyva 

toxumu” deməkdir) və s. Daha sonra isə Sidqi yenə yazır: 

“Sivilizasiya 

görmüş bir «Obrazovannıy» isə belə danışır: 



“İstansiyada fayton yox idi. Bir troyka tutdum, pramoy vağzala 

kimi proqonda getdim. Mejduproçim yamşikin də navodkasını 

verdim, kontordan posılkanı aldım, bir yeşik suxarı, iki koropka 

konfet, üç düjin spiçka, b

ir asmışqa çay aldım…Voobşe 

naprasnı yerə skuçno olma…” (10). Sidqi dilimizin belə gülünc 

vəziyyətə düşməsindən narahat olur və balalarımızın

  ana 


dilində təhsil almasından, dilimizin saflaşdırılmasından, maarif 

və mədəniyyətimizin

  

inkişaf etdirilməsindən



  

danışır.


 

Sidqinin əlimizdə olan ikinci

  

əlyazması bir



   

şagird dəftərinin iki 

səhifəsi həcmində olub başdan sonadək qara tuşla

  

öz əli ilə 



yazdığı

  

gözəl, lirik bir şeir parçası



qəzəldir. Bu vərəqədə 

həmçininSidqi farsca da bir şeir

  

yazmış və



  

bazarlıq


 

xərcləri 

ilə

  

bağlı bəzi qeydlər də etmişdir. Vərəqənin arxasında əlifba 



tariximiz üçün maraqlı qeydlər də vardır. Belə ki, Sidqi qədim 

şəkli yazının

piktoqrafiq işarələrin, hansı ki, Gəmiqayada da 



onlara təsadüf edilmişdir ki,

  

onların mənasını açıqlama



təşəbbüsündə bulunmuş və bir neçə işarənin qarşılığını da 

vermişdir. Daha sonra ərəb hərflərində “Əbcəd” hesabının və 

“Sərvi” xəttinin qarşılıq

   

hərflərini vermişdir. Aydınlıq üçün 




deyək ki, ərəb əlifbasının

  

nəstəliq,



  

şikəstə,


  

kufi və s. xətləri ilə 

yanaşı

  

“Sərvi” xətti də vardır. Bu əlifba şaquli bir xəttin



  

sağ və 


sol tərəfində

  

müxtəlif



  

saylı qollar

  

çəkməklə hərflər



  

və ya 


saylar göstərilir, sözlər yazılır. Sidqi də bu

  

bədii 



dekorativ xətt 

növünün  

qarşılıqlarını

  

həmin vərəqədə yazmışdır (9).



 

          

Sidqinin ana dilində əlyazma qəzəlini 

oxucularımıza

  

çatdırırıq:



 

         

Cana, mürüvvət

  

eylə günüm çox yaman keçir



 

           

Karım

  

həmişə naləvü 



–ahu- 

fəğan keçir

 

            



Gül mövsümündə qonça sifət qan olub könül

 

            



Fəsl bahar içində

  

baharım xəzan keçir.



 

           

Onda səbr eyləmənəm, ah

-

zar məsa



 

           

Görsəm rəqiblər səninlə mehriban keçir

 

           



Yoxdur məgər mürüvvətin, ey bivəfa

 

            



Mən ağlıram, rəqiblərim şadman keçir

 

             



Əğyar tənəsin nəyə, nəyə təşbih eyləyim

 



            

Bənzər o bir bəlayə, gəlib nagahan keçir

 

            



Birvəqtvaridimənəçoxmehribanidin

 

             



O günlərim xəyalə gəlir, hər zaman keçir

 

             



Gəl , bir müyəssər olsa içək vəsl camını

 

              



Fövt etməyək bu fürsə

ti, ömr cavan keçir 

              

Birbusə


  

vədeylədiniftarvaxtına

 

              



Gəlvədinə

  

vəfaeylə , axır



  

əzankeçir

 

              



Sidqihəmişə

  

bəzm



  

vüsalından

  

lalətək


 

              

Əğyar

  

əlində



  

badəgörübbağrıqankeçir

 

 

Bu şeir parçası, M. T. Sidqinin “Əsərləri”nə daxil edilmişdir(2).



 

M.T.Sidqinin farsca əlyazması isə hədislərdən, İslam dini 

rəvayət və hekayələrindən qaynaqlanan, həmçinin insanları 

düzlüyə, doğruluuğa ədalətə səsləyən

  

bir şeir parçasıdır. Bu 



şeir parçasından

  

Sidqini əxlaqımızın, mənəviyyatımızın 



keşikçisi kimi görmək olur. Onun farsca yazdığı şeiri 

bacardığımız qədər aşağıdakı kimi tərcümə etmişik:

 



                             

O insan ki, Allah ona həyat verdi, can verdi

 

                             



Nadürüstlər tüğyan etdi, o neməti un

utdu 


                             

O, insanlara ölkəsində həyat qurdu, yaşatdı

 

                             



Gədalar da o cəlalı, o büsatı dağıtdı.

 

                             



O xalqın ki, göylər idi cənnət kimi məkanı,

 

                              Xarabay



a çevirdilər, bəd əməlli cahillər.

 

                             



O yerdə ki, övladları valideynə kəc baxdı,

 

                             



Qəza

-

qədər o məkanda hər gün artdı, 



çoxaldı.

 

                             



O şəxslər ki, haram yeyər, iman, insaf 

tanımaz


 

                             

Zaman gələr yedikləri ona əzab 

verər,


   yaramaz (9) 

M.T.Sidqinin 

digər

 bir farsca 



əlyazma

 

şeirində



 xeyli 

düzəlişlər,

 

redaktə


 

işləri


 

oxunuşunu

 

çətinləşdirsə



 

 onu oxuya bildik. Bu 



mənzum

 parçadan 

aydın

 olur ki, 



şeir

 

“Qılquyruq



” 

ləqəbi


 

ilə


 


tanınan

 

Zərqam



 

haqqındadır.

 

Zərqam


 var-

dövlət,


 

sərvət


 

hərisidir.

 O 

özündən


 

razı,


 tamahkar, 

lovğa,


 nadan bir 

şəxs


 

obrazı,


 

bəlkə


 

 bir 



təmsil

 

nümunəsidir



 ki, 

şeirdə


 

belə


 deyilir: 

                      

Aqil, kəs be qu, ço Zərqam nəşəvəd

 

                      



Əz faideyi kibr, təmeh xam nəşəvəd

 

                      Axir ze qürur-



e düm ura be borənd

 

                      



Dər miyan xas

-

ü am bədnam şəvəd...



 

                      

Zərqam həme qoft mehr əst vücud

 

                      



Əz xod bozorqəm həme mükərdəd sücud

 

                      



Axer çe konəm ki, düm məra zaye kərd

 

                      



Əndər xəlq Zərqam ism

-

i bəd qu əst



 

                      

Nə, nə, nə

-

çendan əst, dər u adəmi niku əst



 

                      

Nesfi bequyəd düşmən , nesfi bequyəd dost

 

                      



Zərqam be fikr xiş yek “Şiri

-

nər” əst... (9)



 

Bu şeiri də yenə aşağıdakı kimi belə tərcümə etdik:

 



                      

Aqil adamlara söylə ki, Zərqam kimi olmasın

 

                      



Kibr, qürur, həm də tamah sahibi xam olmasın

 

                      



Bir gün gələr quyruğunu kəsərlər nəfsi üzündən

 

                      



El içində bədnam olar, düşər xalqın gözündən

 

                      



Zərqam könlü böyük , hakim olmaq eşqində

 

                      



Haqqa baxsan hakim olmaq ləyaqə

ti yox  onda 

                      

Quyruq o biçarəyə həmişəlik bir dərd olmuş

 

                      



Quyruğundan yüz bəla, yüz peşimanlıq olmuş

 

                      



El, aləm içində Zərqamın

  

həyası



  heç yox 

                      

O məğrurluq, o kibrlik,

  o 


lovğalıq, bədxahlıq

 

                      O  



xudpəsəndlik , bədnəzərlik yerə vurmuş 

Zərqamı


 

                        

Zərqam deyir məğrurluqda mən işıqlı günəşəm.

 

                       



Lakin onun əsl çirkin siması el

-

aləmə aşkardır.



 

                       H

ərdən onun quyruğundan söhbət düşəndə,

 



                      

Məyus olur hər görəndə quyruğun.

 

                      



Zərqam deyir varlığımdır günəş kimi bir vücud.

 

                      Böyük-



kiçik aləm gərək qılsın mənə yeksər sücud.

 

                      



Bəziləri mənə dost, bəziləri mənə düşmən demiş,

 

                     



Yox, yox əsla, mən onlardan deyiləm.

 

                     



Mən bir “Şiri

-

nərəm” bir pəhləvan aslanam.



 

                     

Nə edim ki, quyruq məni zaye etmiş, bu aləmdə.

 

                     



Aləmlərdən soruşsan ki, bu nə işdir, anladar.

 

                     



Çox qəribə macəradır bu quyruğun məalı... (9)

 

M.T.Sidqi XIX əsrin 80



-90-

cı illərində Naxçıvan ədəbi 

–pedaqoji 

mühitinin ağsaqqalı və müəllimi hesab edilmişdir. Onun ətrafına 

ziyalılar, şairlər toplaşar

  

və ədəbi



pedaqoji məclislər 

keçirərdilər ki, onların da arasında Cəlil Məmmədquluzadənin 

dayısı Kərbəlayi

-

Əliştan Məhbus və M.T.Sidqinin oğlu 



Məhəmmədəli Sidqi Səfərzadə də var idi. Xoşbəxtlikdən hər iki 

şairin şeirlərinin əlyazması bu günkü günlərimizədək Lətif 




Hüseynzadənin şəxsi arxivivində saxlanılmışdır. Kərbəlayi

-

Əliştanın 1919



-

cu ildə yazdığı şeirində 1918

-

ci il hadisələri 



-

  

ermənilərin Naxçıvanda törətdikləri qırğınlar, onların Vətən 



torpağının hər tərəfini yandırıb dağıtdıqları təsvir edilir:

 

                      



Hər baxanda sana bağrım olur qan, ey Vətən!

 

                      



Olmusan aya neçin böylə pərişan , ey Vətən!

 

                      



Qalmayıb bir səlamət yerin, hər tərəf viranədir.

 

                      



Od vurublar sərbər eyləyiblər suzan , ey Vətən!

 

                      



Yoxdur bir abad yerin ki, görüm bir şad olum.

 

                      



Qəsr alilər olub xak ilə yeksan, ey Vətən!

 

                      



Dönmüsən bir xarabazarə, yoxdur səndən bir 

nişan


 

                      

Yoxsa səndə olmayıb heç bircə insan,

  

ey Vətən!



 

                       

Bağların bənzər idi bir səhn gülüstanə sənin

 

                      



Əsdi hardan bir xəzan, soldu gülüstan, ey Vətən!

 

                      



Qaçdı bülbüllər, dağıldı, etdilər səndən fərar




                      

Qaldı bisahib,

  

olub güllər də xəndan, ey Vətən!



 

                      

Dəstə

-

dəstə bağlarında seyr edərdi hurilər,



 

                      

Görmədim bircə nəfər mən səndə qılman, ey 

Vətən!


 

M. T. Sidqinin oğlu Məhəmmədəli Sidqi

  

də dəyərli şeirlər, 



publisistik məqalələr

  

yazmış, tərcümələr etmiş, atasının 



məktəbini davam etdirmişdir. Məhəmmədəli

  

Sidqi Səfərzadənin 



1918-

ci ildə ermənilərin Naxçıvanda törətdikləri qanlı cinayətləri 

təsvir edən, Naxçıvan əhlinin igid gənclərinin düşmənə qarşı 

mübarizəsini əks etdirən və o dövr tariximiz üçün dəyərli bir şeiri 

də əlimizdədir. Yazı müəllifin öz əli ilə bir vərəqdə yazılmışdır. 

Lakin vərəqin bir hissəsi cırıldığından,

  

şeirin də bəzi hissələri 



və şeirin yazılma tarixi itmişdir. Lakin

  

vərəqin arxa səhifəsində 



bəzi tarixi məlumatlar qalmışdır:

 

                   



Saldırdı Abdullah düşmənə həmlə

 

                   



Pürhünər cümleyi tökən qanlar.

 

                   



Qeyrət əl verdi çıxdı meydanə gənclər,

 



                   

Keçdilər rəzmə, mərdi

-m

ərdanə.


 

                  

Neçə cəngavər hünərpərvər,

 

                   



Ermənistanda bağladı səngər.

 

                  



Biri Abbas bəy şücayi

-

rəşid



 

                 

Hifsi qılsın onu xudayi məcid.

 

                 



Qətli üdvanə bəsgi talibdir,

 

                 



Qanda olsa əduya qalibdir.

 

                



Uğru bəy, ta ki atdı beş açılan,

 

                 



Neçəsini eylədi cəhənnəmə rəvan.

 

                



Ta Abiş bəy götürdü əndazə,

 

                



Cuşə gəldi məhəlleyi tazə.

 

               



Qoymadı düşməni içrə rahgü

zar, 


               

Qan töküb şövq ilə alıb səngər.

 

               



Neçə səngər, misali port

-artur. 


              

Mürtəf kuhi

-

Qaf tək məşhur.



 


              

Gəncəli bir Xəlil nam avər...

 

             



Yağdırırdı minarədən Azər

 

             



Qaldı zillətdə firq

eyi-


nəmrud.

 

            



Oldu islam aqibəti

-

məsud.



 

            

Biri Məhəmməd Hüseyn namlı.

 

          



Qoydu viranə Ermənistanı.

 

           



O da qıldı minarədə səngər.

 

           



Rast gəldi kilseyi kafər...

 

          



Biri Qəffar adlı əhli İran,

 

         Oldu 



davada Rüstəmi sani.

 

         



Bəndəli səngəri eylədi məkan.

 

         



Cəng edirdi əlində əqin.

 

         



Dəstəsi mahir, tüfəng əndaz.

 

         Bir-



biri ilə olurdu həm avaz.

 

         



Düşmən üçün oldu dün çətin,

 



        

Gördülər bağlanıb yasər

-

yəmin.


 

         

Oldu çöl əhli əmrdən agah,

 

         



Qarabağ şəhrinə gətirdi pənah.

 

         



Hökm yazdı Xəlil bəy məxtun,

 

          



Oldu əhval Aftiluya məlum.

 

          



Mirzə Əli bəy cəvan idi səffaq.

 

         



Xunruz adəmi bi bak.

 

          



Qardaşı məşhədi Şükür cəngi

 

          



Qırıbən gətdi düşməni təngə

 

          



Çıxmadı bir kənarə səngərdən,

 

         



Neçəsin vurdu ermənilərdən.

 

         



Miriş ağa seyyidi ilsadət,

 

         



Ümməti cəddinə verirdi nicat.

 

         



Onda zahir idi haşimi namus.

 

        



Aparıb cəngə nəft ilə na

sus, 



         

Atəşi düzəxə düçar oldu.

 

        


Xanələr cümlədən tarı

-mar oldu. 

        

Çox imarətlər oldu atəşə tuş.

 

        


Cəng vaxtında qənbər adlı ustad.

 

        



Əhli islamı eylədi çox şad.

 

         



Nə qədər var idi şikəst tufəng.

 

         Saz edirdi 



ləng olmasın cəng

 

         



Belə ustad qədrini bilmək.

 

         



Ona lazımdır ənam vermək.

 

          



Ey vuran dəmi müdami

- mandam. 

          

Din yolunda gəlin keçin candan.

 

          



Olmayın düşmənə dəxi eymən.

 

          



Şəri gürrani verməyin əldən.

 

           



İttihadi üzərə ictihad etmək.

 

         



Düşmənə cəng ilə cəhad etmək.... (9)

 



2 fi 27 şərh... Mütabiq 13 şəhr oktyabr.

  

Qələmi kərdi (yazdı) 



Məhəmmədəli Sidqi Səfərzadə

  

be xidməti cənab Kərbəlayi ağa 



Əmuzadəyə və

  

um xahər bacıma.



 

Məmməd Tağı Sidqi 1903

-

cü ilin dekabr ayında vəfat etmiş və 



Naxçıvan şəhərində dəfn edilmişdir. O vaxt Azərbaycan dilində 

yeganə mətbuat orqanı olan “Şərqi

-

Rus” qəzetində Sidqinin 



vəfatına həsr olunmuş nekroloq və Hüseyn Cavidin, Cəlil 

Məmmədquluzadənin,

  

M.S.Ordubadinin, Əsgər Hacızadənin və 



başqalarının məqalələri getmiş, çoxlu sayda şeirlər verilmiş şair, 

ədib və böyük pedaqoq Sidqi hörmətlə yad edilmişdir. Şeirlərin 

birisində deyilirdi:

 

         



Dünyadan köçüb getdi hörmətli böyük Sidqi!

 

         



Min təəssüf ki, bizdən belə şəxsiyyət getdi!

 

          



Dağladı ürəkləri o, öz fərağı ilə,

 

          



Könlümüz munisindən bizləri məhrum etdi.

 

           



Səməndər kimi qeyrət oduna düşüb yandı,

 

           



Rus dövlətində o, belə nöqtəyə çatdı.

 



          

Yazaraq nəşr etdiyi maarif yayımilə,

 

           



Həyat verdi xalqına, qaranlıqdan çıxartdı.

 

                            



Bəli, Sidqi

  

milləti qaranlıqdan aydınliğa çıxartdı. Millətin 



inkişafını elmdə, təhsildə gördü, yeni məktəblər açdı, zəmanədə 

ad qoydu, həmişə hörmətlə yad edildi və dedi:

 

              



Cəhd qıl qoy zəmanədə bir ad,

 

               



Eyləsinlər səni bu ad ilə yad

 

              



Aç bu əbnayi millətə məktəb

 

              



Orda təhsil olunsun, elm

-

ədəb.



 

Böyük pedaqoq, istedadlı şair, xalq müəllimi M.T.Sidqininn 

fikirləri öz dövründə olduğu kimi, bu gün də aktual olaraq 

qalmaqdadır.

 

                                     



                                               

Rüfət

 

Lətif

 

oğlu

 

Hüseynzadə

 



                              Pedaqoji 

elmlər

 doktoru, professor, 

Əməkdar

 

müəllim

 

 





Dostları ilə paylaş:


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə