Azərbaycan respublikasi təHSİl naziRLİYİ baki döVLƏt universiteti FƏnn sillabusu



Yüklə 214,49 Kb.

tarix21.04.2018
ölçüsü214,49 Kb.


 

AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI TƏHSİL NAZİRLİYİ 



BAKI DÖVLƏT UNİVERSİTETİ 

 

FƏNN SİLLABUSU               

                                              

                                                               

                                         Təsdiq edirəm                                                          prof.S.R.Hacıyeva 

                                          kafedra müdiri 

                                                                                                                                                            

          12  fevral     2016      il 

 

Kafedra:  Ekoloji kimya  

Fakültə:  Kimya 

1.Fənn haqqında məlumat 

  

Fənnin adı:                           Ekologiyanın əsasları 



 

Tədris yükü (saat) cəmi:   30  mühazirə  45 saat  laboratoriya 

Tədris ili  2015   -  2016  Semestr   II,   Bölmə   azərb. 

Kredit sayı (hər 30 saata 1 kredit)    1,5 

 

I.

 

 Müəllim haqqında məlumat:_              dos. Hüseyinli  A.Əli Qulam oğlu 

Məsləhət günləri və saatları:  

E-mail ünvanı:   ahuseyinli@yahoo.com 

İş telefonu:   050 543 33 25 

 

II.

 

Tələb olunan dərsliklər və dərs vəsaitləri: 

 

Əsas: 

1. Əliyeva R.Ə.,Mustafayev Q.T.,Hacıyeva S.R. Ekologiya Bakı, 2004-431s 

2. Məmmədov Q.S., Xəlilov M.Y. Ekologiya və ətraf mühit,Bakı , 2004-504s 

3. Əliyeva R.Ə., Mustafayev Q.T., Hacıyeva S.R. Ekologiyanın əsasları, Bakı, 2006-536s 



 

Əlavə: 

1. Abbasov V.M,Əliyeva R.Ə. Ekoloji kimya, Bakı, 2003-207s 

2. AR-nın ekoloji konsepsiyası,Bakı Dövlət Ekologiya komitəsi,1992 

3.  


www.europa.eu.int

 

 



IV. Fənnin təsviri və məqsədi: 

(Fənn haqqında qısa məlumat, onunla şərtləşən fənlər (bilavasitə bağlı olan/uyğun gələn), 

fənnin tədrisinin məqsədləri. Bu fənni  öyrənməklə  tələbələrin nəyi biləcəkləri, nəyə nail 

olacaqları və hansı vərdişlərə yiyələnəcəkləri qeyd edilir) 

 

      Kursun qısa təsviri: 

Ekologiya elmi fizika, kimya, və biologiya elmlərini bir-birinəbağlayan , sosyal elmləri 

arasında körpü rolunu oynayan bir xarakterdir. Müassir həyatı ekoloji biliksiz təsəvvür 

etmək çətindir. Hazırda ekologiya elmi öyrənilir və inkişaf etdirilir. Əhalinin ekoloji təhsili 

və marifləndirilməsi tələbələr  üçün yeni anlayış olmadığından, ekoloji tədbirlərin həyata 

keçirilməsində iştirak edilməlidir. Tələbələrin öz əməlləri qarşısında ekoloji tələbləri, ekoloji 

mədəniyyətləri, ekoloji dünyagörüşü və ekoloji məsuliyyəti olmalıdır. 

Müstəqil Azərbaycanda tələbələrin ekologiyanı  dərindən  öyrənmək və    tətbiq etmək, 

fasiləsiz ekoloji təhsilin təmin edilməsini tələb etməkdən ibarətdir. Tələbələr Ekologiyanın 



 

əsasları    fənnini mənimsəməklə qarşıya qoyulan bir sıra problemlərin həllində    iştirak 



etməlidirlər. Tələbələrimiz ekoloji bilikləri mənimsəməklə  dünyanın mahiyyətini dərk 

edəcək,  ətraf mühiti  şüurlu  şəkildə sevəcəklər. Dünyada hər il 250.000 çox kimyəvi 

birləşmələr istifadə edilir. Hesab etmək olarki, ətraf mühitin çirklənməsində  əsasən kimyəvi 

birləşmələr iştirak edir. 

 

      Kursun məqsədi: 

      Tələbələr bu kursu mənimsəməklə  ətraf mühitin kimyəvi monitorinqini aparmağı 

bacarmalıdır.Tələbələr suyun,torpağın və havanın kimyəvi keyfiyyətini müəyyən etməyi 

bacarmalıdır. Tələbələr ekologiyanın  əsasını  öyrəndikdən sonra mühitin kimyəvi 

parametrlərini,onların YVQ-nın müəyyən edilməsi,Atmosferin,Litosferin və Hidrosferin 

çirklənmə  mənbələrinin aşkarlanması,çirkləndiricilərin miqdarlarının azaldılması,yeni 

texnoloji-effektin yaranmasında rolu və şəffaf pəncərənin əmələ gəlməsi,kənd təsərrüfatında 

istifadə edilən  üzvi kimyəvi birləşmələrin  ətraf mühitin  çirklənməsində  iştirakı kursun 

məqsədidir 

      Fənnin təqvim planı: 

 

Həftə-


lər 

Mövzunun adı və qısa icmalı 

Müha

zirə 


Məşğ

ələ 


Sa

at 


Tarix 

 

1. 

 

Mövzu 1. 

Ekologiya elmi. Ekosistemin əsas anlayışları  və 

qanunları 

 

1869 Ernest Hekkel yunanca “oykos”- ev, 

məkan və “loqos” – elm köklərindən ekoloji 

terminini istifadə etmişdir. Onun bu mürəkkəb 

nəzəriyyəsi Hipokratın hava üzərində su və yer 

adlı 


nəzəriyyəsi 

ətrafında aparılmış 

tədqiqatların əhəmiyyəti çoxdur. Müasir ekoloq 

E.Odum 1963-cü ildə təbiətin quruluşunun elm 

şəklində izahı izah etdi.O, Ekologiya elmini 

fizika, kimya, biologiya elmləri ilə  əlaqəli olan 

sosial elmlər arasında bir körpü  əmələ 

gəlməsinin izahını verdi. Tədqiqat və araşdırma  

mövzularına görə ekoloqların  üç qrupa 

bölünməsi, ekologiya elmi bütün canlı  və 

varlıqların gələcəyinin təminatının izahı, 

ekoloqların sistemlər nərdivanı anlayışı, 

Autekologiya(fərdi ekologiya), populyasiya 

ekologiyası, ekosistem ekologiyası, tətbiqi 

ekologiyanın izahı. Ekosistem anlayışı, 

ekosistemdə qanunlar, maddə və enerji anlayışı, 

ekosistemdə enerji və maddə anlayışı, 

təbiyətdən istifadə  və  ətraf mühitin mühafizəsi, 

ekologiyanın problemləri və qarşıya  çıxan 

məsələlər izah ediləcəkdir. 

 

 

 



 

 

 



Müh.

 

 

 



 

 

16.II.16 



 

 

 

 

 

 


 

2. 



Mövzu 2.  

Ekoloji faktorların sinifləndirilməsi

 

Abiotik və biotik faktorların izahı. Dajoza və 



Mondatskiyə 

görə ekoloji faktorların 

sinifləndirilməsi.  İqlimli və iqlimli olmayan 

faktorlar. I və II periodik faktorların izahları. 

Makroiqlim, mesoiqlim və mikroiqlimin izahı. 

Radiasiyanın ekoloji qiymətləndirilməsi, 

elektromaqnit  şüaların  ətraf mühitə  təsiri, 

havada olan zərərli asılqanlar. Temperaturun 

orqanizmaya təsiri. Atmosfer və torpaqda 

rütubətin ekoloji əhəmiyyəti. Fotosintez 

prosesinin əhəmiyyəti. İşığın ekoloji əhəmiyyəti 

ətraflı şəkildə izah ediləcəkdir. 

 

 

Müh.



 

 



23.II.16 

 

3. 

 

Mövzu  3. 

Biotik və antropogen faktorlar 

 

Biotik faktorlarin növ içi və  növlər arası 

əlaqələrinin izahı. Canlı aləmin qidalanması, 

avtotrof və heterotrof qruplara bölünməsinin 

izahı. Yeni fotosintetik və xemosintetik 

autotrofun 

əmələ 

gəlməsi. Antropogen 



faktorlardan məişət faktoru, torpağın 

çirklənməsi  faktoru, nəqliyyat  faktoru, sənaye  

faktoru, radiasiya  faktoru, insan miqrasiyasi  

və urbanizasiya faktoru, muharibələrdən əmələ 

gələn çirklənməni  izah etmək. 

 

 



 

 

 



Müh.

 

 

 



 

 



01.III.16 

 

4. 

 

Mövzu 4. 

Biosferin əsas anlayışı və quruluşu 

 

Biosfer haqqında ilkin məlumatın Zius 

tərəfindən verilməsi, biosferin elmi banisi olan 

Akademik Vernadskinin biosfer haqqında olan 

tədqiqatları, 1926-cı ildə  Vernadskinin biosfer 

adlı kitabında canlı orqanizimlərin birgə 

fəaliyyətinin geoloji əhəmiyyəti. Biosferin yer 

kürəsində  həyat prosesi gedən məkan olması, 

maddə, bitkilərin , bütün canlıların , 

bakteriyaların tam biokütləsinin izahı. Biosferin 

yer səthində  həyat prosesində gedən nəhəng 

ekoloji sistem olmasının izahı. Biosferin 

yaranma tarixinin izahı, biosferin sərhədləri. 

Maddə dövranında canlı orqanizmlərin rolu 

 

 

 



Müh.

 

 

 



 

 



08.III.16 

 

 

 

 

 

 



 

5. 



Mövzu 5. 

Atmosfer. Atmosferin tərkibi və quruluşu 

 

Atmosfer biosferin tərkib hissəsi kimi. 

Atmosferin Hidrosfer və Litosferlə qarşılıqlı 

əlaqəli olması. 100 km yüksəklikdə atmosferin 

tərkibinin sabit olması,  əsasən də 

2

O

,

2

H



,

2

N

 

He ,Xe qazlarından ibarət olması. 600 km 



yüksəklikdə He qazı. 2000-5000 km yüksəklikdə 

atmosferin tərkib hissəsində 

2

H

qazının 


olmasını izah etmək. Atmosferin  Troposfer , 

Stratosfer , Mezosfer, Termosfer, İonosfer və 

Ekzosfer təbəqələrinin izahını vermək. 

Atmosferdə ozonun  parçalanması.Ozonun 

max qatılığı  15-35 km yüksəklikdə 

olması.Ozonun əmələ gəlməsi və parçalanması. 

Antropogen yolla atmosferə daxil olan ozonu 

parçalayan kimyəvi maddələr-freonlar  və s. 

izahı. 

2

Cl



,

2

H

,

2

N



 dövranlarının Ozonun 0 

dövranını pozmasının izahı. Antraktida 

üzərində ozon deşiyinin  əmələ  gəlmə  səbəbləri. 

Ozonun parçalanmasında  

2

)

(ClO



-nin rolunun 

izahını vermək. 

 

 

 



Müh.

 



 

15.III.16 



 

6. 

 

Mövzu 6. 

Atmosferi çirkləndirən əsas mənbələr 

 

Atmosferdə aerozol hissəciklərin 

əmələ 

gəlməsinin səbəbləri. Atmosferə daxil olan 



çirkləndiricilərin, turşu yağışlarının  əmələ 

gəlmə  səbəbləri. Atmosferdə disperssistemlər,. 

Antropogen və  təbii mənşəli  çirkləndiricilər. 

DYM, azotun antropogen mənşəli birləşmələri, 

tüstü qazlarında zəhərli maddələrin atmosferdə 

yayılması. Elektrik  stansiyaları, atom elektrik 

stansiyalarının  atmosferə atdığı  zəhərli 

maddələrin izahı. Istixana effekti, onun əmələ 

gəlməsi, temperatur balansının dəyişməsindəki 

rolu haqqında izahat vermək, 

şəhər 

atmosferində kimyəvi kəsafət, Atmosferin 



şəffaf pəncərəsini izah etmək.  İstixana qazları, 

atmosferdə aerozol qazlarının artması 

nəticəsində  tərs effektin əmələ  gəlməsini izah 

etmək. 


   

 

 



Müh.

 

 

 



 

 



22.III.16 

 

7. 

 

 

 

 

Mövzu 7. 

Daxili yanma mühərriklərinin işlənmiş qazları, 

 

 

Müh. 


 

 

 



 



 

29.III.16 




 

 



 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

8. 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

9. 

onların zərərsizləşdirmə üsulları 

 

 İnsan sıxlığının  artması, zavod və frabriklərin, 

nəqliyyat  vasitələrin  çoxluğu və onların  ətraf 

mühitə atdıqları işlənmiş qazların ətraf mühitin 

çirklənməsindəki rolu. Nəqliyyat vasitələrinin 

işləməsi nəticəsində  milyard tondan çox 

yanacağın yanmasında atmosferə 500 milyon 

tondan  çox zərərli birləşmə  və qazların 

atılmasıda 

ətraf mühitin kanserogen 

maddələrlə, ağır metallarla, mühiti çirkləməsini 

izah etmək.  

 Dizel  mühərriklərində  işlənmiş qazlarda azot 

oksidlərinin və qurumun miqdarının çox olması 

səbəbləri və əməmlə gətirdiyi toksinlərin YVQ – 

dan çox olmasını izah etmək. İşlənmiş qazlarda 

hisin miqdarının  azaldılması yollarında  üzvi 

birləşmələrin aşqar kimi yanacağa  əlavə 

edilməsini izah etmək. 

Ətraf mühiti 

çirkləndirməyən yanacaqlar, yaxın gələcəyin 

yanacaqları, elektrik və hidrogenlə  işləyən 

nəqliyyat vasitələri haqqında izahat vermək.  



 

 

Mövzu 8.  

 

Hidrosfer  biosferin tərkib hissəsi kimi 



 

Hidrosferin  əsas prinsipləri, tərifi, okean və 

dəniz sularında təbii proseslərin yaranmasının 

rolu, okean və  dəniz sularında  gedən təbii 

hidroliz prosesi və 

 

Bufer tutumunun canlıların yaşamasındakı 



rolunu izah etmək. Okeansferada istilik 

tutumunun radiasiyanın udulmasındakı rolu, 

suyun dövr etməsi. Okean sularının kimyəvi 

tərkibi, dəniz sularının kimyəvi tərkibi və  suda 

gedən fiziki-kimyəvi və bioloji proseslər 

haqqında izahat vermək. Təbii sularda bərk 

maddələrin həllolma prosesləri, təbii suların 

codluğu haqqında ətraflı məlumatlar vermək. 

 

 

Mövzu 9. 



 

Hidrosferin  çirklənməsi və Azərbaycanda su 

hövzələrinin ekoloji vəziyyəti 

 

Ətraf mühitə  və hidrosferə atılan tullantı  

sularının içməli suların azalmasina təsirinin 

izahı, sənayenin, filiz əritmə zavodlarının, neft 

və qaz sənayesinin ağac emalı, neft-kimya 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

Müh. 


 

 

 



 

 

 



 

Müh. 


  

 

 



 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



05.IV.16 

 

 



 

 

 



 

 

12.IV.16 



 

 

 



 

 



 

 



10. 

 

Mövzu  10. 

Tullantı sularının təmizlənmə üsulları 

 

Mexaniki təmizlənmə  üsulu, fiziki kimyəvi 

təmizlənmə  üsulu , koaqulyasiya üsulları 

haqqında  ətraflı izahat vermək. Tullantı 

sularının təmizlənməsində adsorbentlərdən 

istifadə etmək, flotasiya, ekstraksiya, 

iondəyişmə metodlarından istifadə etmək. 

Tullantı sularının kimyəvi  üsulla təmizlənməsi, 

biokimyəvi təmizlənmə metodunun 

üstünlüklərini izah etmək. Tullantı suların 

təmizlənməsində qapalı sistemlər, onlardan asılı 

maddələrin kənar edilməsi, süzməklə ayrılma və 

çökmə prosesləri haqqında 

ətraflıizahat 

vermək. 

 

 



 

Müh.


 

 

 



2 

 

 



19.IV.16 

 

 

11. 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Mövzu 11. 

Litosferin torpaq örtüyünün tərkibi, xassələri və 

və onu çirkləndirən əsas mənbələr 

 

Üst mantiya litosferin yaranmasındakı rolu. 

Litosfer kütləsinin 92%-ni, Fe, O, Si, Mg 

olmasının izahı. Litosferdəolan kimyəvi 

elementlərin xarakteristikasını Klark anlayışına 

görə verməyin səbəbləri və əhəmiyyətinin izahı. 

Litosferdə endogen proseslərin hərəkət 

qüvvələri, yerin daxili enerjisi , xarici ekzogen 

faktorlarının izahı. Bitki qalıqlarının 

 

 



 

Müh



 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 



 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



26.IV.16 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

sənayesi, istilik elektrik stansiyaları  və  məişət 



tullantı sularının hidrosferin çirklənmə 

mənbələri kimi olmasını izah etmək. Atmosferə 

atılan kimyəvi birləşmələrin 80%-nin hidrosferə 

daxil olmasının izahı, Kür  çayının  ,Gürcüstan 

və Azərbaycan 

ərazilərində 

çirklənməsi 

nəticəsində mikroorqanizmlərin miqdarının 60-

70% azalma səbəbləri, suyun tərkibində 

pestisitlərin, səthi aktiv maddələrin 

miqdarlarının artması  səbəblərini izah etmək. 

Araz çayının Ermənistan ərazisindən sənaye  və 

məişət tullantı sularının axıdılması, Oxçu  çayı 

vasitəsilə  Qafan Cu-Mo filiz əritmə 

zavodlarının tullantı suları, qatı turşular, ağır 

metal duzları ilə  zəngin olan tullantı sularının 

zərərləri haqqında izahat vermək. Xəzər 

dənizinin region ölkələri vasitəsiylə 

çirklənmələrinimn ekoloji vəziyyəti haqqında 

ətraflı izahat vermək. 

 

 

 




 

 



 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

12. 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

13. 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

14. 

parçalanmasında suda həll olan metobolit və 

humuz turşuların  əmələ  gəlməsinin izahını 

vermək. 1980-84- cü illərdə  Həştərxan qaz 

kondensat yatağında partlayıcı qurğuların işə 

salınması 

nəticəsində 

bölgədə 


kəskin 

deformasiyanın  əmələ  gəlməsinin səbəbləri, 

Xəzər dənizində suyun həcminin birdən – birə 

3- 4 m artmasının səbəbləri, nüvə 

laboratoriyasında yüzlərlə partladılan nüvə 

silahların, yerdən  çıxarılan neft və qazın yer 

qabığını  müəyyən dərəcədə deformasiya etmə 

səbəblərini izah etmək.  



 

 

Mövzu  12. 

Ətraf mühiti çirkləndirməyən enerji mənbələri 

 

Enerji ehtiyatlarının iki əsas istiqamətinin 1960- 

cı ildə  müəyyən edilməsinin  özünü doğrulama 

səbəbləri. Yerdən 

çıxarılan yanacaq 

ehtiyatlarının tükənməz olması , atom 

enerjisindən  istifadəni  önə  çəkmə  səbəbləri. 

1980-ci illərdə  günəş enerjisindən istifadə 

edilməsinin 

əhəmiyyəti. Hibrid növlü 

yanacaqlardan, elektrik batereyaların-

dan,


OH

CH

3

spirtindən, onların  çatışmayan 



cəhətləri və ya üstünlükləri, sudan 

2

H

alınmasının yanacaq kimi istifadə edilməsi. 

Ətraf mühiti  çirkləndirməyən yanacaqlardan 

biri də qazla mühərriklərin işləməsinin  

əhəmiyyəti izah etmək. Külək enerjisindən 

elektrik batereyalarında alınan enerjilərin 

əhəmiyyəti haqqında izahat vermək.. 

 

Mövzu 13. 

Ətraf mühitin Radioaktiv çirklənməsi 

 

Ətraf mühitin təbii və  süni yolla təbii və 

radioaktiv  çirklənmə  səbəbləri. Radioaktiv 

çirklənmənin səbəbləri, Nüvə başlıqlarının 

istifadəsi.1945- ci ildə Naqasaki və Xerosimada 

atom bombasının atılması  və onun bəşəriyyətə 

verdiyi zərərlər. Nüvə silahlarının quruda, 

havada, su üstündə, su altında və yer altında 

sınaqdan keçirilməsi zamanı müxəlif izotopların 

əmələ  gəlməsinin canlı orqanizmlərə  təsirinin 

izahı. Radioaktiv parçalanma qanunu, 

radiyoaktiv parçalanmanın növləri, ionlaşan 

şüalanmanın təbii və antropogen mənbələri, yer 

radiyasiyası.Atom sualtı 

gəmilərdə, süni 

peyklərdə, nüvə daşıyan qırıcı  təyyarələrdə baş 

 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



Müh.  

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

Müh.  

 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

Müh



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

03.V.16 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

10.V.16 


 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 



 

 



 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

15. 

verən qəzalar nəticəsində atmosferin radioaktiv 

çirklənməsi, Radioaktiv btullantıların 

zərərsizləşdirmə metodlarının etibarlı 

olmamasını izah etmək. 

 

Mövzu 14. 



Ətraf mühitin üzvi maddələrlə çirklənməsi 

 

XX  əsr xarakter olan planetdə insan sayının 

yarıdan çoxunun şəhərlərdə yaşaması  səbəbləri 

kimya sənayesinin, aqrar sektorun , avtomobil, 

dəniz , hava nəqliyyatlarının və  məişət 

tullantılarının  ətraf mühitə atdıqları  üzvi 

birləşmələrlə  çirklənməsinin səbəbləri, istifadə 

edilən sintetik üzvi birləşmələrin  çoxunun təbii 

bioloji dövranda iştirakının  səbəbləri.  Üzvi 

birləşmələrin atmosferi çirkləndirməsi. Uçucu 

karbonil birləşmələrinin formaldehid, 

asetaldehid, aseton, benzaldehid şəhər 

atmosferində olma səbəblərini izah etmək. 

Polinüvəli aromatik karbohidrogenlərin 

kanserogen xassəli olması, onlardan benzopren, 

benzofloranten,dibenzoantrasen birləşmələrinin 

çox təhlükəli olmasını izah etmək. Su səthinin 

üzvi birləşmələrə  əsasən xlorüzvi pestisitlər, 

fosfor  üzvi pestisitlər, fenoksisirkə turşusu ilə 

çirklənmə  səbəbləri və onların kanserogen 

xassəli olmasını izah etmək 

    


Mövzu 15.  

Ətraf mühitin monitorinqi 

 

Ekoloji monitorinq  biosferin kompleks 

monitorinqinin adlanması, antropogen 

təsirlərin mənbəyinin müşahidə edilməsi, 

antropogen təsirlərin müşahidə faktorları. Ətraf 

mühitin tərkibi və  ətraf mühitdə antropogen 

faktorların təsiri ilə  ətraf mühit və fiziki 

tərkibin qiymətləndirilməsi. Antropogen 

faktorların təsiri ilə  ətraf mühitin tərkibinin 

dəyişməsinin proqnozlaşması  və ona qiymət 

verilməsini aydınlaşdırmaq. 

Çirklənmənin 

miqdarına görə aparılan monitorinq. Qlobal 

baza, region, lokal monitorinqlərin antropogen 

mənbə  təsirli olması. Monitorinq sisteminin 

sinifləndirilməsi. Fiziki, kimyəvi, bioloji 

distansiya monitorinqlərin aparılmasını izah 

etmək. Torpağın monitorinqi zamanı  nəzarət 

metodunda humusun itirilməsi və torpağın 

turşuluğunun müəyyən edilməsinin  əhəmiyyəti. 

Suyun  çirklənməsinə  nəzarət. Atmosferin 

çirklənməsinə  nəzarət metodları haqqında 



 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Müh.


 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

17.V.16 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



24.V.16 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 



 

məlumat vermək. Yer hidrosferinin vəziyyətinə 



nəzarət metodları 

 

 



 

 

 



 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 



 

 

 



 

 

 

 

 

 

 

 

 

 



 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 



 

 

            Laboratoriya  işləri 

 

İş  1. 

 Laboratoriya ilə tanışlıq. Fotometrik metodla 



içməli suda Fe

3+

  təyini. 

         Ətraf mühit nümünələrində ağır metalların 

mikro miqdarlarının təyini aktual 

problemlərdən biridir.Hər gün istifadə 

etdiyimiz və  təmasda olduğumuz içməli suyun 

nə  qədər ekoloji təmiz olması, o cümlədən 

içməli suyun dövlət standartlarına uyğun 

olması olduqca məsuliyyətli və son dərəcə 

əhəmiyyətlidir.  İçməli suda dəmirion təyini 

sulfosalisil turşusu vasitəsiylə turş mühitdə açıq 

qirmızı  rəngli kompleks birləşmənin  əmələ 

gəlməsiylə aparılır.  Əvvəlcə  dərəcəli qrafik 

qurulur. Sonra isə  içməli su nümunəsində 

dəmirin miqdarı  təyin edilir.Metodun dəqiqliyi 

əlavə etmə metodu ilə təyin edilir.  

 

İşin davamı 

 

İş  2. 

Un və südün turşuluğunun təyini  

      Ekoloji təmiz qida maddələrinin istehsalı və 

hazırlanması istifadə edilən xam maddələrin 

turşuluğundan  çox asılıdır. Unun və  südün 

turşuluğu onun tərkibində olan üzvi turşuların, 

zülal maddələrin və turşfosfatların olmasından 

asılıdır.Unun turşuluq vahidi  dərəcə  ilə, südün 

və  süd məhsullarının turşuluğu isə Terner 

dərəcəsiylə təyin edilir. 



 

 

İş 3. 



Kolbasa məhsullarında fenolun fotometrik təyini 

       Məlumdur ki, hisə verilmiş kolbasa və 

müxtəlif  ət məhsullarına dad və aromat 

xassələrin yaranmasında belə qida maddələrinə 

fenol  əlavə edilir. Hisə verilmə zamanı fenolun 

udulmasıylə istehsal edilən məhsulda 

absorbsiyası baş verir. Hisə verilmiş 

məhsullarda fenolun miqdarı standartlara 

uyğun olmalıdır.  Ət məhsullarında fenolun 

təyini onun NaNO

3

  lə qarşılıqlı  təsiri zamanı 



nitroazobirləşmələrin alınmasına  əsaslanır. 

 

 



 

 

 



Lab. 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



Lab. 

 

 



Lab. 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

Lab. 


 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 



 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

17.II. 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

24.II. 



 

 

02.III 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



09.III 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 



10 

 

 





 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 



 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 



 

 



 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

10 

 

 

Nitroazobirləşmənin ammonyakın artığı ilə 

əmələ  gətirdiyi sarı  rəngli məhlulda fenol 

fotometrik metodla təyin edilir.  



       

 İşin davamı 



 

İş  4. 

Tullantı suların qələviliyinin təyini 

      pH  kəmiyyəti suyun qələvilik və turşuluq 

xassələrini göstərir. Tullantı sularında pH ın 

dəqiq qiymətini təyin etmək 

üçün 


potensiometrik metodla kombine edilmiş 

elektrod istifadə etməklə analiz aparılır. 

Məlumdur ki, suyun tərkibində olan 

komponentlərin qüvvətli turşularla qarşılıqlı 

təsiri qələvilik adlanır.Laboratoriya işində 

suyun  ümumi codluğu,suyun turşuluqları  təyin 

edilərək hesablanır. 

 

 



 

İş 5. 

Ekstraksiya metodu ilə torpaq nümunələrində 

neftin miqdarının təyini 

       Ətraf mühitin neft vəneft məhsulları ilə 

çirklənməsinə tez-tez rast gəlinir. Belə 

çirklənmələr yanacaqların mənbələrdən 

daşınması, saxlanması və ətraf mühitə müxtəlif 

yollarla tökülməsi zamanı baş verir. Torpaqda 

neft məhsullarını təyin etmək üçün qravimetrik 

analiz metodu nu tətbiq etməklə yanaşı 

xromatoqrafik metodlardan da istifadə edilir. 

Alınan nümunələr Sokslet cihazında 

ekstraksiyaya  əsaslanır. Həlledici kimi CCI

4



CHCI



3

  və benzoldan istifadə edilir. Sokslet 

cihazının quruluşu, nümunələrin analizə 

hazırlanması, həlledicilərin susuz natrium 

sulfatla qurudulması  və analizin gedişi 

haqqında tələbələrə ətraflı məlumatın verilməsi 

və izahı. 

 

İşin davamı 

 

 

İş  6. 

 Xromatoqrafiq analiz  metodu ilə Havada C

4

 – 

C

44

 karbohidratların təyini 

         Xromatoqrafik analiz metodları haqqında 

anlayış. Cihazların iş rejimləri və  işə 

hazırlanmasını izah etmək..  Ətraf mühit 

nümunələrinin götürülməsi və analizə 

hazırlanması haqqında izahatların verilməsi. 

 

 

 



 

Lab. 


 

 

 



Lab. 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



Lab. 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

Lab. 


 

 

 



 

Lab. 


 

 

 



 

 

 



 

 



 

 



 

 

 



 

 

 



 

 



 

 

 



 

 

 



 

 



 

 



 

 

 



 

 

 



16.III 

 

 



 

23.III 


 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

30.III 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



06.IV. 

 

 



 

 

13.IV 



 

 

 



 

 



11 

 

 



11 

 

 

 

 

 

 

 

 

12 

 

 

 

13 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

14 

 

 

 

 

 

 

 

 

15 

Analizin aparılmasında  SİM/DİS-2787  

kolonkasından istifadə etməklə onun rejim 

buxarlandırma temperaturu 360

o

C, nümunənin 



miqdarı  1μ/L, temperatur proqramı 5 dəqiqə 

ərzində 35-360

o

C, qaz daşıyıcısı  sürəti 



15μml/dəqiqə , artım sürəti isə 15

o

C/dəqiqə 



ərzində xromatoqrammanın alınmasını  və 

alınan piklərin hansı maddəyə aid olmasını izah 

etmək.  

 

İşin davamı 



 

 

İş  7. 



İçməli suda quru qalığın təyini 

      İçməli suda quru qalığın təyini suyun 

kefiyyətlərindən biridir. Quru qalıq su 

nümunələrinin 105-150

o

C də 



buxarlandırılmasında alınan quru qalıq 

kütləsinin təyininə  əsaslamnışdır. Bu kəmiyyət 

su nümunələrində  həll olan üzvi və qeyri üxvi 

maddələrin miqdarının cəmi ilə ifadə edilir. 

Əmələ  gələn quru qalıq tərəzidə  çəkildikdən 

sonra hesablama aparılır. 



 

İşin davamı 

 

 

İş  8. 



Hava, su və torpaq nümunələrində 

radioaktivliyin müqayisəli təyini 

        Müxtəlıif  ərazilərindən götürülmüş hava, 

su və torpaq nümunələrində radioaktivliyin fon 

qiymətlərinin Dose-Rate Metr cihazında  

təyininin aparılmasını  tələbələrə izah etmək. 

Ölçmə aralığının Doz sürəti 10 μR/h-1,99 R/h 

və 0,1 μR-1,99  μR.  Ölçü  vahidləri isə  μR/h , 

mR/h, R/h xassələrini izah etmək. Bütün 

ölçmələr cihazdan müşahidə edilir. Təyinat 

aparıldığı zaman maddə  mühitindən keçərkən 

onunla təsirdə olaraq ion  cütlərini  əmələ 

gətirən X şüaları, qamma çüası kimi 

elektromaqnitik şüalarla, kinetik enerjiləri olan 

yüklü hissəciklər, ağır ionlar və  sərbəst 

nitronlar kimi hissəcik xarakterli şüalanmalar 

ionlaşdırıcı radioaktivlik olaraq cihazın 

ekranında göstərilməsini izah etmək. 

 

 



İş 8. Torpağın su çəkimi. Torpaqda və suda 

elektrik keçiriciliyin təyini 

    40 g torpaq nümunəsi 500 ml kimyəvi 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

Lab. 



 

 

 



 

Lab. 


 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

Lab. 


 

 

 



Lab. 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

Lab. 



 

 

 



 

 

 



 

 



 

 



 

 

 



 

 



 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



20.IV. 

 

 



 

 

27.IV 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

04.V. 


 

 

 



11.V. 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

18.V. 



 

 



12 

 

stəkanda işlədikdən sonra su çəkimi işləmi 



aparılmasını izah etmək. Alınmış su çəkimi 

məhlulunun və içməli suyun elektrik keçiriciliyi 

ölçülməsini təcübəni göstərməklə izah etmək. 

 

 

İşin davamı 

 

 

 

 



 

 

 



 

 

Lab. 



 

 

 



 

 



 

 

 



 

 

 



 

25.05. 


 

  İmtahanın keçirilməsi forması -yazılı, şifahi, dialoq və ya test. 



III.

 

Semestr ərzində qiymətləndirmə və bal bölgüsü: 

           Balların maksimum miqdarı – 100 bal. 

 

A)

 

Semestr ərzində toplanan maksimum bal – 50 (imtahana keçid bal – 17) 

 

Dərsə davamiyyətə görə 

10 bal 

Mühazirə mətnlərinin tərtibatına görə 



   - 

Tələbələrin sərbəst işinə (referat, prezentasiya, tədqiqat işi və s.) görə  

Qeyd: Plagiat halları  qəti qadağandır! Sərbəst işlə  əlaqədar bütün 

tapşırıqların qısa təsviri, təqdim olunma şərtləri, vaxtı və qiymətləndirmə 

üsulu dəqiq göstərilir. 

10 bal 


Seminar (məşğələ) və ya laboratoriya dərslərinin nəticələrinə  görə (eyni 

fəndən həm seminar (məşğələ), həm də laboratoriya dərsləri nəzərdə 

tutulduğu halda onların hər birinə 10 bal ayrılır). 

20 bal 


Kurs işinin hazırlanmasına və  müdafiəsinə  görə (fənn  üzrə kurs işi 

(layihəsi) nəzərdə tutulmayıbsa, ona ayrılan 10 bal seminar (məşğələ) və 

ya laboratoriya dərslərinə əlavə olunur).   

10 bal 


 

B)

 

Semestr imtahanı  nəticəsinə görə - maksimum 50 bal 

Hər biletdə – 5 sual, hər suala – 10 bal verilir 

Qeyd: Tələbənin imtahandan topladığı balın miqdarı 17-dən az olmamalıdır. 

 

C)



 

Semestr nəticəsinə  görə qiymətləndirmə (imtahan və imtahana qədər toplanan ballar 

əsasında): 

91 – 100 bal 

əla 



81 – 90 bal 

çox yaxşı 



71 – 80 bal 

yaxşı 



61 – 70 bal 

kafi 



51 – 60 bal 

qənaətbəxş  



51 baldan aşağı 

qeyri-kafi  



 

 

                   Müəllim:                                Dos. Hüseyinli A.Q.                          

                

: w35
w35 -> Fənn sillabusu
w35 -> Azərbaycan respublikasi təHSİl naziRLİYİ baki döVLƏt universiteti FƏnn sillabusu
w35 -> Azərbaycan respublikasi təHSİl naziRLİYİ baki döVLƏt universiteti FƏnn sillabusu
w35 -> Azərbaycan respublikasi təHSİl naziRLİYİ baki döVLƏt universiteti FƏnn sillabusu
w35 -> Еколоэийа елминин инкишаф тарихи
w35 -> Azərbaycan respublikasi təHSİl naziRLİYİ baki döVLƏt universiteti FƏnn sillabusu
w35 -> Azərbaycan respublikasi təHSİl naziRLİYİ baki döVLƏt universiteti FƏnn sillabusu
w35 -> «Ekologiya və torpaqşünaslıq» fakültəsi Əyani və qiyabi şöbə «Ekologiya» ixtisası üzrə Coğrafi ekologiyanın əsasları» fənnindən
w35 -> Еколожи кимйа фянниндян имтащан суаллары


Dostları ilə paylaş:


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə