Nüvə. Xromatinin quruluşu. Nüvəcik. Hüceyrə və mitoxondiral genomlar. Genlərin ekspressiyası haqqında qısa məlumat



Yüklə 163,83 Kb.
səhifə1/3
tarix06.05.2018
ölçüsü163,83 Kb.
növüMühazirə
  1   2   3

Mühazirə 2.

Endoplazmatik şəbəkə.

Holci kompleksi.

Endosomlar.

Lizosomlar və Lizosom “toplanma” xəstəlikləri.

Nüvə. Xromatinin quruluşu. Nüvəcik.

Hüceyrə və mitoxondiral genomlar.

Genlərin ekspressiyası haqqında qısa məlumat.

Hüceyrə tsikli və hüceyrənin bölünmə tipləri.

Hüceyrənin qocalması və ölümü.

Klinik sitologiya haqqında anlayış

Şək. 2.1


Endoplazmatik şəbəkə. Zarla əhatə olunmuş müxtəlif şəkilli boşluqların perinuklear sahədən başlayaraq bütün sitoplazma boyu bir-biri ilə birləşməsi nəticəsində yaranan strukturlar birlikdə endoplazmatik şəbəkə adlanırlar. Göstərilən boşluqlar öz formalarına görə kanalabənzər, borucuq, qovuqcuq və ya sistern (yastılaşmış torbacıq) şəklində olurlar. Hüceyrələrdə rast gəlinən zarların təxminən 50%-i endoplazmatik şəbəkənin yaranmasında iştirak edir. Bu zarlar heç bir fasilə olmadan bir törəmədən o birisinə keçərək sitoplazmanın ümumi həcminin 10%nə bərabər sahəni əhatə edən vakuoloplazmanı özündə birləşdirirlər. Beləliklə, endoplazmatik şəbəkə zarlarında iki səth: xarici - sitozola baxan səth və daxili (lüminal) - vakuolaplazmaya baxan səth ayırd edilir. Bu səthlərdə müxtəlif tərkibə və aktivliyə malik olan zülalların yerləşməsi endoplazmatik şəbəkənin özünəməxsus vəzifələrinin yerinə yetirilməsinə lazımi şərait yaradır. Zarlar arasında qalan boşluqlarda sintez olan məhsullar toplanmaqla yanaşı, fermentativ modifikasiyaya (yetişmə prosesi zamanı) uğrayırlar. Endoplazmatik şəbəkə boyu birbirindən quruluş və vəzifəcə fərqlənən iki hissə ayırd edilir: hamar və dənəli endoplazmatik şəbəkə. Elektronmikroskopik olaraq dənəli endoplazmatik şəbəkənin əsas xarakter xüsusiyyəti onun xarici səthinə bitişik ribosomların olmasıdır (şək. 2.1).

HAMAR ENDOPLAZMATİK ŞƏBƏKƏ. Endoplazmatik şəbəkənin kanal, borucuq və qovuqcuqlarını əhatə edən zarların sitozola baxan səthlərində siqnal tanıyan hissəciklərin reseptoru olmayan hissələr ribosomlarla əlaqə yarada bilmədikləri üçün hamar endoplazmatik şəbəkə adlanırlar. Daha dəqiqi, bu endoplazmatik şəbəkənin hamar hissəsi kimi qəbul olunmalıdır, çünki hamar və dənəli endoplazmatik şəbəkələrin boşluqları arasında heç bir sərhəd yoxdur. Üzərində ribosomlar yerləşmədiyinə görə, hamar endoplazmatik şəbəkənin xarici səthi elektron-mikroskopik olaraq hamar olur (şək. 2.1). Bununla bərabər, onların ultranazik kəsiklərdə görünən hissələri, əksərən boruşəkilli törəmələrin kəsiyinə oxşayırlar. Yəni, hamar endoplazmatik şəbəkənin tərkibində qovuqcuq və sisternlərə nisbətən borucuqşəkilli kanallar üstünlük təşkil edirlər. Hamar endoplazmatik şəbəkə orqanizmdə təsadüf edilən hüceyrə tiplərinin əksəriyyətində həcmcə çox kiçik sahədə yerləşir. Bununla yanaşı, steroid hormonlar sintez olunan (xayada, yumurtalıqlarda, böyrəküstü vəzin qabıq maddəsində), lipid mübadiləsi və toksik maddələrin (alkohol, barbituratlar və s.) detoksikasiyası gedən (qaraciyərdə) hüceyrələrdə hamar endoplazmatik şəbəkə sitoplazmanın çox hissəsini tutur. Hamar endoplazmatik şəbəkələrin müxtəlif istiqamətli vəzifələri arasında mühüm yer tutanı - onların Ca2+ ionları üçün anbar (depo) rolu oynamalarıdır. Ca2+ ionlarının müxtəlif proseslərdə iştirakı haqqında məlumatlar "ikincili vasitəçilər" başlığı altında 59-cu səhifədə verilmişdir. Ancaq bir məsələ qeyd olunmalıdır ki, digər ikincili vasitəçilərdən fərqli olaraq, Ca2+ ionları sintez olunmurlar. Bu baxımdan onların miqdarının hər hansı bir metabolizm yolu ilə nizama salınması mexanizmi yoxdur. Ona görə də Ca2+ ionlarının miqdarı onların sitozola daxil edilib və yenidən xaric edilməsi yolu ilə nizamlanır. Ca2+ ionlarının miqdarı sitozolda 1 mM miqdardan artıq olan kimi hüceyrə zarının və hamar endoplazmatik şəbəkəni əhatə edən zarın tərkibində olan Ca2+ nasosları vasitəsilə hüceyrəarası sahəyə və endoplazmatik şəbəkənin mənfəzinə daşınırlar. Sonuncuların boşluğunda Ca2+-birləşdirici kalsekvestrin (eninəzolaqlı əzələ liflərində) və kalıetikulin (saya əzələ və qeyri-əzələvi hüceyrələrdə) zülallarının olması nəticəsində, sitozolla müqayisədə, 10 min dəfədən çox Ca2+ ionları toplana bilir. Lakin, kalsekvestrin və kalretikulinlə Ca2+ ionlarının yaratdığı əlaqələr zəif olduğundan hamar endoplazmatik şəbəkəni əhatə edən zarın tərkibindəki Ca2+ kanalları açılan kimi qatılıq fərqinə uyğun olaraq (tarazlıq yaranması üçün), saniyədə 106 Ca2+ molekulu yenidən sitozola daxil ola bilir. Kalsekvestrin Ca2+-birləşdirici zülallardan ən geniş yayılanı olub, digər hüceyrə tiplərində də təsadüf edilir. Endoplazmatik şəbəkənin divarında iki tip aqonist-asılı Ca2+ kanalları vardır. Aqonistlər rianodin və inozitol 1,4,5-trifosfat (IP3) olduğundan, onları rianodin reseptorlu- və IP3 reseptorlu-Ca2+ kanalları adlandırırlar. Rianodin reseptorlu-Ca2+ kanalları dehidropiridon (DHP) reseptorlarının və Ca2+ ionlarının təsirindən açılırlar. Birinci halda plazmolemmanın tərkibində yerləşən DHP reseptorları hüceyrə zarı potensialında dəyişiklik olan zaman üçölçülü fəza quruluşlarını dəyişərək hamar endoplazmatik şəbəkənin divarında yerləşən rianodin reseptorlarını aktivləşdirirlər. Nəticədə, anbarda olan Ca2+ ionları sitozola daxil olurlar. Bu tip kanallara eninəzolaqlı əzələ liflərinin sarkoplazmatik şəbəkəsində təsadüf edilir. İkinci halda isə - plazmolemmadayerləşən potensial-asılı-Ca2+ kanalları açılanzaman sitozolda Ca2+ ionlarının miqdarının artması rianodin reseptorlarını aktivləşdirərək Ca2+ ionlarının anbardan xaric olunmasına səbəb olur. Bu tip Ca2+ kanallarına neyronlarda və kardiomiositlərdə rast gəlinir. IP3 reseptorlu-Ca2+ kanalları. Aqonistlərin (peptid tərkibli böyümə faktorları, hormonlar, mediatorlar, işıq şüası və s.) tirozinkinaza reseptorlarına və 7 spirallı reseptorlara təsiri zamanı fosfolipaza-A fermenti aktivləşərək hüceyrə zarı tərkibində olan fosfolipidlərdən IP3 sintezinə səbəb olur. Sonuncuların təsirindən isə IP3 reseptorlu-Ca2+ kanalları açılaraq müvafıq ionların sitozola daxil olmasını təmin edirlər. Bu tip kanallara limfositlərdə, ovositlərdə, saya əzələ hüceyrələrində və b. rast gəlinir.

DƏNƏLİ ENDOPLAZMATİK ŞƏBƏKƏ. Bu şəbəkələr hüceyrələrin eksport üçün zülal sintezi gedən hissələridirlər (şək. 2.1, 2.2). Yeni sintez olunmuş zülallar sitozoldan kənarlaşdırılaraq ya hüceyrəni xaricdən örtən zarın, ya sitozolda xüsusi keçiriciliyə malik zarla örtülmüş orqanellərin (məs., lizosomlar) tərkibinə daxil olur, ya da ekstruziya yolu ilə hüceyrədən xaric edilirlər. Dənəli endoplazmatik şəbəkədə zülal sintezinin xarakter xüsusiyyəti sintez olunmuş zülalın sitozola yox, dənəli endoplazmatik şəbəkənin mənfəzinə (boşluğuna) daxil olmasıdır (şək. 2.2). Sintez olunmuş zülalın dənəli endoplazmatik şəbəkənin mənfəzinə daxil olması G.Biobel və B.Dobbestein (1971) tərəfındən irəli sürülmüş siqnal nəzəriyyəsi ilə izah edilir. Bu nəzəriyyəyə görə, eksport üçün sintez olunan zülalların sintezində iştirak edən mRNT-lərin tərkibində start (AUG) kodonundan sonra zülalın özü yox, onun təxminən 20-yə qədər amin turşusundan təşkil olunmuş siqnal hissəsi sintez olunur (şək. 2.2).

Şək. 2.2
Siqnal hissəsi sitozolda yerləşən siqnal tanıyan hissəciklə birləşir. Siqnal tanıyan hissəcik ribosomların P-yeri ilə əlaqə yaratdığı üçün zülal sintezi dayanır. Ribosom, mRNT, siqnal hissə və onu tanıyan hissəcik birlikdə dənəli endoplazmatik şəbəkənin xarici səthində olan siqnal tanıyan hissəciyin reseptoru ilə birləşirlər . Dənəli endoplazmatik şəbəkəni əhatə edən zarın tərkibində siqnal tanıyan hissəcik reseptoru ilə yanaşı, mərkəzində sintez olunan zülalların yerləşməsi üçün kanal olan Sec61 adlı transmembran zülal kompleksi də yerləşir. Ribosomlar siqnal tanıyan hissəcik reseptorundan Sec61 zülal kompleksinin üzərinə keçirilən kimi siqnal hissəsi və onunla birlikdə sintez olunan zülalın özü yuxarıda qeyd olunan kanal vasitəsilə dənəli endoplazmatik şəbəkənin mərkəzinə daxil olurlar (şək. 2.2). Siqnal hissə siqnal peptidaza fermentinin vasitəsilə sintez olunan zülaldan ayrılır və amin turşularına qədər parçalanır. mRNT "stop" kodonuna çatdıqdan sonra ribosom subvahidləri dənəli endoplazmatik şəbəkənin zarından aralanıb sitozola daxil olurlar (şək. 2.2). Zülalın özü isə dənəli endoplazmatik şəbəkənin boşluğunda və divarlarında yerləşən fermentlərin təsirindən aşağadakı dəyişikliklərə uğrayır: üçölçülü fəza quruluşu alır, digər zülallarla birləşərək çoxlu subvahidlərdən təşkil olunmuş zülallar əmələ gətirir, aralarında disulfild əlaqələr yaranır, onların qlukolizasiyası və s. proseslərin başlanğıcı qoyulur. Sintez olunan zülalın miqdarından asılı olaraq dənəli endoplazmatik şəbəkənin sisternləri öz ölçülərini dəyişmək qabiliyyətinə malikdirlər. Dəyişikliyə uğramış (modifikasiya olunmuş) zülallar endoplazmatik şəbəkənin ribosom olmayan hissələrindən nəqliyyat qovuqcuqları şəklində ayrılaraq Holci kompleksinə daxil olurlar. Siqnal tanıyan hissəcik ribosomu dənəli endoplazmatik şəbəkənin divarına birləşdirdikdən, ribosom isə zülal sintezini başa çatdırdıqdan sonra zülal sintezində iştirak etmək üçün yenidən əvvəlki vəziyyətlərinə qayıdırlar .

Holci kompleksi. Məşhur italyan histoloqu Kamillo Holci (Camillo Golgi) 1898-ci ildə özünün təklif etdiyi sinir toxumasının gümüş nitrat məhlulu ilə rənglənməsi (gümüşləmə) metodunun köməkliyi ilə beyinciyin armudabənzər (Purkinye) hüceyrələrinin nüvələri ətrafında filament və dənəciklərdən təşkil olunmuş yeni bir strukturu - "daxili tor aparatını" (apparato reticolare interno) - müşahidə etdiyi haqda məlumat dərc etdirmişdi (şək. 2.3). Gümüşləmə metodundan istifadə zamanı həmişə stabil nəticələrin alınmaması K.Holcinin kəşfini vaxtında lazımi dərəcədə qiymətləndirilməsinə mane olurdu. O vaxtın bəzi məşhur histoloqları, ümumiyyətlə nüvə ətrafında gümüş və osmium duzlarının çöküntüsünü artefakt kimi qəbul edirdilər. Ancaq elektron mikroskopunun histologiya sahəsində istifadə olunduğu ilk vaxtdan (A.Dalton and M.D.Felix, 1954) Holci kompleksinin tam mənada müstəqil orqanel olmaqla eritrositlərdən və buynuzlaşmış epitel hüceyrələrindən başqa yerdə qalan hüceyrə tiplərində rast gəlməsi təsdiq olundu. Bununla birlikdə, aparılan müşahidələr göstərdi ki, histoloji preparatları hematoksilin və eozinlə rənglədikdə də tünd rənglənən nüvə və ətraf sitoplazmatik elementlər arasında (bilavasitə nüvənin ətrafında) zəif rənglənən və bəzən, ümumiyyətlə rəng götürməyən yerlər Holci kompleksinin yerləşdiyi yerə tam uyğundur. Bunu bəzən neqativ Holci və ya Holci kompleksinin neqativ rənglənməsi adlandırırlar. Qeyd etmək lazımdır ki, Holci kompleksi yeganə orqaneldir ki, onu kəşf edən müəllifin şərəfınə bəzən sadəcə olaraq Holci adlandırılır. Əksər hüceyrə tiplərində Holci kompleksinin törəmələri bir-biri ilə borucuqşəkilli strukturlar vasitəsilə əlaqə saxlayaraq nüvəni hər tərəfdən əhatə edən tək bir struktur əmələ gətirirlər. Qütbləşmiş epitel hüceyrələrində isə bunun əksinə olaraq, sıx toplantı şəklində olan Holci kompleksi qalaqları (bax sonraya) ancaq nüvənin bir tərəfində yerləşirlər. Holci kompleksinə aid olan törəmələrin sitoplazmadakı tutduqları sahəni bütövlükdə diktiosom adlandırırlar. Elektron-mikroskopik olaraq Holci kompleksi nüvənin ətrafında, sentriolun yaxınlığında yerləşən 3dən 10-a qədər, divarları hər tərəfdən fasiləsiz olaraq hamar zarla əhatə olunmuş yastılaşmış kisəciklərdən (sisternlərdən) təşkil olunmuşdur (şək. 2.3). Kisəciklərin orta hissələri sıxılmış vəziyyətdə yerləşdiyindən, onların boşluqları mərkəzi hissədə nazik yarıq şəklində (25 nm-ə qədər) olduğu halda, hər iki ucunda ampulayabənzər genişliklər əmələ gətirirlər. Mərkəzi hissələrin nazik ucları isə genişlənmiş şəkildə olduğu üçün hər kisəcik dayaz nimçəni xatırladır. Kisəciklər aralarında 30 nm sahə qalmaqla bir-birinin üstündə yerləşirlər. Bu zaman qabarıq tərəflər nüvəyə doğru çevrilmiş olur və təzə bişmiş təndir çörəyi qalağına oxşayırlar. Hər bir qalaq nahiyəsində nüvəyə doğru çevrilmiş çıxıq - sis üzü (proksimal üz), hüceyrə zarına doğru çevrilmiş çökük - trans üzü (distal üz) və bunların arasında isə ara hissə ayırd ediür. Göstərilən hissələri bəzən müvafiq olaraq sis-kompartment, ara kompartment və trans-kompartment də adlandırırlar (şək. 2.3). Sis-üzündə (tərəfində) yerləşən sis kisəcikləri nisbətən kiçik ölçüyə malik olub, daha çox osmiofil olmaları ilə fərqlənirlər. Endoplazmatik şəbəkə tərəfdən gələn nəqliyyat qovuqcuları əvvəlcə bu kisəciklərlə birləşdiklərindən, bunlara bəzən Holci kompleksinin girişi və ya formalaşan səthi də deyilir. Ən çox kisəcik ara və trans kompartmentlərdə yerləşir. Zülallarm, lipidlərin və polisaxaridlərin müxtəlif istiqamətli modifikasiyaları bilavasitə bu hissələrdə gedir. Dənəli endoplazmatik şəbəkənin bilavasitə Holci kompleksi ilə əlaqədə olan hissəsi, daha dəqiqi nəqliyyat qovuqcuqlarınm əmələ gəldiyi şöbə öz quruluşuna və ribosomların olmamasma görə digər hissələrdən fərqlənir. Bunu nəzərə alaraq, dənəli endoplazmatik şəbəkənin son sisternisi olan hissəni keçid endoplazmatik şəbəkə (KEŞ) adlandırırlar. Göstərilən strukturla Holci kompleksinin sis kisəciyi arasmda öz quruluşunu və tərkibini sürətlə dəyişən proksimal borucuq-kisəcik toru (nüvəyə yaxm) yerləşir. Bu hissə bəzən endoplazmatik şəbəkə - Holci kompleksi arası kompartment və ya sis Holci toru da adlandırılır (şək. 2.3). Diktiosom nahiyəsində ən qeyrisabit törəmələrdən olan proksimal və distal borucuq-kisəcik torları (ona görə bunları qovuqcuq-borucuq klasteri də adlandırırlar) Holci kompleksinin, müvafıq olaraq giriş və çıxış səthləri yaxınlığında yerləşərək sintez olunmuş məhsulların çeşidlənməsi (seçilməsi) üçün mühüm strateji vəziyyətdə yerləşirlər. Dənəli endoplazmatik şəbəkənin KEŞ hissəsində formalaşan COP-II örtüklü qovuqcuqlar (bax sonraya) tərkiblərində olan yeni sintez olunmuş zülalı proksimal borucuq-qovuqcuq kompleksinə gətirirlər. Bu kompleks nahiyəsində formalaşan COP-I örtüklü qovuqcuqlar Holci kompleksinin sis kisəciyi ilə birləşir və gətirdikləri zülalları sonra modifikasiya olunmaları üçün onun mənfəzinə daxil edirlər. Burada modifikasiya olunmuş zülallar sis kisəciklərin periferik hissələrində əmələ gələn qovuqcuqlar vasitəsilə ara kisəciklərə, sonradan oxşar mexanizmlə trans kisəciyə, axırda isə - Holci kompleksinin son hissəsi olan DBKT-yə gətirilirlər (şək. 2.3). Zülalların modifikasiyası əsasən sis, ara və trans kisəciklərdə baş verir. Zülal molekullarının Holci kompleksi daxilində posttranslyasion modifikasiyalarının əsas istiqaməti dənəli endoplazmatik şəbəkədə sintez olunmuş qlikoproteinlərin tərkibində olan karbohidrat hissəsinin modifıkasiyaya uğramasıdır. Bu proses Holci kompleksinin müvafiq kisəcik və ya kompartmentində yerləşən qlikozidaza və qlikoziltransferaza aktivliyinə malik fermentlərin təsiri altında, ardıcıl olaraq qlikoprotein molekullarına yeni oliqosaxaridlərin əlavə olunması və ya əksinə - kənarlaşdırılması ilə nəticələnir. Misal olaraq, mannoza molekullarının çox hissəsinin Holci kompleksinin sis və ara kisəcikləri daxilində qlikoproteinlərin tərkibindən kənarlaşdırılmasını göstərmək olar. Bəzi müəlliflər ikinci prosesi bəzən zülalların "zibil"dən təmizlənməsi kimi də qiymətləndirirlər. Nəticədə, Holci kompleksi səviyyəsində tərkibində müxtəlif oliqosaxaridlər olan və beləliklə də müxtəlif funksiyaların yerinə yetirilməsi üçün ixtisaslaşmış və hər bir hüceyrə tipinin özünə xas olan qlikoproteinlər sintez olunurlar. Holci kompleksi qlikoproteinlərin formalaşması və çeşidlənməsi ilə yanaşı, lipidlərin sintezində və onlara oliqosaxarid qruplarının əlavə olunmasında da iştirak edir. Hüceyrə zarının tərkibinə daxil olan lipid molekullarından qlikolipidlər və sfinqomielin yalnız Holci kompleksində sintez olunurlar. Hüceyrə daxilində qovuqcuqların, zülalların, orqanellərin və s. yerdəyişmələrində, əsasən iki istiqamət müəyyən olunur. Birinci - onların nüvə yaxınlığından hüceyrənin periferik hissələrinə doğru yerdəyişməsidir. Bu, ekzositoz marşrutu və ya anteqrad yerdəyişmə (hərəkət) adlanır. İkinci - bunun əksinə, yəni hüceyrənin periferik hissələrindən nüvə istiqamətində olan yerdəyişmələrdir. Sonuncu, endositoz marşrutu və ya retroqrad yerdəyişmə adlanır. Dənəli endoplazmatik şəbəkədə sintez olunmuş zülalların ekzositoz yolu ilə yerdəyişməsi haqqında ilk məlumatlar G.Pallade və əməkdaşları tərəfındən keçən əsrin 60-cı illərində əldə olunmuşdur. Bunun üçün müəlliflər daxilində nişanlanmış amin turşusu olan qidalı mühitdə qısa müddət ərzində saxlanılmış sekretor (mədəaltı vəzin) hüceyrələri adi qidalı mühitə keçirərək müxtəlif müddətlərdə autoradioqrafik metod vasitəsilə tədqiq etmişlər. Nəticədə müəyyən olunmuşdur ki, tərkibində nişanlanmış amin turşuları olan zülal molekulları birinci olaraq dənəli endoplazmatik şəbəkənin mənfəzində (cəmi 3 dəqiqədən sonra), sonra Holci kompleksinin tərkibində (7 dəqiqədən sonra), sekretor qovuqcuqların daxilində və hüceyrədən xaricdə (120 dəqiqədən sonra) yerləşirlər. Beləliklə, sintez olunmuş zülalın yerdəyişmə istiqaməti müəyyən edilsə də bunun hansı mexanizmlə yerinə yetirildiyi haqda hələ də fıkir birliyi yoxdur. Endoplazmatik şəbəkədə sintez olunmuş zülal və lipidlərin Holci kompleksi istiqamətində yerdəyişməsi seçici daşınma (selected transport) yolu ilə həyata keçirilir. Bu proses G.E.Pallade (1975) tərəfindən ətraflı tədqiq olunmuşdur. Seçici daşınma enerji-asılı proses olub, xüsusi ixtisaslaşmış sərbəst (diskret) strukturlar qovuqcuqlar (vezikullar) vasitəsilə həyata keçirilir. Qovuqcuqlar vasitəsilə yükdaşınmanın baş tutması üçün donor kompartmenti (məs., KEŞ-i) əhatə edən zarın iştirakı ilə tumurcuq şəklində yaranan və sonradan ondan tam olaraq ayrılan qovuqcuq müəyyən bir mexanizmlə hərəkət edib (bax sonraya) hədəf kompartmentə (resipiyentə) çatmalı (məs., PBKT-yə) və onunla birləşərək daşıdığı yükü resipiyentin mənfəzinə keçirməlidir. Bu vaxt donor kompartmentin qovuqcuq divarının təşkilində iştirak edən zülalları yerli (rezident) olduqları üçün yenidən əvvəlki yerinə qaytarılmalıdırlar. Beləliklə, müxtəlif kompartmentlər arasında qovuqcuqların hər iki istiqamətdə hərəkəti təmin olunmalıdır. Göstərilən qovuqcuqların yaranması və hədəf kompartmentlə birləşməsi prosesləri ilə, müvafıq olaraq reseptor vasitəli endositoz zamanı klatrin örtüklü qovuqcuqların əmələ gəlməsi və ekzositoz zamanı klatrin örtüklü qovuqcuqların hüceyrə zarı ilə birləşməsi prosesləri arasında uyğunluğun olduğu müəyyən edilmişdir. Reseptor vasitəli endositoz prosesində olduğu kimi, diktiosomla əlaqəli törəmələrdə də daşınan yük onlara məxsus reseptorla birləşdikdən sonra (ona görə də bu proses "seçici daşınma" adlanır) xüsusi ixtisaslaşmış zülal örtüyü ilə əhatə olunur. Örtük rolunu reseptor vasitəli endositoz zamanı klatrin və onunla əlaqəli olan zülal kompleksi oynayırsa, müzakirə olunan törəmələrdə bu COP-I və COP-II zülal kompleksləri tərəfindən yerinə yetirilir. COP sözü ingiliscə coat protein (örtük zülalı) sözlərinin baş hərflərindən düzəlmiş termindir. COP-I və COP-II zülal komplekslərini, müvafiq olaraq koatomer-I və koatomer-II də adlandırırlar. Göstərilən koatomerlərlə yanaşı, COP-örtüklü qovuqcuqların yaranmasında, müvafıq olaraq Arf 1 və Sar adlı QTF-aza aktivliyinə malik zülallar da iştirak edirlər. Adi halda Arf 1 və Sar 1 zülalları QDF-lə birləşmiş şəkildə olur. Quaninnukleotidi dəyişdirici faktorun təsiri nəticəsində QDF QTF-lə əvəz olunan kimi, koatomer zülal kompleksləri bir-biri ilə və sintez olunmuş maddələrlə (yüklə) birləşmiş transmembran (reseptor) zülalın sitozola baxan səthləri ilə əlaqə yaradaraq donor kompartmentin üzərində tumurcuqşəkilli hündürlük əmələ gətirir. Göstərilən hündürlük tədricən hər tərəfdən COP-I, COP-II və onlarla əlaqəli olan zülallarla əhatə olunaraq sərbəst şəkildə sitozola daxil olur. Mikroborucuqların köməkliyi ilə (bax sonraya) COP-örtüklü qovuqcuqlar hərəkət edərək hədəf kompartmentə çatdıqda, QTF-azanı aktivləşdirən zülalın (GAP) təsiri ilə Arf 1 və Sar 1 zülallarının tərkibində olan QTF hidroliz olunaraq QDF-ə çevrilir. Nəticədə, qovuqcuqlar hədəf kompartmentə birləşməzdən əvvəl COP-örtüyü ilə əlaqəsini itirərək örtüksüz nəqliyyat qovuqcuqlarına çevrilirlər. Nəqliyyat qovuqcuqları hədəfə bitişmə kompleksləri zülallarının (vSNARE, t-SNARE və s.) köməkliyi ilə hədəf kompartmentlə birləşərək daşıdığı yükü sonuncunun mənfəzinə keçirirlər. COP-II örtüklü qovuqcuqlar sintez olunmuş zülal və lipidlərin ancaq KEŞ-dən PBKT-yə qədər daşınmasında iştirak edirlər. Göstərilən yüklərin Holci kompleksinin sis-kompartmentinə və oradan DBKT-yə qədər daşınması isə COP-I örtüklü qovuqcuqlar vasitəsilə təmin edilir.

Şək. 2.3


ENDOSOM. Adi və reseptor vasitəli endositoz zamanı sitoplazmaya daxil olmuş yükün çeşidlənməsində və son məhsullara qədər parçalanması vacib olanların lizosomlara çatdırılmasında iştirak edən strukturlar birlikdə endosomal kompartment adlandırılır. Bu kompartmentlərdə borucuq, qovuqcuq və vakuolabənzər strukturların toplantısına təsadüf edilir. Müasir elektron-mikroskopik və immunhistokimyəvi metodların köməkliyi ilə bir-birindən fərqli quruluşa və tərkibə malik olan 4 növ endosom aşkar edilmişdir: ilkin və ya çeşidləyici endosom, dövretdirici endosom, multivezikulyar cisimcik və son endosom (şək. 2.4). Bu endosomların qarşılıqlı əlaqələri haqqında fikir birliyi yoxdur. Bir qrup müəlliflər hesab edirlər ki, adları çəkilən endosomların hər biri sərbəst orqanel olub, bir-biri ilə ancaq xüsusi endosomal qovuqcuqlar vasitəsilə əlaqə saxlayırlar. Digərləri onlara endosomal yetişmə prosesinin aralıq məhsulları kimi baxırlar. Bəzilərinin fikrinə görə isə, göstərilən endosomlar tək bir endosomal kompartmentin müxtəlif vəzifələrin yerinə yetirilməsi üçün ixtisaslaşmış hissələridir. Endosomları əhatə edən zarların tərkibində olan proton nasoslarının (vakuolyar H+-ATF-aza) fəaliyyəti nəticəsində onların mənfəzində turş mühit yaranır. Özü də turşuluq dərəcəsi ilkin endosomlardan son endosom itsiqamətində artmaqda davam edir. Belə ki, ilkin endosomun mənfəzində pH 6,0-6,5-ə bərabər olduğu halda, multivezikulyar cisimciklərdə bu rəqəm 5,5-6,0-ya, son endosomlarda isə 4,5-5,0-ə bərabər olur. Zülal və lipidlərin çeşidlənməsi, əsasən endosomal kompartmentlərin təşkilində iştirak edən strukturların forması və onların mənfəzlərində müxtəlif dərəcəli turş mühitin olması ilə əlaqəlidir.Reseptor vasitəli endositoz zamanı yaranan klatrin-örtüklü qovuqcuqlar sitozolda öz örtüyünü itirib ilkin endosomlarla birləşirlər. İlkin endosomlar borucuq, qovuqcuq və vakuolşəkilli strukturlardan təşkil olunub hüceyrə zarının yaxınlığında yerləşirlər.

Şək. 2.4


Reseptor vasitəli endositoz zamanı meydana çıxan qovuqcuqlar ilkin endosomla birləşən kimi turş mühitin təsirindən liqandlar öz reseptorlarından (məs., azsıxlıqlı lipoprotein reseptorlarından) ayrılaraq endosomun mənfəzinə keçir, reseptorlar isə onu örtən zarın daxilində qalırlar. Sonra reseptorlar ilkin endosomun borucuqşəkilli, həll olunmuş liqandlar isə vakuolşəkilli hissələrində toplanırlar. İlkin endosomların borucuqşəkilli hissələrində toplanan reseptorlar ya bilavasitə, ya da dövretdirici endosomlar (şək. 2.4) vasitəsilə yenidən hüceyrə zarının tərkibinə qaytarılırlar. Dövretdirici endosomlar borucuqşəkilli struktura malik olub nüvə ətrafında, Holci kompleksi yaxınlığında yerləşirlər. Bunlar ilkin endosomlarla yanaşı, digər mənbələrdən də daxil olmuş zülal və lipidlərin hüceyrə zarına qaytarılmasında iştirak edirlər. Mənfəzində liqandlar (və ya başqa yüklər) yerləşən ilkin endosomların vakuolabənzər hissələri mikroborucuqlar boyunca nüvə ətrafına doğru hərəkət edirlər. Bu zaman onları əhatə edən zarın invaginasiyası nəticəsində borucuq və kiçik qovuqcuqlarla dolu multivezikulyar cisimciklər əmələ gəlir. Paralel olaraq, onların mənfəzinin turşuluq dərəcəsi artır, reseptorların hüceyrə zarı və DBKT istiqamətində dövr etməsi davam edir və multivezikulyar cisimciklərin mənfəzinə xüsusi qovuqcuqlar vasitəsilə DBKT-dən lizosomal hidrolazalar daşınmağa başlanır. Nəticədə, lizosomlarla birləşməyə tam hazır olan son endosomlar formalaşırlar. Təsvir edilən prosesləri birlikdə endosomlann yetişməsi də adlandırırlar. İlkin endosomların mənfəzinə daxil olmuş liqandlar (məs., azsıxlıqlı lipoproteinlər) bir neçə dəqiqə ərzində son endosomların tərkibinə çatdırılırlar. Bunun əksinə - Fe3+ ionlarının daşınmasında iştirak edən transferrin zülalları xüsusi qovuqcuqların tərkibində ekzositoz yolu ilə hüceyrədən xaric edilirlər. Göstərilənlərlə yanaşı, bir çox böyümə faktorları (məs., epidermal böyümə faktoru) onların birləşdiyi reseptorlarla birlikdə parçalanmaq üçün son endosomlara qədər daşınırlar. Beləliklə, liqand-reseptor kompleksinin hüceyrə zarından kənarlaşdırılması yolu ilə hüceyrələrin müəyyən qrup faktorlara cavab reaksiyalarının tənzimlənməsi üçün daha bir imkan yaranır.

Şək. 2.5


Lizosomlar zarlı orqanellərə (vakuolaplazma) aid olub, yetkin eritrositlərdən başqa yerdə qalan hüceyrə tiplərində təsadüf edilirlər. Lizosomların mövcudluğu haqqında ilk məlumatlar Kristian de Dyuv (Christian de Duve) və əməkdaşları tərəfindən siçovulun qaraciyər hüceyrəsi elementlərinin differensial sentrifuqalaşdırılması zamanı əldə olunmuşdur. Müəlliflər çökmə xüsusiyyətlərinə görə mitoxondrilərə oxşar, yalnız suyun iştirakı ilə bioloji makromolekulları parçalayan hidrolaza fermentləri (o cümlədən, turş fosfataza fermenti) olan kiçik hissəciklər aşkar edib, onları lizosom (Y.: lysis-əritmək; somacisim) adlandırmışlar. Hal-hazırda istər işıq, istərsə də elektron-mikroskopik tədqiqatlar zamanı lizosomların aşkar edilməsində nişan kimi turş fosfataza (/5-qliserilfosfataza) fermentinin aktivliyinin müəyyən edilməsi əsas götürülür. Lizosomlar kürəvi və ya ellipsəbənzər formaya malik olub, tərkiblərində 60-dan çox proteaza, ribonukleaza, dezoksiribonukleaza, lipaza, sulfataza, qlikozidaza və s. aktivliyinə malik turş hidrolaza fermentləri vardır. Morfometrik və elektron-mikroskopik parametrlərinə və funksional aktivliyinə görə bir-birindən fərqlənən iki növ: birincili və ikincili lizosomlar ayırd edilir. Birincili lizosomlar - tərkibində xüsusi ixtisaslaşmış zülallar toplanmış, distal borucuq-kisəcik torundan ayrıldıqdan sonra klatrin örtüyünü itirmiş qovuqcuqlara deyilir. Onların mənfəzində homogen dənəvər struktura malik qeyri-aktiv formada olan fermentlər (prohidrolazalar) yerləşirlər. Birincili lizosomların böyük əksəriyyətinin diametri 0,025-0,5 mkm arasında tərəddüd edir. Ölçüləri 0,5 mkm-dən böyük və beləliklə də işıq mikroskopunda aydın görünən birincili lizosomlara ancaq makrofaqların və neytrofıl leykositlərin tərkibində rast gəlinir. Tərkiblərindəki fermentlərin qeyri-aktiv formada olmaları birincili lizosomların həzm prosesində iştirak etmədiklərini göstərir. Birincili lizosomlar tərkiblərindəki fermentlər aktivləşdikdən sonra ətraflarında yerləşən son endosomlarla və ya faqosomlarla (bax sonraya) birləşərək ikincili lizosomları əmələ gətirirlər. Onlar ölçücə böyük (0,2-2,0 mkm-ə qədər) olurlar və tərkiblərində elektron-mikroskopik olaraq, həzm prosesinin müxtəlif mərhələlərinə uyğun heterogen quruluşa malik parçalanma məhsulları və aktivləşmiş hidrolazalar müəyyən edilir (şək. 2.5). Lizosomların tərkibinə daxil olan hidrolazaların sintezi, onların qlikozilləşməsi və fosforlaşması haqqında bəzi məlumatlar dənəli endoplazmatik şəbəkənin və Holci kompleksinin təsvirində verilmişdir. Normada lizosom və son endosomları əhatə edən zar onların mənfəzlərində olan hidrolazaların sitozola düşməsinə imkan vermir. Sitoplazmatik strukturların lizosomal fermentlərin təsirindən qorunmasında sitozolda hidrolazaların aktivliyinin kəskin surətdə azalmasına səbəb olan neytral mühitin (pH 7,0-7,3) olması da mühüm rol oynayır. Lakin orqanizmə müəyyən faktorların (yüksək temperatur, ionlaşdırıcı şüalanma, oksigen azlığı, toz hissəcikləri, bəzi kanserogenlər, bəzi dərman maddələri və s.) təsiri zamanı lizosomları əhatə edən zarın keçiriciliyi pozulduğundan aktiv şəkildə olan hidrolazalar sitozola artıq miqdarda daxil olaraq hüceyrələrdə funksional pozğunluqdan tutmuş onların məhvi ilə nəticələnən dəyişikliklərin meydana çıxmasına səbəb olurlar. Bioloji ölümdən sonra hüceyrələrdə baş verən və autoliz adlanan degenerativ dəyişikliklərin də lizosomal fermentlərin təsirindən meydana çıxdığı güman olunur. Təsadüfi deyil ki, bəzi müəllifiər lizosomları hüceyrələrin "intihar çəlləyi” adlandırırlar. Lizosomlar həm ekzogen (sitoplazmaya xaricdən daxil olan), həm də endogen (sitoplazmanın tərkib hissələri) mənşəli törəmələrin hüceyrədaxili həzmində iştirak edirlər. Birinci prosesə - heterofagiya, ikinci prosesə isə - autofagiya deyilir. Hər iki proses zamanı sitoplazmada daxilində parçalanmaq üçün material olan zarla əhatə olunmuş strukturlar faqosomlar, müvafıq olaraq heterofaqosomlar və autofaqosomlar adlanırlar. Bir və ya bir neçə birincili lizosom hetero- və autofaqosomlarla birləşərək tərkiblərindəki aktivləşmiş hidrolaza fermentlərini onların mənfəzinə keçirdiyi andan hüceyrədaxili həzm başlayır. Bu zaman sitozolda mənfəzində elektron-mikroskopik olaraq heterogen (müxtəlif formalı və sıxlıqlı) strukturlar olan faqolizosomlar ikincili lizosomlar formalaşırlar (şək.2.5). Hidrolazaların təsirindən biopolimerlərin parçalanması nəticəsində yaranan son məhsullar faqolizosomları əhatə edən zarın tərkibində olan daşıyıcı zülalların vasitəsi ilə sitozola daxil olur və yeni bioloji makromolekulların sintezində istifadə olunurlar. Həzm prosesi başa çatdıqdan sonra bəzi faqolizosomların tərkibində parçalanmaya məruz qalmayan qalıqlar: lipid piqmentləri, mielinəbənzər cisimciklər, asbest, silikat parçaları, hüceyrə qırıqları və s. toplanır ki, onlara qalıq cisimciklər deyilir. Tərkiblərində olan qalıq materialların tədricən sıxlaşması davam etdiyinə görə, faqolizosomlarla müqayisədə qalıq cisimciklərin ölçüləri kiçik olur. Qalıq cisimciklərin mənfəzində olan materiallar ya ekzositoz yolu ilə hüceyrədən xaric edilir, ya da bir-biri ilə birləşərək işıq mikroskopunda görünən aqreqatlar şəklində toplanırlar. Misal üçün uzun müddət yaşayan hüceyrələrdə (sinir, ürək əzələsi və qaraciyər hüceyrələrində) lipidlərlə zəngin sarımtıl-qızılı rəngə çalan lipofussin dənəciklərini ("qocalıq piqmenti") göstərmək olar. Endositoz yolu ilə formalaşan heterofaqosomların daxilində bakteriyalara, göbələklərə, həyat fəaliyyətini başa çatdırmış hüceyrələrə, tamlığını itirmiş hüceyrə hissələrinə, hüceyrəarası strukturlara, toz hissəciklərinə və s. rast gəlinir. Autofaqosomların mənfəzində isə sitozolda həll olmuş halda olan maddələrlə yanaşı, qlikogen dənəciklərinə, ribosomlara, mitoxondrilərə, peroksisomlara, dənəli endoplazmatik şəbəkə hissələrinə və s. təsadüf edilir. Sitozolda autofaqosomlar əsasən iki: mikroautofagiya və makroautofagiya üsulları ilə yaranırlar. Mikroautofagiya zamanı endosomları və ya lizosomların özlərini əhatə edən zarların ayrı-ayrı yerlərində daxilində ətraf sitozolun həll olmuş maddələri olan qovuqcuq və borucuq şəkilli çöküklüklər əmələ gəlir. Sonradan bu çöküklüklər dərinləşərək endosom və lizosomları əhatə edən zardan ayrılırlar. Beləliklə, ümumi zar örtüyünün daxilində özlərinə məxsus zarla əhatə olunmuş qovuqcuq və borucuq şəkilli törəmələr olan struktur yaranır ki, bunlar multivezikulyar cisimciklər adlandırılır. Makroautofagiya zamanı isə sitozolda yerləşən böyük ölçülü törəmələr hamar endoplazmatik şəbəkənin ucqar hissələrində yaranan çıxıntılarla hər tərəfdən əhatə olunaraq ikiqat zarla örtülmüş autofaqosomları əmələ gətirirlər (şək. 2.5). Lizosomal fermentlərin hüceyrə metabolizmindəki rolu bu fermentlərin sintezində pozğunluqlar zamanı meydana çıxan patoloji proseslərdə özünü qabarıq göstərir. Hal-hazırda lizosomlarla bağlı iki qrup xəstəliklər müəyyən edilmişdir. Onlardan biri əlavəli hüceyrə xəstəliyi (inclusion cell disease), digəri isə lizosomal toplanma xəstəlikləridir (lysosomal storage disorders). Əlavəli hüceyrə xəstəliyi zamanı (çox vaxt bu xəstəlikləri qısa olaraq I hüceyrə xəstəliyi adlandırırlar) Holci kompleksində transferaza fermentinin olmaması nəticəsində prohidrolazaların tərkibinə mannoza-6-fosfat qrupu əlavə olunmur. Ona görə də hidrolaza fermentləri hüceyrədən ekzositoz yolu ilə xaric olunmalarına baxmayaraq, lizosomların tərkibinə daxil ola bilmirlər. Belə xəstələrdə hüceyrələrin daxilində onların funksiyasının pozulmasına səbəb olan dənəcikşəkilli əlavələr toplanmağa başlayır. Klinik olaraq bu xəstələrdə fıziki zəiflik və əqli gerilik müşahidə olunur. Lizosomal toplanma xəstəlikləri zamanı isə genlərin mutasiyası nəticəsində lizosomların tərkibinə daxil olası fermentlərdən biri və ya bir neçəsi sintez olunmur. Buna görə də lizosomların daxilində bu fermentlərin parçalanmalı olduğu makromolekullar toplanmağa başlayır. Tərkibində həll olmayan makromolekullar olan lizosomların sayının tədricən artması hüceyrələrdə əvvəlcə funksional pozğunluqlara, sonda isə destruktiv dəyişikliklərə gətirib çıxarır. Hal-hazırda 30-dan çox irsən keçən lizosomal toplanma xəstəlikləri aşkar edilmişdir. Onların içərisində ətraflı tədqiq olunanları Tey-Saks və Pompe xəstəlikləridir. Tey-Saks xəstəliyi zamanı lizosomlarda heksoaminidaza A fermenti çatışmadığı üçün sinir hüceyrələrində parçalanmamış GM^-qanqliozidlərlə dolu olan lizosomlar toplanmağa başlayır. Sinir sisteminin zəifliyi ilə müşahidə olunan bu xəstəlik zamanı uşaqlar 3 ildən artıq yaşamırlar. Pompe xəstəliyi zamanı qlikogen molekullarının qlükozaya qədər parçalanmasında iştirak edən a-qlükozidaza fermenti lizosomların tərkibində olmur. Bu səbəbdən də qaraciyər, eninəzolaqlı əzələlər, ürək və beyində külli miqdarda qlikogen toplantılarına təsadüf edilir. Bu xəstəlik əksərən uşaq yaşlarında aşkar edilir və qaraciyərin böyüməsi (hepatomeqaliya) ilə müşayiət olunur.



Dostları ilə paylaş:
  1   2   3


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə