ZerdüÞTÝLÝK \(mazdeýZM\)’de kozmogoný ve yaratiliþ



Yüklə 91,59 Kb.

tarix17.11.2018
ölçüsü91,59 Kb.


ZERDÜŞTÎLİK’DE KOZMOGONİ VE YARATILIŞ 

 

Yrd. Doç. Dr. Huzeyfe SAYIM 

E.Ü. İlahiyat Fakültesi Öğretim Üyesi 



 

Özet 

Zerdüştîlik Eski İran dinleri arasında önemli bir yere sahiptir. Bu din ilk bakışta 

düalist bir görünüm arz etse de aslında monoteist bir din olduğunu söyleyebiliriz.  

Her dinde olduğu gibi Zerdüştîlik’te de bir zaman, kozmogoni ve yaratılış anlayışı 

vardır. 

Var oluş, toplamı on iki bin yıl olan üçer bin yıllık dört dönemden meydana gel-

miştir. Birinci dönemde Ahura Mazda varlıkları ruhî bir halde yarattı. İkinci devirde Ahura 

Mazda varlıkların bedenlerini de yarattı. Kötülüğün sembolü olan Angra Mainyu da kendi 

yardımcılarını bu devirde yarattı. Üçüncü dönemde ise Angra Mainyu kötülükleri ve zararlı 

varlıkları yer yüzünde yaydı. Dördüncü devirin ilk bin yılında Zerdüşt temiz bir bakireden 

yeniden doğarak dünyadan kötülükleri kaldıracak. Bu dönemin ikinci bin yılında yeniden 

kötülüklerle mücadele etmek için Zerdüşt’ün neslinden bir peygamber gelecek ve son bin 

yılda ise insanlığın umumî kurtarıcısı Saoshyant gelecek, yeryüzünü bütün kötülüklerden 

temizledikten sonra hakimiyeti Ahura Mazda’ya teslim edecektir. 

Zerdüşt diğer peygamberlerin yaptığı gibi tek tanrı inancını yaymaya çalışmıştır. O 

hiçbir zaman kötülüğün sembolü olan Angra Mainyu’ya ibadet edilmesini istememiştir. 



Anahtar Kelimeler: Ahura Mazda, Angra Mainyu, Zerdüşt, kozmogoni, yaratılış, 

messianizm (mehdîlik), Saoshyant.

 

 

Abstract 



Zoroastrianism has an important place among the old persian religions. Although 

at first it looks as if dualism, indeed it is a monoteist religion. 

Like all other religions, Zoroastrianism has a perceptions of time, cosmogony and 

creation. 

Creation contains four periods each consisting three thousand years; totally 

twelve thousand years. In the first period Ahura Mazda gave a spiritual existence to 

beings. In the second period, it created them physically. Angra Mainyu who is the symbol 

of evil, also created its assistants in this period. In the third period Angra Mainyu spread 

evil and harmful creatures all over the world. In the first one thousand year of the fourth 

period, Zarathustra will abolish evil things on the earth coming into the world from a pure 

virgin. In the second millinium year of this period a prophet from Zoroaster’s generation 

will come in order to fight against evil things and in the last millenium common savior of 

the mankind Saoshyant will come and celan the earth from all evil things then he will hand 

over the sovereignity to Ahura Mazda.  




Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi Sayı : 16 Yıl : 2004/1 (91-101 s.) 

As all prophets, Zoroaster tried to spread monotheism. He never wanted to be 

worshipped to Angra Mainyu who is the symbol of evil

.

 



Key Words: Ahura Mazda, Angra Mainyu, Zoroaster, cosmogony, creation

messianism, Saoshyant. 

 

Giriş 

Zerdüştîlik, eski İran dinlerinin Zerdüşt tarafından reforma tabi tutulmuş 

hali olup çok tanrıcılıktan tek tanrıcılığa doğru yol almış bir dindir. Bu dine adını 

veren Zerdüşt, Dinler Tarihçilerince ve Batılı bilim adamlarınca bir reformist ve 

hatta bir peygamber olarak anılır. 

Eski  İran’ın çevresindeki dinî kültürlere etkisi bilinmektedir. Sami dinler 

dışında döngüsel zaman kavramı yerine doğrusal zaman kavramı ve ayrıca pek çok 

dinî fikir İran’da ortaya çıktı, yeniden değerlendirildi ve sistemleştirildi. Pek çok 

düalist sistemin açıklanması (kozmoloji ile ilgili düalizm, ahlâkî düalizm, dinî düa-

lizm); kurtarıcı (Mesih, Mehdi); iyimser bir eskatoloji (ahiret anlayışı) geliştirilme-

si; iyiliğin ve evrensel selâmetin kesin zaferinin ilân edilmesi; vücudun yeniden 

dirileceği doktrini ve gnostik mitler Zerdüştîlik içinde yerini aldı.

1

  

Aslında Zerdüşt tamamıyla yeni bir mesaj getirmemiş, öğretisini eski Arî 



geleneği üzerine inşa etmiştir. O bunu zamanın ihtiyaçlarına göre değiştirerek 

yapmıştır.

2

 

Batı’da Zoroaster ya da Zarathustra adlarıyla bilinen Zerdüşt’ün sisteminde 



iyiliğin kötülüğe galip gelmesi ve dünyanın yenilenmesi söz konusudur. Dünyanın 

yenilenmesi motifi Yakın Doğu’da, Hint-İran halkları ve diğer halklar tarafından 

da bilinmektedir. Ancak Zerdüşt’ün anlayışındaki yenilenme, kozmik bir ayin olan 

mevsimlere bağlı bir yıllık yenilenme olmayıp, Ahura Mazda’nın iradesiyle her 

varlığın yargılanacağı, iyilerin ödüllendirilip kötülerin cezalandırılacağı bir yeni-

lenmedir.

3

 

Bütün dinlerin kendilerine has evreni ve onun bir parçası olan dünyayı 



algılama biçimleri vardır. Bu algılayışta zaman kavramı da önemli bir yer tutar. Bu 

bağlamda Zerdüştiliğin zaman anlayışı Sami dinler dediğimiz Yahudilik, Hıristi-

yanlık ve İslâmiyet’in zaman anlayışı ile benzerlik oluşturmaktadır. Bu dinlere 

göre zaman doğrusal bir çizgi gibi sonsuzluktan başlayıp sonsuzluğa doğru gider. 

Yaratılış ise belli bir noktada başlar, devam eder ve sonunda kıyamet dediğimiz bir 

sonla tamamlanır. Kıyametten sonra ise zaman sonsuz olarak devam edecektir. 

Doğrusal zaman anlayışı dışında Hint dinlerinde olduğu gibi bir de döngüsel zaman 

anlayışı vardır.  Döngüsel zaman anlayışında yaratılış bir noktada başlar belli 

devirlerden sonra sona erer. Bir sükunet döneminden sonra yaratılış yeniden  başlar 

ve böylece tekrarlanarak devam eder. 

 

 

 

92




Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi Sayı : 16 Yıl : 2004/1 (91-101 s.) 

1- Zerdüştîlik’te Kozmogoni ve Yaratılış 

Zerdüştîliğin kozmogonisine göre arzın merkezinde Hara Dağı ve yerin bü-

tünüyle etrafında Harburz Dağları vardır.  İnsanlar yeryüzünün yedi bölümünün 

sadece birisinde, Khavaniratha’da otururlar. Onun güneyinde Hara’dan akan sular 

Vuruksha denizini teşkil eder. Bu denizin ortasında göksel cevher (kristal)den 

meydana gelmiş bir dağ vardır; onun üzerinde de bütün ağaçların ilk örnekleri ve 

aynı  şekilde Ölümsüzlük Ağacı veya Beyaz Haoma vardır. Vurukasha nehrinden 

ayrılan iki nehir, Khwaniratha’ya batıda ve doğuda sınır çizerler.

4

 Diğer dinlerde de 



bulunan dünyanın merkezi kavramı ve kutsal dağ motifi Zerdüştîlik’te de bulun-

maktadır. Arilerin yaşadıkları yer, yer yüzünün merkezidir ve onun tam ortasında 

Hara-bareza (Elburz) dağı vardır.

5

 



Zerdüştîliğe göre evren kristal gökten insanlara varıncaya kadar altı safha-

da yaratılmıştır. Ancak, Zerdüştîlikte yaratılış ortaya çift kutuplu bir görünüm ko-

yar. Birincisi ışıktan ve hakikatten ibaret olan Ahura Mazda’nın; ikincisi ise karan-

lık ve yalandan ibaret olan Angra Mainyu’nun yaratışıdır. Onlar zıtlarıyla daha iyi 

tanımlanabilirler:  Şeytanın zıddı olarak Tanrı, Tanrının zıddı olarak da Şeytan. 

Tanrı hayatı yarattı, diğeri ise ölümü. Gerçek dünya onların mücadelesinin bir so-

nucudur. Her şey bu ikisi arasındaki çatışmadan ibarettir. Ahura Mazda, kendisinde 

hiçbir kötülüğün bulunmadığı bir dünya olan Airyana Vaeja’yı yarattı. Bunun üze-

rine tamamen ölüm olan Angra Mainyu geldi ve daevaların işi olan nehirdeki yılanı 

ve kışı yarattı. On ay kış, sadece iki ay yaz oluyordu. Ahura Mazda’nın yarattığı 

ikinci iyi topraklar Soğdluların ikamet ettikleri ovaydı. Buna karşı Angra Mainyu 

sığırlara ve bitkilere ölümü getiren çekirgeyi yarattı. Kısaca ifade edecek olursak 

Ahura Mazda’nın yarattığı her bir iyi ülke ve memleket karşılığında Angra Mainyu 

inkârı, göz yaşını, kibirlenmeyi, hastalıkları, büyüyü ve her türlü olumsuz şeyleri 

yarattı ve artık yeryüzünde kötülüğün bulunmadığı bir yer kalmadı.

6

 



Zerdüştilikte yaratılış dört  devirden oluşan on iki bin yıllık bir zamanı kap-

lar:  


Bu devirlerden birincisi manevî yaratılış dönemidir. Bu ilk üç bin yıllık 

dönemde Ahura Mazda melekleri, iyi ruhları ve Fravaşileri, yani canlıların ezelî 

ruhî suretlerini yarattı. Bu dönemde yaratıklar manevî bir şekilde kaldılar. Böylece 

onlar görünmez bedenleriyle düşünemez ve hareket edemez durumdaydılar. Ahura 

Mazda, Angra Mainyu’nun geleceğini önceden biliyordu ve zamanı gelince Angra 

Mainyu karanlıktan zuhur etti. Ahura Mazda, Angra Mainyu’ya aralarında barış 

olmasını teklif etti, fakat bu gerçekleşmedi. O zaman Angra Mainyu diğer dokuz 

bin yılı kaplayacak, fakat sonunda “Işığın zaferi” ile tamamlanacak bir savaş ilân 

etti. Zaferin kutsal silahı Zerdüştîliğin temel duası olan Ahuna Vairya formülü idi. 

Bu formül aynı zamanda Zerdüştîlikteki Mesih inancının bir delili olarak kabul 

edilir.

7

 



İkinci üç bin yıllık devre varlıkların bedensel olarak yaratıldıkları dönem-

dir. Bu devrede Tanrı iyi varlıkları, Angra Mainyu ise kötü ve zararlı varlıkları 

 

93



Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi Sayı : 16 Yıl : 2004/1 (91-101 s.) 

yaratmıştır. Bu dönemde Ahura Mazda, İyi Düşünce (Vohuman)’yi, aynı zamanda 

diğer beş meleği de yarattı. Ehrimen buna mukabil olarak zıt altı kuvvet yarattı. 

Ahura Mazda dünya yaratıklarından olarak ilk önce gökyüzünü ve dünyanın ışığını 

yarattı

8

; ikinci olarak suyu; üçüncü olarak yeri; dördüncü olarak bitkileri; beşinci 



olarak hayvanları; altıncı olarak da insanlığı yarattı.

9

 



Üçüncü devre ise Angra Mainyu’nun, Ahura Mazda’nın güzel yaratıklarına 

müdahale etmesiyle başlar; Kötü Ruh hastalık, yıkım ve zararlı varlıkları yayar. O, 

suları, yeryüzünü, bitkileri ve ateşi, bunlara ilâveten ilk insanı ve ilk boğayı öldü-

rür. Bu devir, ilk insandan Zerdüşt'e kadar, insan ırkındaki değişmeleri de kapsar.

10

 

Dördüncü devre, ölülerin dirilişi ve son yargılama ile bitecek olan dönem-



dir. Bu dönemde İran Messianizmi (Mehdilik) söz konusudur. Bu dönemin ilk bin 

yılın başlangıcında temiz bir bakireden Zerdüşt doğacak, onun tebliğinin tesiri on 

asır sürecektir. Daha sonra zamanın ilerlemesiyle dünyanın umumî ahlâkî durumu 

kötüleşecektir. Nihayet Zerdüşt’ten sonra ikinci bin yılda, yine Zerdüşt'ün zürriye-

tinden bir peygamber gelecek ve bu durum üçüncü bin yılda da tekrar edecektir. 

Ancak üçüncü bin yılda gelen tebliğcinin ismi Saoshyant olacak ve o dünyaya ha-

kim olarak yeryüzünü şer kuvvetlerden temizleyecek, Zerdüşt'ün tebliğini yenile-

yecek, dünya Zerdüşt’e inananlarla dolacaktır. Bin yılın sonunda ise o, hakimiyeti 

Ahura Mazda'ya teslim edecek ve bu suretle dünya son bulacaktır.

11

 



Görüldüğü üzere on iki bin yıllık uzun yaratılış dönemi dört büyük devire 

bölünmüştür. Bu süre hem başlangıç, hem de sonuç itibarıyla sonsuzluk ile sınır-

lanmıştır. Bundahishn’de zaman hakkında  şunlar söylenmiştir: "Yaratılışın sınırı 

yoktur, ancak yaratılmışın sonu sınırlıdır, yani Kötü Ruh sonunda güçsüz kalacak-

tır. Bundan sonra zaman ebedi olarak sonsuzluğa kadar yeniden başlayacaktır.”

12

 



Zerdüştîlik'in temelini iyilik ve kötülük zıtlığı üzerine kurulmuş olan düa-

lizm oluşturur. Ahura Mazda'nın yarattığı iyiliklerden her birine Angra Mainyu'nun 

bir kötülüğü mukabelede bulunur. Bu asırlarca böyle olmuş, bundan sonra da böyle 

olacaktır. Ahura Mazda güçlüdür, fakat onun gücü sonsuz değildir. Angra Mainyu 

ve binlerce kötülük cinlerine karşı ona iyilik cinleri ve büyük melekler olarak bili-

nen Ameshas Spentalar  yardım eder. Onlardan birisi olan Sraosha ruhların öbür 

dünyaya seyahatlerinde yargıçtır.  İnsanlığın işlemiş olduğu kötülükler Angra 

Mainyu’ya yardım olduğu gibi, insanlar faziletli bütün davranışları, kurbanları ve 

duaları vasıtasıyla Ahura Mazda'ya yardımcı güçler oluşturur. Bu düalizmin sonucu 

sadece uygulamada ayinlerin tamlığı ve temizliğine dayanmakta; aynı zamanda, 

insanın en büyük iyiliği aktif fazilete, doğruluğa, cesarete, hayır severliğe bağlıdır. 

Bir tarla açmak, bir kanal kazmak, bir köprü yapmak, karınca ve kurbağa gibi za-

rarlı hayvanları yok etmek İyi Tanrı’nın yararına hizmet etmek demektir.

13

 



 

2- İnsanın ve Diğer Canlıların Yaratılışı 

Zerdüştîlik'de varoluş ruhi hal (mende) ve fizikî hal (getit) olarak iki şekil-

de tasavvur olunur. Bunun teferruatı ise şöyle gerçekleşmiştir: Kötü Ruh'un karı-

 

94




Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi Sayı : 16 Yıl : 2004/1 (91-101 s.) 

şıklığı süresince Ahura Mazda, Vohuman (İyi Düşünce)’ı ve diğer büyük beş me-

leği yarattı. Ehrimen buna karşılık olarak zıt altı kuvvet yarattı. Daha önce belirtti-

ğimiz gibi Ahura Mazda dünya yaratıklarından ilk önce gökyüzünü yarattı. İkinci 

olarak suyu; üçüncü olarak yeri; dördüncü olarak bitkileri; beşinci olarak hayvanla-

rı; altıncı olarak da insanlığı yarattı. Başlangıçta, önce insanların ruhları ve şuurları 

yaratıldı. Hürmüz onlarla konuştu ve onlara zalim Ehrimen ile çarpışmak için be-

denli bir şekil almayı ve sonunda tamamıyla ölümsüz ve ebediyen mükemmel ol-

mayı isteyip istemediklerini sordu. Bunun üzerine onlar bedenli bir şekilde yara-

tılmaya razı oldular. Kötü Ruh'un karışması ve şeytanların yok olması dürüst insa-

na bağlanmıştır.  İkinci üç bin yılda Gayomart

14

 denilen ilk insan ile ilk boğa bir 



saldırıya uğramadan var olagelmişlerdir. Üçüncü üç bin yılın başlangıcından itiba-

ren ilk insanın ve ilk boğanın organları sürekli Angra Mainyu’nun saldırılarına 

maruz kalmış, fakat Gayomart’a tayin edilen zaman henüz gelmemiştir. O, yıkıcı 

gelmeden otuz yıl daha yaşayıp hüküm sürmüştür. Angra Mainyu’nun hücumuna 

uğrayan boğa, sağ tarafa düşmüştür; onun bedeninden ve azalarından bitkiler, to-

humundan ise hayvanlar meydana gelmiştir. Gayomart ise sol tarafa düşmüş ve 

onun toprak tarafından  alınan tohumunun bir parçasından insan çifti olan Mashya 

ve Mashyoi kırk yıl bir bitki gibi büyümüş ve sonra onlar bir erkek ve bir kadın 

şekline dönüşmüştür.

15

 



Ahura Mazda, ilk çift olan Mashya ve Mashyoi’ye şöyle dedi: “Sizler in-

sansınız, dünyanın efendisisiniz. Düşünce bakımından mükemmel olarak, yaratık-

ların ilki olarak sizleri yarattım. İyi olanı düşününüz, iyi olanı söyleyiniz, iyi olanı 

yapınız; asla daêvalara tapmayınız.” Onların ilk düşüncesi “Bu Tanrı’dır” oldu. 

“İşte bir insan varlığı” diyerek, birbirlerinden hoşlandılar. Onların ilk işleri yürü-

mek oldu. Sonra yemek yediler ve şöyle dediler: “Suyu, yeri, toprağı, ağacı öküzü, 

yıldızları, ayı, güneşi ve diğer bütün iyi yaratıkları, hem meyveyi, hem de kökü 

yaratan Ahura Mazda’dır.” Sonra onlara şeytan tarafından gönderilmiş bir düşünce 

vaki oldu ve onlar şöyle dediler: “Suyu, yeri, ağaçları ve diğerlerini yaratan, Angra 

Mainyu’dur.” Onlar böyle konuştular ve şeytan yalandan zevk aldığı için Angra 

Mainyu böylece ilk zevki tattı. Başlangıçta temiz olan Mashya ve Mashyoi böylece 

yalanın kurbanı oldular. Kötülük Ruhu onlardan daha çok kabahatli olduğu için 

ilâhî güçler o ilk iki insanı korumaya devam ettiler. Böylece onlar ateşin nasıl yakı-

lacağını, nasıl kullanılacağını  ve ihtiyaçlarını nasıl karşılayacaklarını  öğrendiler. 

Onlar, yedi çift çocuk doğurdular. Bunlardan bir çifti Siyamek ve Siyameki’dir. 

İnsanlığın on beş ırkının kendilerinden türediğine inanılan çiftin adları ise Fravak 

ve Fravakain’dir. İnsanlığa pek çok husus ilham edilmiş ve medeniyet böylece 

kurulmuştur. İlk kral Hosheng ve halefi Tahmuras ise Kötülük tarafından rahatsız 

edilmekten uzaktılar. Zira onlar şeytanları hükümleri altına almışlardı.

16

 



İnsanoğlunun türemesi konusunda Gayomart hakkındaki rivayetten başka 

bir de Yima efsanesi vardır. Bu efsaneye göre Yima (Hind'de Yama), aslen çift 

cinsiyetli bir varlık idi. Hindo-İran döneminde o insan vücutlu bir varlığa dönüştü. 

Yima ve Yimeh  erkek ve kız kardeş olan ikizlerdi. Bunların evlenmesiyle insan 

nesli çoğaldı. Ayrıca bütün hayvanların boğadan türediğine inanılan mitoloji eski 

 

95




Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi Sayı : 16 Yıl : 2004/1 (91-101 s.) 

İran'da tek inanış biçimi değildir. Güzel ve faydalı hayvanların yaratılışı Ahura 

Mazda'ya, çirkin ve zararlı olanların yaratılışları ise Angra Mainyu'ya atfedilmiştir. 

Ahura Mazda, her zaman inisiyatifi elinde bulundurmuş ve yarattıklarını mükem-

mel yaratmıştır. Ehrimen’in eserleri ise orijinallikten yoksun ve Ahura Mazda'nın 

eserlerini taklitten ibarettir; Ahura Mazda köpeği yarattığı zaman, hasmı kurdu 

yaratarak ona cevap verir. Hürmüz insanı yarattığı zaman Ehrimen maymunu yara-

tır.


17

 

 



3 -Zerdüştîlik'te Tanrı İnancı 

Eski İran, Mitraizm dışında Zerdüştîlik, Mazdekîlik, Mecusilik gibi inanç-

lara ve Zurvanizm ve Maniheizm gibi dinlere şahit olmuştur. Temelleri Vedalar"a 

kadar uzanan köklü bir kültürün asırlarca değişik toplumlarda yaşanması, farklı 

komşu kültürlerin birbirlerini etkilemesi sonucu tanrı anlayışı da zaman içinde 

farklılaşmalar göstermiştir. Bilindiği üzere Mitraizm döneminde tapınılan tanrı 

Mitra, Güneş ve Işık tanrısı olarak kabul ediliyordu. Kötülüklerle mücadele etmek 

için peygamberî bir misyonla geldiğini ilân eden Zerdüşt, tüm peygamberler gibi 

tek tanrı (Ahura Mazda) inancını ve iyiliği yaymaya çalışmış, Kötü Ruh (Angra 

Mainyu)’un insanlara kötülük yapmasını engellemek için, onların bedenlerinde 

barınmasına izin verilmemesini öğütlemiş ve Mitraizm'in kutsal içkisi Haoma'yı 

içmeyi yasaklamıştır. 

‘Her  şeyi bilen Rab’ anlamına gelen Ahura Mazda, Gatalar’da mutlak ve 

tek tanrı olarak geçmektedir. Zerdüşt Yasna/44'de Ahura Mazda'yı  şöyle tasvir 

etmiştir: 

“Güneşi ve yıldızları kim yörüngesine oturttu? 

Ay'ı hemen kendine alıp kaybediveren kimdir? 

Dünyayı onun aşağısında tutan kimdir? 

Suları ve bitkileri tutan kimdir? 

Rüzgârı ve bulutları koşmaya sevk eden kimdir? 

Uykuyu ve uyanıklığı yaratan hangi yaratıcıdır? 

Sabah, öğle ve akşam vazifedeki, 

Mesuliyet şuurunu uyandıran kimdir? 

Ey Hakimi-i Mutlak! 

Seni ezel ve ebet olarak ruhumla buldum.”

18

 



Avesta'nın tamamında, yaratılış, bütünüyle Ahura Mazda'ya atfedilmiş ol-

masına rağmen, bir miktar yaratma faaliyeti de Ameşa Spentalar'a izafe edilir. Bazı 

araştırıcılar Altı Kutsal olarak bilinen Ameşa Spentaların kendilerine ait vücutları 

bulunmayan birer kavram olduğunu, gerçekte ise bunların Ahura Mazda'nın sıfatla-

rı olduğunu iddia ederler. Avesta'nın muahhar yazmalarında ise onun baş melek 

olduğu ifade edilir.

19

 

Zerdüştîlik'te ruhanî âlem tamamıyla iyi olmadığı gibi, maddi âlem de ta-



mamıyla kötü değildir. Temelde maddi âlem de iyidir; çünkü onu da Ahura Mazda 

 

96




Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi Sayı : 16 Yıl : 2004/1 (91-101 s.) 

yaratmıştır. Bu nedenle Zerdüştîler, maddi âleme saygı duyarlar. Yeryüzündeki her 

şeyin insanlarca kullanılması, onların nimetlerinden kutsal hayata katkısı olacak 

biçimde yararlanılması gerekir.

20

 

Zerdüştîlik'te başlangıç kısmı çelişkili gözüken husus Yüce Tanrı’nın iyi 



olan  şeyler yanında kötü ve olumsuz olarak gördüğümüz  şeyleri de yaratmasıdır. 

Gerçekten de Yüce Rab Ahura Mazda bütün zıtlıkların yaratıcısıdır.

21

 Zira ikiz 



oğullar olan Spenta Mainyu (İyilik Yapan Ruh) ve Angra Mainyu (Olumsuzluğu 

Yapan Ruh), hakikat (asha)in ve yalan (druj)ın düzeni arasındaki seçeneklerdir. 

Bunlar ise düşünceler, sözler, iyi veya kötü amellerden ibarettir. Bunlar bir anlam-

da Ahura Mazda'yı kötülüğün yaratıcısı yapar; zira yalan (druj) Angra Mainyu'nun 

seçiminin önüne geçer. çünkü bu, onun oğludur. Diğer taraftan bu ahlâkî düalizm 

teolojik, kozmolojik ve antropolojik veçheleri de ihtiva eder.

22

  Ancak bu düaliz-



min derinliğinde monoteizmin bulunduğunu da kabul etmek gerekir. Zaten İran 

dinlerinin en düalist olanında bile Tanrı’nın  şeytan ile alâkasının ötesinde ve üs-

tünde bir payesi vardır. Eskiden Altın Çağda o yalnız var olması gerektiği gibi, 

hasmını yok ettikten sonra, gelecekte de yalnız o var olacaktır.

23

 

Bazılarının bir reformcu, bazılarının ise bir peygamber olduğunu ifade et-



tikleri Zerdüşt, Eski İran’a Tevhit (Tek Tanrı) inancını getirmiştir. “Onun getirdiği 

din bir düalizm gibi gözükse de Tek Tanrı’ya dayanan bir din idi” şeklinde yorum-

lar getirerek Zerdüştiliğin aslında bir “Tevhit Dini” olduğunu belirtenleri haklı 

gösterebilecek en önemli husus, Zerdüşt’ün öğretilerinde hep, sadece Ahura 

Mazda’ya ibadeti telkin etmiş olmasıdır.

24

 Zerdüştîlik şeklen bir düalizm gibi gö-



zükse de Ahura Mazda’nın rakibi ve hasmı olan Ehrimen, kötülüğün sembolü ola-

rak kabul edilmiş, kendisine ibadet etme istenmediği gibi onu zayıf düşürecek, 

Ahura Mazda’yı kuvvetlendirecek şekilde yaşamak ve ibadet etmek telkin edilmiş-

tir. 


İran inançları içinde ZurvanizmAhura Mazda ve Angra Mainyu’nun orta-

ya çıkışını izah etmede kolaylık sağlar gözükmektedir. Zurvan’a bazen "zaman" 

bazen de "uzay" gözüyle bakılmıştır. Ondan Ahura Mazda ve Angra Mainya, ya da 

ışık ve karanlık doğmuştur. Avesta’da "Zurvan" kelimesi nadiren zikredilmiştir, 

ancak her zaman onun zaman ve kaderle ilişkisi olmuştur. Ahura Mazda tarafından 

yaratılmış olan Cinvat (Sinvat) köprüsüne ulaşmadan önce inananların ve dinsizle-

rin ruhları Zurvan tarafından yaratılmış olan yol üzerinde ilerlerler.

25

 



İnanışa göre, Ahura Mazda ve Angra Mainyu’nun ortaya çıkışıyla Zurvan 

arasında da çok sıkı bir ilişki vardır. Çok yaygın olan bir mitolojiye göre Zurvan 

bin yıl boyunca bir oğlan çocuğuna sahip olabilmek için kurban sundu. Kurbanın 

etkisinden şüpheye düştüğü için o, iki çocuğa hamile kaldı: Kurbanın kabulünden 

dolayı Ahura Mazda, gizli şüphesinden dolayı da Angra Mainyu doğacaktı. Zurvan 

ilk doğanı dünyanın sahibi yapmaya söz verdi.

26

 Babasının düşüncesinden haberdar 



olan Hürmüz bunu Ehrimen'e haber verdi. Bunun üzerine Ehrimen, Hürmüz'den 

önce dışarı çıktı. Zurvan söz verdiği veçhile sözünü çiğnememek için krallığı do-

kuz bin seneliğine Ehrimen'e verdi. Daha sonra ise Hürmüz hüküm sürecek ve 

 

97




Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi Sayı : 16 Yıl : 2004/1 (91-101 s.) 

nihaî zafer Hürmüz'ün olacaktır.

27

 Bu efsane bir ölçüde Hint-İran menşelidir. Her 



hâlükârda bu anlayışa göre Zurvan kozmik yaratılış içinde herhangi bir rol oyna-

mamaktadır. Zira o, Deus otiosus olarak gözükmektedir." Çünkü o, hakimiyetin 

sembollerini ikiz çocuklarına ikram etmektedir.

28

 



Ona hiçbir şekilde ibadet edilmemesi de göz önüne alınacak olursa 

Zurvan’ın hakim-i mutlak bir tanrı olarak kabul edilmesi mümkün gözükmemekte-

dir. Oysa ki Zerdüştîlik'teki Ahura Mazda'ya inanma tevhit inancına daha uygun 

bulunmaktadır. Kötülük olgusu her zaman var olagelmiştir. Tanrı iyidir, güzeldir, o 

halde iyilik ve güzellik tanrısı çirkinlik ve kötülüklerden uzaktır, düşüncesiyle ay-

dınlık ve ışık sembolleriyle ifade edilen Tanrın’nın karşısında pek çok doğu ve 

Ortadoğu inançlarında  şeytan veya onun eş değerinde bir varlık mevcuttur. 

Zerdüştîlik'te Ahura Mazda tek ve mutlak tanrı olarak ifade edilirken Zerdüşt'ten 

sonraki dönemlerde Ehrimen kötülük tanrısı olarak kabul edilmiştir. Karanlıkların 

ve kötülüklerin yapıcısı olan Angra Mainyu aşağı bir âlemde yaşar ve temiz olma-

yan her şeye hükmeder. O, mutlak kudret sahibi bir tanrı değil, bir iblis ve geçici, 

kaybolacak bir kudrettir. Ehrimen'in şerrinden korunmak için insanın onu vücu-

dunda barındırmaması gerekir. Bu da kişinin kötü düşünce, kötü söz ve amellerden 

uzak kalmasıyla mümkündür. Zerdüşt kendinden önce bulunan dini arıtıp temizle-

miş, lran çoktanrıcılığını tektanrıcılığa doğru yöneltmiş ve çok yüksek bir ahlâkın 

kurallarını ortaya koymuştur.

29

 

 



Sonuç 

Zerdüştîlik zaman anlayışı bakımından Yahudilik, Hıristiyanlık ve İslâmi-

yet ile benzerlik arz etmekle birlikte kozmogoni ve yaratılış inancı bakımından 

kendine has bir özelliğe sahiptir.  

Düalist bir anlayış içinde gerçekleşen yaratılışa baktığımızda bu din düalist 

bir din gibi gözükse de konuyu irdelediğimizde durumun farklı olduğunu görürüz. 

İyi olan Tanrı’ya kötü olan şeyleri nispet etmeme, ona kötülükleri yaratmayı yakış-

tıramama gibi bir anlayış Zerdüştîlik’te bir de Kötülük Tanrısı (Angra Mainyu) 

tasavvurunu doğurmuştur. Aslında Kötülük Tanrısı, gerçek bir tanrı olmaktan daha 

çok bir şeytandır. Sami dinlerde olduğu gibi diğer pek çok dinde de kötülüklerin 

sebebi şeytandır.  Ayrıca nihai zafer Ahura Mazda’nın olması, Angra Mainyu’nun 

ebediyen mağlup edilmiş olması bunun en güzel göstergesidir. O halde Zerdüştîlik 

iki tanrılı bir din değil, tek tanrılı (monoteist) bir dindir. 

Diğer önemli bir husus ise pek çok dinde olduğu gibi toplumda düzenin ve 

ahlâkın bozulması sonucu insanlar hep bir ilâhî kurtarıcı (mesih, mehdî) beklerler. 

Zerdüştîlik’te de bu durum geçerlidir. Son üç bin yıllık dönemde Zerdüşt’ün kendi-

si, soyundan bir peygamber ve bir de onun neslinden  olacak olan Saoshyant olmak 

üzere üç kurtarıcı gelecektir. Saoshyant tüm insanları Zerdüşt’e inanan insanlar 

haline getirdikten sonra hükümranlığı Ahura Mazda’ya teslim edecektir.  

 

 



98


Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi Sayı : 16 Yıl : 2004/1 (91-101 s.) 

KAYNAKÇA 

Challaye, Félicien, Dinler Tarihi (Çev. Semih Tiryakioğlu), Varlık Yayınevi, İstan-

bul, 1972. 

Duchesne-Guillemin, Jacque, L 'Iran Antique et Zoroastre, Histoire des Religions

Gallimard, 1970, I. 

Duchesne, -Guillemin, Jacque L’Eglise Sassanide et Le Masdeisme,  Histoire des 



Religions, Gallimard, 1972, Vol.II. 

Eliade, Mircea, Histoire des Croyances et Des İdées Religieuses, Payot, Paris, 

1983, Vol.I. 

Eliade, Mircea, Histoire des Croyances et Des İdées Religieuses, Payot, Paris, 

1983, Vol.II. 

Eliade, Mircea et Ioan P.Couliano, Dictionnaire Des Religions, Plon, Paris, 1989. 

Gray, Louis H.,  Cosmogony and Cosmology (Iranian), Encylopedia of Religion and 

Ethics, Edit. By J.Hasting, Edinbourgh, 1911, Vol. IV. 

Harva, Uno, Les Represantations Des Peuples Altaiques (Traduit par Jean-Louis 

Perret), Gallimard, Paris, 1959. 

Hinnells, John R., L 'Iran, Les Religions du Monde, Luxembourg, 1981. 

Krappe, Alexandre Haggerty, Mythologie Universelle, Payot, Paris, 1930. 

Masson – Oursel, Paul and Louis Morin, Religion of Zend-Avesta,  New Larousse 



Encyclopedia of Mythology, New Edition, Hong-Kong, 1987. 

Reinach, Salomon, Orpheus, Histoire Générale des Religions, Edition 

D’aujourdhui, Paris, 1976. 

Sarıkçıoğlu, Ekrem, Başlangıçtan Günümüze Dinler Tarihi, Kardelen Kitabevi, 

İsparta, 1999 

Söderblom, Nathan, Cosmogony and Cosmology,  Encylopedia of Religion and 



Ethics, Edit by J.Hasting, Edinbourg, 1911, Vol. IV 

Söderblom, Nathan, The Age of the World (Zoroastrian),  Encylopedia of Religion 



and Ethics, Edit.by J.Hasting, Edinbourg, 1908, 1 

Taraporewala, I..J.S., The Religion of Zarathustra, Tehran, 1980 

Tümer, Günay ve Abdurrahman Küçük, Dinler Tarihi, Ocak Yayınları, Ankara, 

1988 


Yurdaydın, Hüseyin G. ve Mehmet Dağ, Dinler Tarihi, Gündüz Matbaacılık, Anka-

ra, 1978 



 

 

99




Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi Sayı : 16 Yıl : 2004/1 (91-101 s.) 

Sanal Kaynaklar: 

http://irantarikh.com/persia/vandidad.htm, 25.06.2004 

http://www.blackmask.com/books27c/bundahishn.htm#1_1, 25.06.2004 

http://www.zarathushtra.com/z/gatha/az/yasna44.htm , 25/06/2004 

http://www.persiandna.com/angels.htm#AMESHA%20SPENTAS, 25.06.2004. 

 

 



DİPNOTLAR 

 

1



   Mircea Eliade, Histoire des Croyances et Des İdées Religieuses, Payot, Paris, 1983, 

II/316. 


 

2

   I..J.S. Taraporewala, The Religion of Zarathustra, Tehran, 1980, 1. 



 

3

   Eliade, Histoire des Croyances, I/327. 



 

4

   Mircea Eliade et Ioan P.Couliano, Dictionnaire Des Religions, Plon, Paris, 1989, 309 



 

5

   Taraporewala, 3. 



 

6

   http://irantarikh.com/persia/vandidad.htm, 25.06.2004: Avesta, Vandidad, I/1- 20; Paul 



Masson – Oursel and Louis Morin, Religion of Zend-Avesta,  New Larousse 

Encyclopedia of  Mythology, New Edition, Hong-Kong, 1987, 316. 

 

7



   Masson-Oursel and Morin, 318. 

 

8



   Dünyanın ve içindekilerin yaratılışı konusunun Tevrat’taki yaratılışla büyük bir 

benzerlik göstermesi anlamlı ve dikkat çekicidir. 

 

9

   Nathan Söderblom. The Age of the World (Zoroastrian), Encylopedia of Religion and 



Ethics, Edit.by J.Hasting, Edinbourg, 1908, 1/205. 

10

   Louis H. Gray. Cosmogony and Cosmology (Iranian),  Encylopedia of Religion and 



Ethics, Edit. By J.Hasting, Edinbourgh, 1911, ıv/161; Ekrem Sarıkçıoğlu, Başlangıç-

tan Günümüze Dinler Tarihi, Kardelen Kitabevi, İsparta, 1999, 109; Zerdüştîlikte 

kozmogoni ve yaratılış konusunda kaynak metin olarak bakınız: 

http://www.blackmask.com/books27c/bundahishn.htm#1_1, 25.06.2004. 

11

   Salomon Reinach, Orpheus, Histoire Générale des Religions, Edition D’aujourdhui, 



Paris, 1976, 1/96; Sarıkçıoğlu, 109-110. 

12

   Söderblom, The Age of the World (Zoroastrian),  I/207. 



13

   Reinach, 1/91. 

14

   Gayomart sözcüğü Keyumers olarak da telaffuz edilmektedir. 



15

   Jacque Duchesne, -Guillemin, L’Eglise Sassanide et Le Masdeisme,  Histoire des 



Religions, Gallimard, 1972, II/4-5; Nathan Söderblom, Cosmogony and Cosmology

Encylopedia of Religion and Ethics, IV/205; Alexandre Haggerty Krappe, 

Mythologie Universelle, Payot, Paris, 1930, 172. 

16

   Masson Oursel and Morin,, 318-319. 



17

   Krappe, 173-174. 

18

 

Taraporewala, 116; Sarıkçıoğ1u, 110; 



 

http://www.zarathushtra.com/z/gatha/az/yasna44.htm , 25/06/2004. 

19

   Sarıkçıoğlu, 108; Bunların Zerdüştîlikte Vohuman, Ardwahisht, Shahrewar, 



Spandarmad, Hordad, Amurdad isimli kendilerine has görevleri bulunan melekler ol-

duğu inancı da yaygındır. Bakınız: 

http://www.persiandna.com/angels.htm#AMESHA%20SPENTAS, 25.06.2004. 

 

100




Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi Sayı : 16 Yıl : 2004/1 (91-101 s.) 

 

20



   Hüseyin G.Yurdaydın ve Mehmet Dağ, Dinler Tarihi, Gündüz Matbaacılık, Ankara, 

1978, 99. 

21

   http://www.zarathushtra.com/z/gatha/az/yasna44.htm , 25.06.2004, 3-5. 



22

   Jacque  Duchesne-Guillemin,  L 'Iran Antique et Zoroastre, Histoire des Religions

Gallimard, 1970,1/662; Eliade et Couliano, 305. 

23

  Masson -Oursel and Morin, 316. 



24

   Günay Tümer ve Abdurrahman Küçük, Dinler Tarihi, Ocak Yayınları, Ankara, 1988, 

76. 

25

   Eliade, Histoire des Croyances et des İdées Religieuse, II/.297. 



26

   Uno  Harva,  Les Represantations Des Peuples Altaiques (Traduit par Jean-Louis 

Perret), Gallimard, Paris, 1959, 70. 

27

   John R. Hinnells, L 'Iran, Les Religions du Monde, Luxembourg, 1981, 162. 



28

   Eliade, Histoire des Croyances et des İdées Religlieuses., II/299; Eliade et Couliano, 

301-302. 

29

   Félicien Cha1laye, Dinler Tarihi (Çev. Semih Tiryakioğlu), Varlık Yayınevi, İstanbul, 



1972, 134-135. 

 

101




Dostları ilə paylaş:


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə